البته تقویت بنیهی سپاه، به آموزش و تجهیزات و سازماندهی و انضباط و همین چیزهایی است که ما همیشه سفارش میکنیم؛ اما بالاتر از همهی اینها، به معنویت است. معنویت، راز و نیاز با خدا، ارتباط دلها با خدای متعال، هدف را خدا قرار دادن، فریب ظواهر را نخوردن، دلبستگی به زر و زیور دنیا و زخارف دنیا پیدا نکردن، اینهاست که یک مجموعهی مؤمن و یک فئهی مؤمنه را به وجود میآورد؛ آن وقت، «کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن اللَّه»[8] . کم هم که باشید، با داشتن آن جنبهی معنوی، زیادها را در مقابل خودتان مجبور به هزیمت میکنید. همین معنویت بود که بسیج را در میدانهای نبرد، آنطور بیتاب و عاشق میکرد؛ به شوق جبهه، این جوانان را میکشاند؛ و وقتی به جبهه میآمدند، از جبهه دل نمیکندند.معنویت
نامهای دیگر: معنویتهای کاذب
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
توجه به خدا، عبادت و حالات معنوی در زندگی فرد و جامعه.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام بهمناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴۱۳۶۰۱۴۰۴
فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
مطلب دیگر این است که آرمانهای نظام اسلامی - که در حقیقت آرمانهای اسلامی است - یک منظومهای است، یک مجموعهای است، مراتب مختلفی هم دارد؛ بعضی از اینها اهداف غائیتر و نهائیترند، بعضیها اهداف کوتاهمدتند، اما جزو آرمانهایند؛ همهی اینها را باید دنبال کرد. مثلاً فرض بفرمائید جامعهی عادلانه و عادل و پیشرفته و معنوی - با این خصوصیات - خب، یک آرمان است؛ جزو آرمانهای درجهی یک و جزو برترین آرمانها است. اسلام در پی آن است که اولاً یک جامعهای ایجاد کند که عادلانه اداره شود؛ یعنی مسئولان و مدیران جامعه به عدالت رفتار کنند؛ ثانیاً خود جامعه، جامعهی عادلی باشد - عدالت مخصوص مدیران نیست؛ آحاد مردم هم باید نسبت به یکدیگر عدالت داشته باشند - و آنگاه جامعه، جامعهی پیشرفتهای باشد. اسلام بههیچوجه برنمیتابد جامعهی عقبافتادهی در مسائل علمی، در مسائل سیاسی، در مسائل تمدنی و در هر عرصهی دیگری را؛ اسلام دنبال ایجاد یک جامعهی پیشرفته است؛ بخش مهمی از احکام اسلام این را فریاد میزند. بنابراین، این جزو آن مجموعهی کلان جامعهی اسلامی است. اسلام همچنین در پی ایجاد جامعهی معنوی است. در نظام اسلامی، جامعه، هم عادلانه اداره میشود، هم در درون خود جامعهی عادلی است، هم جامعهی پیشرفته است، هم جامعهی معنوی است؛ یعنی از معنویت سیراب است، برخوردار است؛ معنویتی که موجب میشود انسان اهداف حقیر مادی و شهوات روزمرهی زندگی را اهداف بلند خود نشمارد؛ هدفهای والاتری، هدفهای بالاتری برای او مطرح باشد؛ ارتباط آحاد انسان، ارتباط دلها با خدا، محفوظ باشد؛ این جامعهی مورد نظر اسلام است. خب، این شد یک آرمان. البته یک چنین جامعهای آنوقت الگو هم خواهد شد. اگر ما بتوانیم با کوشش جمعی، یک چنین جامعهای را بهوجود بیاوریم - که البته به نظر من کاملاً ممکن و کاملاً قابل تحقق و عملی است و بخش زیادی هم ما در این زمینه پیش رفتیم - این جامعه الگو خواهد شد؛ نه فقط برای جوامع مسلمان و کشورهای مسلمان، بلکه حتّی برای کشورهای غیر مسلمان. خب، ایجاد یک جامعهای با این خصوصیات، یکی از آرمانهاست.حج، یک فریضهی بسیار مهمّی است؛ شاید ما در بین فرایض مهمّ اسلامی، مثل حج فریضهای دیگر نداریم. اوّلاً در این فریضهی بزرگ و وسیع، ظرفیّتهای معنوی بسیاری وجود دارد که کسانی که دنبال ارتباط معنوی با حضرت حق (جلّ و علا) هستند، دنبال معنویّت و روحانیّت و مانند اینها هستند، میتوانند در گوشهوکنار این واجب و این فریضهی بزرگ، امکانات فراوانی و ظرفیّت عجیبی را پیدا کنند. از نماز و طواف و وقوف و سعی و خود اِحرام، و از قطعهقطعهی این واجب بزرگ و مرکّب از اجزای گوناگون، معنویّت میتراود، معنویّت میبارد. اگر قدر بدانیم، اگر دنبال معنویّت باشیم، ظرفیّت حج از همهی واجبات دیگر بیشتر است. این یک طرف قضیّه. درعینحال یک ظرفیّت بینظیر اجتماعی هم در حج وجود دارد؛ ببینید، این از خواصّ فرایض اسلامی است. اسلام اینهمه بر روی معنویّت تکیه میکند، امّا معنویّت اسلامی به معنای انزوا و رهبانیّت و گوشهگیری و جدایی و دوری از مردم نیست؛ همان واجب و فریضهای که بیشترین ظرفیّت معنویّت را دارا است، همان واجب و فریضه بیشترین ظرفیّت حضور اجتماعی را هم دارا است.شاهدها (۲۳ پاراگراف)
معنویت مهمترین عامل قوت و پیروزی گروه اندک مؤمن بر انبوه
البته تقویت بنیهی سپاه، به آموزش و تجهیزات و سازماندهی و انضباط و همین چیزهایی است که ما همیشه سفارش میکنیم؛ اما بالاتر از همهی اینها، به معنویت است. معنویت، راز و نیاز با خدا، ارتباط دلها با خدای متعال، هدف را خدا قرار دادن، فریب ظواهر را نخوردن، دلبستگی به زر و زیور دنیا و زخارف دنیا پیدا نکردن، اینهاست که یک مجموعهی مؤمن و یک فئهی مؤمنه را به وجود میآورد؛ آن وقت، «کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن اللَّه»[8] . کم هم که باشید، با داشتن آن جنبهی معنوی، زیادها را در مقابل خودتان مجبور به هزیمت میکنید. همین معنویت بود که بسیج را در میدانهای نبرد، آنطور بیتاب و عاشق میکرد؛ به شوق جبهه، این جوانان را میکشاند؛ و وقتی به جبهه میآمدند، از جبهه دل نمیکندند.وجوب تقویت جانب معنوی برای ادامهٔ مبارزه
جوان از لحاظ روحى و جسمى ــ هر دو ــ قوى است امّا این را بایستى وصل کند به خداى متعال تا در او هیچ چیزى نفوذ نکند. به هر حال در این مبارزهى عظیمى که در مقابل شما است و باید این مبارزه را ادامه بدهید، من واجب میدانم تقویت جانب معنوى را.لزوم حفظ معنویت دوران جنگ و ناممکن بودن موفقیت بدون آن
… این امیرالمؤمنین (علیه الصّلاه و السّلام) همان کسى است که دعاى کمیل را به کمیلبنزیاد یاد داد و در میدان جنگ هم نبود؛ خود او و یاران او همین دعاى کمیل را، همین مناجات شعبانیّه را با اینهمه حال خواندند و در میدانهاى جنگ هم نبودند. میدان جنگ یک وسیله است. این وسیله، ما را زود میرساند امّا حالا که شما رسیدید و دیدید و کشف کردید، باید این حالت را براى خودتان نگه دارید. این معنویّت را نباید فراموش کنید؛ هر چه هست، زیر سایهى همین معنویّت است؛ بدون این معنویّت نمیشود یک قدم به صورت موفّق برداشت.معنویت، شرط استواری ملت در برابر امواج دشمنان و سلطهگران
در این دنیایى که شما مىبینید تکالُب[14] دشمنان را و استعمارگران را و سلطهگران را و مىبینید تصادمها را در سطح عالم، یک ملّتى میخواهد در میان این امواج طوفانى تحت تأثیر قرار نگیرد، ساییده نشود و بسایاند و شکست بدهد و این امواج را بخواباند؛ این ملّت باید پولادین باشد، باید مرصوص[15] باشد و این پولادین شدن و مرصوص شدن جز در سایهى معنویّت امکانپذیر نیست. کمااینکه شما هم در جنگ هر وقتى که معنویّتتان بیشتر بود، پیشرفتتان بیشتر بود؛ هر جایى که ناکامى داشتید، [اگر] بروید تحلیل کنید، خواهید دید معنویّتهایتان کسر داشته ــ شما را نمیگویم؛ آن کسانى که مشترک در این معارک بودند؛ حالا ولو یک گروهى هم آن معنویّتها در …گسترش فساد، استثمار و کشتار و قربانی شدن علم در پی حذف معنویت
… و زور به ستیزه برخاست و به بسط عدل و رحمت و توحید همّت گماشت. امروز مؤمنان به آن پیامبر بزرگ ــ یعنى مسیحیان و مسلمانان ــ براى استقرار نظم شایستهى جهانى، باید به تعالیم و راه پیامبران روى آورند و فضایل انسانى را بر طبق آموزش آن معلّمان بشریّت گسترش دهند. قدرتهاى ستمگر عالم بخصوص در صد سال اخیر، برخلاف معنویّت و ارزشهاى والاى انسانى در زندگى جوامع بشرى پاى فشردهاند و نتیجهى آن، گسترش فسادهاى اخلاقى و اعتیاد و بىبندوبارى و ویرانى بنیان خانواده و نیز رشد استثمار و افزایش فاصلهى میان ملّتهاى فقیر و غنى و دورىِ روزافزون از عدالت اجتماعى و بىاعتنائى به کرامت انسان و تولید سلاحهاى مرگبار و افزایش کشتارهاى دستهجمعى گردیده است. علم نیز مانند انسان، قربانى حذف معنویّت و بىاعتنائى به ارزشهاى دینى شده است.امید به روی آوردن بشریت به معنویت و ارزشهای دینی در قرن پیش رو
اینجانب امیدوارم که با بیدارى جوامع بشرى، و تلاش صادقانهى پرچمداران معرفت دینى، و برانگیخته شدن وجدانهاى خفته، بشریّت، قرنِ روى آوردن به معنویّت و ارزشهاى دینى را در پیش داشته باشد، و جهان چنان که محو حکومتهاى مارکسیستى را به چشم دید، فرو ریختن همهى بنیانهاى استکبارى و ظالمانه را شاهد باشد.معنویت عامل حفظ انسان، مؤثرتر از تأمین مادی نیروها
… سر و کار داشتن و در فرودگاه یکجور، در هواپیما یکجور، آنجا یکجور، از آن حلقههاى ضعیف است. مراقب این حلقهى ضعیف باشید. در فشارها حلقهى ضعیف معمولاً میگسلد. معنویّت را در جوانها و بچّههاى شاغل در این دستگاه هرچه میتوانید بیشتر تلقین کنید و تزریق کنید. هیچ چیز به قدر معنویّت، انسان را حفظ نمیکند. گاهى بعضى فکر میکنند که فلانى را که در فلان سِمت حسّاس است، از لحاظ مادّى اشباعش کنیم که تحت تأثیر قرار نگیرد؛ البتّه راهى است، امّا راهِ همیشهموفّقى نیست. آنچه همیشه موفّق است، حفظ معنویّتها است. ما بایستى نگذاریم که در همهى بخشها آن سطح معنویّت جامعه پایین بیاید؛ و یکى از بخشها بخش شما است؛ مواظبت کنید، مراقبت کنید.لزوم همراهی رشد معنوی با رشد مادی
… فضیلت و پاشیده شدن اساس خانواده و از بین رفتن پیوند فرزندان با والدین و مانند اینها [را دارند]؛ اینها گرفتارىهاى آنها است. براى دنیا هم که مىبینید چه به ارمغان آوردهاند؛ براى ملّتهاى دیگر هم جنگ و فقر و بىسوادى و اختلاف و بدبختى و تیرهروزى را آوردهاند. رشد مادّى دارند امّا رشد معنوى ندارند. وقتى رشد مادّى بدون رشد معنوى شد، نتیجه این است که مشاهده میکنید. باید رشد معنوى را در کنار رشد مادّى گذاشت.لزوم تقویت بنیهٔ معنوی سپاه با ایمان، تقوا، دعا، ذکر و استغفار
… و مؤمن، شما سرداران، شما فرماندهان، شما کسانى که بهترین سالهاى جوانىتان را در دشوارترین تجربهى دفاع مقدّس و خونین به سر بردید، باید آمادگىتان را روزبهروز بیشتر کنید. نبادا خیال کنید چون بظاهر جنگى نیست، پس توطئهى دشمن هم نیست! یک لحظه غفلت جایز نیست. بنیهى معنوى سپاه را تقویت کنید؛ ایمان را، تقوا را، توجّه به خدا را، گریهى شوق و محبّت در محراب عبادت را، دعا و ذکر و نیایش و استغفار را از یاد نبرید؛ این حیات ما است؛ این حیات دلهاى ما است؛ این مایهى پیروزىهاى حقیقی ما است.جذب دلها با معنویت و شکستناپذیری ملت در برابر قدرتها
در بسیاری از موارد، به پدر و مادرشان مینوشتند که ما از اینجا دل نمیکَنیم؛ اینجا بهشت است و زندگی اینجاست. مثلاً در جواب اینکه مادرش نوشته بود پسرم! زودتر بیا، یا به ما خبر بده، میگوید اصلاً آنجا زندگی نیست؛ زندگی اینجاست. این همان معنویت بود. وقتی معنویت هست، دلها مجذوب آن میشود. وقتی دلها مجذوب شد، نیروها به دنبال دلها و ارادهها حرکت میکند. وقتی اینطور شد، بزرگترین قدرتها نمیتوانند یک ملت را شکست بدهند. برادران! این واقعیت در ایران اتفاق افتاد؛ بزرگترین قدرتهای دنیا نتوانستند ایران را شکست بدهند.معنویت راز درسآموزی جهان از جنگ ایران و عراق و لزوم حفظ آن در سپاه
امروز فرماندهان امریکایی که جنگیدند، میگویند ما در جنگ ایران و عراق که شاهد قضایا بودیم، تجربه آموختیم و درس گرفتیم. این بر اثر چه بود؟ بر اثر همان معنویت. این معنویت را باید حفظ کرد. در سپاه باید این را حفظ کنید.لذت روحی عبادت، دعا و انفاق که با خوردن به دست نمیآید
… چیزى اتّفاق خواهد افتاد که بشریّت در طول تاریخ به دنبال آن بوده. یعنى چه چیزی؟ یعنى آسایش مادّى، رفاه مادّى همراه با تکامل معنوى، پیشرفت معنوى، عروج معنوى. بشر حیوان نیست که [اگر] علف جلوى او بریزند، برایش کافى باشد؛ انسان میخواهد باصفا باشد، نورانى باشد؛ انسان از نورانیّت و صفا و بندگى خدا احساس لذّت روحى میکند. شما وقتى عبادت میکنید، وقتى یک دعائى را با حال میخوانید، یک نمازى را با توجّه میخوانید، یک انفاقى به یک مستحقّى میکنید، دیدهاید چه لذّتى میبرید، چه حالت اهتزازى[4] به شما دست میدهد. این لذّت را با خوردن نمیشود به دست آورد. انسانهایى که طعم بندگى خدا را چشیدهاند ــ که هر انسان مؤمنى در طول زندگى، کموبیش حالات اینجورى برایش دست میدهد، پیش مىآید؛ بعضى کم، بعضى زیاد ــ در آن لحظهى توجّه به خدا، عبادت خدا، مناجات، گریه براى خدا، در مقابل خدا، لذّتى احساس میکنند که حاضرند دنیا و …هدف اسلام: احساس لذت معنوی در همهٔ لحظات زندگی
… که با خدا آشنا نیستند، با هدفهاى معنوى آشنا نیستند، طعم این لذّت را نمیچشند. اى بسا انسانهایى که در سایهى نامبارک نظامهاى مادّى، عمرى را گذراندهاند و یک لحظه آن حالت توجّه به خدا و آن لذّت معنوى برایشان پیش نیامده؛ آنها نمیفهمند من و شما چه میگوییم. اسلام میخواهد انسانها را آنچنان بالا ببرد، دلها را آنچنان نورانى کند، بدىها را آنچنان از سینهى من و شما بکنَد و دور بیندازد که ما آن حالت لذّت معنوى را در همهى آنات زندگىمان احساس کنیم؛ نه فقط در محراب عبادت بلکه حتّى در محیط کار، در حال درس، در میدان جنگ، در هنگام تعلیم و تعلّم، در هنگام سازندگى. «خوشا آنان که دائم در نمازند»[5] یعنى این؛ در حال کسب وکار هم با خدا، در حال خوردن و آشامیدن هم باز به یاد خدا. اینجور انسانى است که از او در محیط زندگى و در محیط عالم نور پراکنده میشود. دنیا اگر اینجور انسانهایى را بتواند تربیت کند، ریشهى این جنگها، این …ارتباط معنوی و قلبی عامل استقامت در برابر بار سنگین مسئولیت
من یافتم در زندگى امام بزرگوارمان (رضوان الله علیه) ــ که یک بار عظیمى بدون سابقه بر دوش او قرار گرفت ــ که خودش را تقویت میکند با اتّصال و ارتباط معنوى و قلبى. این اواخر معمولاً ماه رمضانها ایشان ملاقات نمیکردند. من بعد از ماه رمضان که ایشان را زیارت میکردم، بوضوح میدیدم ایشان نورانىتر شده؛ و همین بود که این پیرمرد نودساله تا آن آخرین ماههاى عمرش مثل کوه ایستاده بود! در فصل ضعف و انحطاط جسمى و ارادى در انسان.تردید در نزدیک شدن عامهٔ مردم به خدا با صدای ساز
اینکه ما فرض کنیم با این صداى ساز یا این نى، او به خدا نزدیک بشود، اینها به نظر من یک مقدار زیادىاش حرف است، بیش از آنچه واقعیّت تحت آن باشد. انکار نمیکنیم که کسانى در یک سطح خاصّى از روحیّات و افکار با یک چیزى از این قبیل ممکن است توجّهى پیدا کنند، امّا این عمومیّت ندارد که ببرید بین عامّهى مردم. عامّهى مردم ما موسیقىشناس و موسیقىفهم نیستند ــ ماها هم نیستیم ــ یک عدّه خواصّى هستند که موسیقى را میفهمند؛ ما از کلام میفهمیم؛ از موسیقى هم اگر چیزى را میفهمیم، بخشِ کلامىِ موسیقى است. شعر حافظ را میخواند، از شعر حافظ هر کسى هر چه فهمید؛ از آن سازى که …آسیبپذیری عالمانِ ضعیفدل در برابر مقام و امکانات مادی
طلبهها باید با دعا، با ذکر، با مناجات اُنس پیدا کنند. طلبهها باید زندگى خود را یک زندگى دینىِ محض بکنند. طلبه باید دل خود را پاک کند، صاف کند تا وقتى در مقابل انوار معرفت الهى و توفیقات الهى قرار گرفت، تلألؤ پیدا کند. برادران! بدون اینها نمیشود. داشتیم کسانى را که از لحاظ علمى، مراتب بالایى هم داشتند، مغزشان قوى بود امّا دلشان و روحشان ضعیف، آسیبپذیر. وقتى اینجا آن بنیهى معنوى و دینى ساخته نشود، آنجایى که پاى مقام در میان مىآید، انسان میلرزد؛ آنجایى که پاى امکانات مادّى در میان مىآید، انسان میلرزد؛ آنجایى که پاى فداکارى در میان مىآید، انسان میلرزد؛ نمیتواند جلو برود. آن وقت چطور میشود هدایت کرد یک ملّت را، یک مجموعه را؟قوت و ریشهداری ملت و نیروها ناشی از انگیزههای معنوی و اسلامی
… به آن برسانید؛ مراقب باشید که این حرکات و این کارى که انجام میگیرد، با ارزشهاى انقلابى و اسلامى هماهنگ و دوشبهدوش پیش بروند. مبادا جورى بشود که ارزشهاى انقلابى و اسلامى در یک گوشهاى از گوشههاى ارتش یا نیروهاى مسلّح یا نیروى هوایى، غریب و مهجور باشد. قوّت و ریشهدارىِ این ملّت و شما عزیزان، ناشى از همان انگیزههاى معنوى و اسلامى است؛ آن روح شجاعت و آن ایستادگى. و امیدواریم خداوند متعال روزبهروز به شماها کمک کند.قرن کنونی قرن گرایش عمومی بشریت به معنویت و دین
… که این عامل منفى وجود داشته باشد، به همان اندازه، تلاشى و نابودى منتظرش است. عرض کردم که نباید تصوّر کرد که فردا باید اتّفاق بیفتد؛ نه، آن کشورهایى هم که به شکل دیگرى ــ اگرچه نه با آن نمودارها و نمادها ــ با دین مقابله میکنند، باید منتظر یک چنین وضعى باشند. این قرن انشاءالله آنطورى که به چشم میخورد، قرن گرایش عمومى بشریّت به سمت معنویّت و به سمت دین است.اهمیت دادن به نماز، دعا و توکل مایهٔ استواری جوانان
… خوب است، گویندهی تربیتى خوب است امّا آن کسى که «واعِظٌ مِن نَفسِه»[3] ــ موعظهکننده و تربیتکنندهاى از درون خود ــ نداشته باشد، این تربیتها به کارش نمىآید. خودتان را بسازید؛ با نفْس مبارزه کنید؛ اجراى حکم الهى را در محدودهى شخص خودتان بزرگ بشمارید؛ به نماز، به توجّه به خدا، به دعا، به توکّل اهمّیّت بدهید؛ این شما را پولادین خواهد کرد.ماندن ملت در صحنه با معنویت، ایمان، وحدت و هوشیاری
… باید وصیّت امام بزرگوارمان را همواره آویزهى گوش داشته باشیم. او خوب شناخته بود دشمنان اسلام را، و دشمنان همان هستند که امام ما گفت که دشمن در مقابل ملّت بهپاخاستهاى مثل ملّت ما ضعیف است. دشمن در مقیاس مادّى قوى است [امّا] در مقیاس معنوى دچار ضعف شدید است. ملّت ما باید با همین معنویّت، با همین ایمان، با همین وحدت، با همین هوشیارى و زیرکى که از اوّل انقلاب نشان داده است، در صحنه بماند. خانوادههاى عزیز شهدا، و شما جوانهایى که برادرهایتان رفتند شهید شدند، پدرهایتان در جبههى نبرد حق با باطل جان دادند، باید جلوتر از دیگران باشید؛ و خدا را شکر که هستید.برتری روحیه و ایمان و فداکاری بر توان مادی
آنچه من به ارتش همواره توصیه کردهام و امروز هم تکرار میکنم، این است که ارتش باید توان معنوى و مادّى خود را روزبهروز افزایش بدهد. مهمتر از توان مادّى، معنویّت است؛ روحیه و ایمان، عشق به مسئولیّت و تلاش جانفشانانه و فداکارانه در این راه. هر جا ملّت پشت سر ارتش باشد، پشت سر مسئولین باشد، آنجا موفّقیّت هست. هرجا و در هر نقطهاى از عالم مىبینید ذلّت هست، ضعف هست، ناتوانى در مقابلهى با حوادث دشوار هست، علّت اساسى این است که میان دستهاى فعّال نظام آن کشور و میان مردم فاصله است.نماز شب حجاج ایرانی و اثر حال معنوی بر نگاه دیگران به ملتشان
و علاوهى بر آن، امسال مثلاً من شنیدم ــ یعنى داعىِ[8] بیشترى داشتم بر استطلاع[9] از مسائل حج؛ زیاد سؤال میکردم ــ و براى من نقل شد ــ شاید سالهاى دیگر هم همین جورها بوده ــ که مثلاً از معنویّت حجّاج ایرانى در حج تعریف میشد. برادرها نقل میکردند، شبها، نیمهشب، عدّهى زیادى ایرانىها ایستاده بودند گوشه کنار مسجدالحرام، نماز شب میخواندند یا توجّه داشتند یا در عرفات یک جور [دیگر]؛ خب، اینها خیلى مهم است. خود من [وقتی] در حج مثلاً یک آدمى را دیدم یا یک مجموعهاى را دیدم که یک حال معنوى داشتند و فهمیدم مال کدام کشورند، در احساس و درک من نسبت به مردم آن کشور اثر گذاشت؛ سالها هم گذشته، امّا این از یادم نمیرود. ما بتوانیم فرهنگ و اخلاق و منش و رفتار مردم خودمان را در حج جورى بکنیم ــ یعنى این قدمى نیست که بگویم برداشته بشود و شما بگویید کار ما نیست؛ نه، همان مقدارى که مربوط به حج است ــ و کاری بکنیم که اینها بشوند الگو؛ هر کس …گشوده شدن دریچهٔ معنویت به روی ملت در دنیای اسیر مادیت
… مقدّم این جایگاه ارزشى، و پشت سر شهیدان والامقام ما قرار دارند. این فداکارىهاى بزرگ در کنار حضور مستمرّ رزمندگان ملّت ما در جبهههاى گوناگون کارزار انقلابى توانسته است اسلام را سربلند و دست بیگانگان را از میهن کوتاه، و ایران را بلندآوازه و آبرومند سازد. این مجاهدتها توانسته است راه ملّت ایران را به سوى هدفهاى متعالى اسلام بگشاید و در دنیاى تاریک و اسیر مادّیّت و شهوت، دریچهاى به معنویّت به روى او باز کند و به او عزّت و شخصیّت ببخشد.