دفاع از معلی و نسبت دادن تضعیف او به خباثت بنیعباس
… ژولیده و سر و روی ژولیده میآمد در بیابان، بعد اشک میریخت، فریاد میکشید و میگفت: اللهمّ انّ هذا مقام اولیائک؛[78] این جایگاهی که اینها غصب کردند، جای اولیای تو است؛ فریاد میکشید و علناً میگفت. این هم قابل تحقیق و بررسی است که اینها چرا [این کار را میکردند]. حالا ما میبینیم متأسّفانه آنچنان بمباردمان تبلیغاتی کردهاند معلّیبنخنیس را، این یار دیرین امام صادق و شهید بین یدی ولیّ الله را که حضرت بهخاطر او با داودبنعلی قطع [رابطه] کردند و لعن کردند داودبنعلی را، و داودبنعلی بهخاطر قتل معلّی کشته شد و حضرت فرمودند: معلّی لا یَنالُ دَرَجَتَهُ اِلّا بِما یَنالُ مِن داوُدَ بنِ عَلی»؛[79] حالا آمدند این آدم را بهعنوان اینکه راوی درستوحسابیای نیست، متّهم کردهاند و بنده دست همان خباثت بنیعبّاس را در اینگونه کارها میبینم که چهرههای برجستهی تشیّع را اینجور از دُور خارج کنند؛ این هم یک موضوع است که قابل بحث است.
اعتراض او در نماز عید به غصب جایگاه برگزیدگان خدا و ستایش امام صادق (ع) از او
مُعَلَّیبنخُنَیس در مراسم نماز عید، هنگامیکه با مردم به صحرا میرفت، با لباس ژولیده و سروصورتی شوریده و چهرهای غمگین دیده میشد. و چون خطیب به منبر میرفت، دستها را بلند میکرد و میگفت: «اَللّهُمَّ هَذا مَقامُ خُلَفائِکَ وَ اَصفیائِکَ وَ مَوضِعُ اُمَنائِکَ الَّذینَ خَصَصتَهُم بِها ابتَزُّوها»[14] پروردگارا، این منبر و جایگاه، متعلق به جانشینان و برگزیدگان توست، که اینک از آنان غصب شده و به چنگ دیگران افتاده است. متأسفانه این صحابی عالیمقام ـ که امام صادق علیهالسلام قاتل او را لعن و نفرین کردند و او را مورد ستایش قرار دادهاند ـ مورد بیلطفی بعضی قرار گرفته و در وثاقت[15] او تردید کردهاند. و بعید نیست که در منشأ این نظرات، دست خبیث بنیعباس نیز دخالت داشته باشد.
متصدی امور مالی امام صادق (ع) و امتناع از افشای نام شیعیان نزد استاندار منصور
… ببرد. اولین کسی که مورد نظر او قرار میگیرد، مُعَلَّیبنخُنَیس است. مُعَلَّیبنخُنَیس، هم مبارز است، و هم با امام صادق علیهالسلام خیلی مأنوس است. همه این را میدانند. کارهای مالی امام دست او است و خیلی از روابط امام با شیعیانش بهوسیلۀ او انجام میگیرد. [استاندار] مُعَلَّیبنخُنَیس را خواست و به او گفت: نام شیعیان نزدیک امام صادق علیهالسلام را باید بگویی. مُعَلَّیبنخُنَیس گفت: نمیگویم. گفت: مجبوری بگویی و اگر نگویی، تو را خواهم کشت. گفت: به خدا قسم اگر نام اینها زیر پایم بود، پایم را بلند نمیکردم که تو فهرست نام اینها را از زیر پای من بیرون بیاوری! نام شیعیان را بگویم؟!
شهادت بهدست داوود بن علی پس از پایداری در رازداری
نگفت نمیدانم، چون این حرف گفتنی نبود؛ معلوم بود که میداند. حاکم گفت: میکُشم. مُعَلّیٰ گفت: بسیار خب، بکش. و مُعَلَّیبنخُنَیس بهوسیلۀ داوودبنعلی شهید شد.[23] داوود یکی از ارکان بنیعباس و از رجال اولین انقلابِ این سلسله است. خب، این مُعَلَّیبنخُنَیس است. بعد از آنهم که او کشته شد، امام صادق علیهالسلام آمدند علناً به داوودبنعلی اعتراض کردند. ماجرای امام صادق علیهالسلام با داوودبنعلی ـ استاندار منصور ـ بعد از کشتهشدن مُعَلَّیبنخُنَیس، از ماجراهای شیرین تاریخ اسلام است، که …
یار نزدیک امام صادق (ع) و یکی از دو فرستادهٔ امام به مأموریتی همراه با زدوخورد، به استنباط از روایت
بدون اینکه امام با آنها صحبتی کرده باشد و سؤالی از آنها کرده باشد، یا آنها چیزی به امام گفته باشند، یکدفعه امام با قیافۀ مسروری گفت: «شَفَی اللهُ صُدورَکُم وَ اَذهَبَ غیظَ قُلوبِکُم وَ اَنَالَکُم عَلَی عَدُوِّکُم». استنباطی که بنده از این روایت میکنم، این است: امام علیهالسلام دو نفر را برای یک مأموریتی فرستادهاند که در آن، مسئلۀ زدوخورد است، گمان کشتهشدن مأمورین امام وجود دارد و گمان غلبه و پیروزی آنها هم هست. یکی از این دو نفر یار نزدیک امام صادق علیهالسلام مُعَلَّیبنخُنَیس است که عاقبتِ کارش هم نشان داد که یار نزدیک امام است.
راوی برجسته و ثقه و صاحب راز خاندان پیامبر که به شهادت رسید
نوروز، یعنی روز نو. در روایات ما - بخصوص همان روایت معروفِ «معلّیبنخنیس[1] » - به این نکته توجّه شده است. معلّیبنخنیس که یکی از رُوات برجسته اصحاب است و به نظر ما «ثقه» است، جزو شخصیتهای برجسته و صاحب راز خاندان پیغمبر محسوب میشود. او در کنار امام صادق علیه الصّلاة والسّلام زندگی خود را گذرانده و بعد هم به شهادت رسیده است. معلّیبنخنیس - با این خصوصیات - خدمت حضرت میرود؛ اتفاقاً روز «نوروز» بوده است - در تعبیرات عربی، «نوروز» را تعریب میکنند و «نیروز» میگویند حضرت به او میفرمایند : «أتدری ماالنیروز؟» آیا میدانی نوروز چیست؟
تشویق امام صادق از معلی پس از حرکتی حاد و باب امام بودن او
… وَ اَنالَکُم مِن عَدوِّکُم وَ هُوَ قَولُ اللهِ «وَ یَشفِ صُدورَ قَومٍ مُؤمِنین»[65] و اِن مَضَیتُم قَبلَ اَن یَرَوا ذٰلِکَ مَضَیتُم عَلیٰ دینِ اللهِ الَّذی رَضِیَهُ لِنَبیِّهِ وَ لِعَلی».[66] نمیگوید که قضیّه چه بوده امّا شما ببینید قضیّه چه میتوانسته باشد؛ معلّیبنخنیس که بعد هم کشته میشود، معلّیبنخنیس که «و کان بابه معلّی بن خنیس»،[67] باب امام صادق است -که خود این باب هم یک باب واسعی است که بابهای ائمّه چه کسانی بودند و غالباً هم کشته شدند: یحییبنامّطویل به شهادت رسید، معلّیبنخنیس همینطور- معلّیبنخنیس با یک نفر دیگر، بر امام صادق وارد میشوند؛ امام صادق بیمقدّمه میگویند که الحمدلله خدا غیظ قلوب شما را فرو نشاند، خشم شما را فرو نشاند، شما را بر دشمنتان پیروز کرد، بر یکی از احدیالحسینین وارد شدید؛ اگر چنانچه این هم نمیشد و رفته بودید، باز بر دین خدا رفته بودید؛ پیدا است که یک حرکت حاد کرده بودند و آمده بودند و حضرت خداقوّتی به آنها میداده؛ و همینطور روایات دیگری در باب تأیید حرکات خونین هست.
باب امام صادق (ع) بودن او و اظهارات امام پس از کشته شدنش به دست داوود بن علی
..مسئلۀ دیگر، تأیید و حمایت ائمه از حرکات خونین است، که یکی از بحثهای شورانگیز زندگی ائمه است و حاکی از همین جهتگیری مبارزانه است. اظهارات امام صادق دربارۀ مُعَلّیبنخُنَیس، هنگامیکه بهدست داوودبنعلی کشته شد، اظهارات دربارۀ زید، دربارۀ حسینبنعلی ـ شهید فخّ ـ و دیگران...و جالب این است که این مُعَلّیٰ باب امام صادق علیهالسلام بوده که این مطلب و این تعبیر ـ تعبیر باب ـ یکی دیگر از آن مباحث قابل تأمل و تعقیب است. اینکسانیکه در روایات بهعنوان «باب» ائمه علیهالسلام معرفی شدهاند، چه کسانی بودند؟ که غالباً هم کشته یا به کشتهشدن تهدید شدهاند؟ مانند: یَحیَیبناُمّطَویل، مُعَلَّیبنخُنَیس، جابربنیزید جُعفی.
سرنوشت عبرتانگیز وکیل امام صادق (ع) در مدینه
همین سرنوشت در انتظار «وکیل» نیز هست. حافظ و مباشرِ جمعآوری و تقسیم اموالی که در اختیار امام است، بیگمان از اسرار زیادی باید آگاه باشد که کمترین و کوچکترین آنها، نام مؤدیان و گیرندگان آن اموال است. و این برای دشمنان تشکیلات امام طعمۀ کوچکی نیست. سرنوشت عبرتانگیز مُعَلَّیبنخُنَیس، وکیل امام صادق در مدینه، و اظهارات تقیّهآمیز امام دربارۀ مُفَضَّلبنعُمَر، وکیل آن حضرت در کوفه، نمونۀ روشن و روشنگری بر این مدعاست. پیشوای صادق/ص110-107
بشارت امام صادق (ع) به او و همراهش به یکی از دو نیکی و پیروزی بر دشمن
بنابراین، امام ایدهآل را از دست نمیدهد، هدف را از دست نمیدهد، و در [راه] این هدف، راه هم میپیماید، کوشش و تلاش هم میکند، [تاآنجاکه] مُعَلَّیبنخُنَیس، به جرم نگفتن نام اعضای حزبِ پنهانی شیعه، در مدینه بهوسیلۀ عُمال بنیعباس کشته میشود. منصور عباسی، خطاب به امام صادق میکند، میگوید: «قَتَلَنِیَ اللهُ اِن لَمْ اَقتُلکَ»[16] خدا مرا بکُشد اگر تو را نکُشم! (53/8/19) میدانست که امام صادق داعیۀ امامت دارد و میدانست که امامت یعنی زمامداری، میدانست که شیعۀ امام صادق، منصور را نمیتواند آنجا …
تعبیر وکیل دربارهٔ او از قول امام صادق (ع) در کتب حدیث
… از امامان، کسی را بهعنوان «بابِ» آن امام معرفی میکند؛ مثلاً در احوال امام سجاد: «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی بنَ اُمِّالطَّویلِ» و در شرح حال امام باقر: «وَ کانَ بابُهُ جابِرَبنَ یَزیدَ الجُعفِیِّ» و در شرح حال امام صادق: «وَ کانَ بابُهُ مُحَمَّدَبنَسَنانٍ». در [کتاب] رجال کَشّی دربارۀ زُراره و بُرَید[7] و محمدبنمسلم و ابوبصیر[8]، تعبیر «مُستَودَعُ سِرّی»[9] ـ امانتدار راز من ـ و در کتب حدیث دربارۀ مُعَلَّیبنخُنَیس، تعبیر وکیل از قول امام صادق نقل شده است. هرکدام از این تعبیرها هم که از امام نقل نشده و گفتۀ مؤلفان قدیمی شیعه باشد، بیشک محصول تتبّعی[10] وسیع در زندگی ائمه و نتیجۀ استنباطی است که خصوصیات آن را به دست داده است. بههرحال انتخاب این تعبیرهای پُرمعنی، حاکی از خصوصیات جالب و مهم در زندگی ائمه است.
به دار کشیده شدن و کشته شدن در بازار
… وقتیکه ما بگردیم در تاریخ قرن دوم و سوم هجری، آنکسانیکه میتوانیم نامشان را همراه با شرف و افتخار، یاد بکنیم، آنکسانیکه میتوانیم اسمشان را در لیست مردان افتخارآفرین عالم، تحویل مقامات جهانی بدهیم، آن کسانی هستند که با همان نظام متمدن، بهشدت جنگیدند؛ مُعَلِّیبنخُنیس[9] است که در بازار به دارش میکشند و میکُشند، یحییبنامّطویل است که دست و پایش را قطع میکنند و زبانش را میبرند، محمدبنابیعُمیر[10] است که صد تازیانه به او میزنند، یحییبنزید[11] است که او را در کوههای خراسان در هجدهسالگی میکشند، زیدبنعلی است که چهار سال جنازهاش را روی دار نگه میدارند. آنکسانیکه ما امروز میتوانیم نامشان را با افتخار بدهیم به لیست چهرههای افتخارآفرینِ جهان بشریت، اینهایند، و اینها آنروز با این تمدن پرشکوهی که آقای گوستاو لوبون از آن یاد میکند و اسم میبرد، هیچ رابطهای نداشتند؛ بلکه ضد آن تمدن بودند. پس میبینید که …