ارج خدمات مصلحان ۱۵۰ سال اخیر و ناکامی آنان به سبب اکتفا به دعوت به جای انقلاب
مصلحان اسلامى و متفکّرانى که در ۱۵۰ سال گذشته تحت تأثیر عوامل گوناگون قیام کرده و پرچم دعوت اسلامى و احیای تفکّر اسلامى را بر دوش گرفتند ــ از قبیل سیّدجمالالدّین و محمّد اقبال و دیگران ــ با همهى خدمات ارجمند و گرانبهایشان، همگى این نقص بزرگ را در کار خود داشتند که به جاى بر پا کردن یک انقلاب اسلامى، به یک دعوت اسلامى اکتفا کردند و اصلاح جوامع مسلمان را نه با قوّت و قدرت انقلاب، که با تلاش روشنفکرانه و فقط با ابزار قلم و زبان جستجو کردند. این شیوه، البتّه ممدوح و مأجور بوده و هست، امّا هرگز از آن، توقّع نتایجى همچون نتیجهى عمل پیامبران اولوالعزم را ــ که سازندگان مقاطع اصلى تاریخ بودهاند ـ نباید داشت. کار آنان در صورت صحّت و مبرّا ماندن از عیوب سیاسى و نفسانى، تنها میتوانست زمینهساز یک حرکت انقلابى باشد و نه بیشتر. و لذا مشاهده میشود که سعى و تلاش بى حدّ و حصر مخلصان این گروه هرگز نتوانسته حرکت معکوس و رو به انحطاط ملل مسلمان را متوقّف کند، یا عزّت و عظمتى را که آنان از آن نام مىآورده و در آرزویش آه و اشک مىافشاندهاند، به مسلمانان برگرداند، و یا حتّى اعتقاد و باور اسلامى را در تودههاى مردم مسلمان تقویت کرده و نیروى آنان را در خدمت آن به کار گیرد و یا دامنهى جغرافیایى اسلام را گسترش دهد؛ و این بکلّى از روش پیامبر عظیمالشّأن اسلام (صلّى الله علیه و آله و سلّم) جدا است و این بر هر کس که اندکى تاریخ بعثت و هجرت رسول معظّم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) را بداند، آشکار است.