تکرار عمدی و بلافاصلهٔ قرائت ورش در تلاوت سورهٔ نمل
… مِن مَقامِک؛ [بعد] «اَنَا آتیکَ بِه» را با قرائت وَرش [میخواند]؛ یعنی تکرار مطلب به صورت قرائت وَرش؛ چرا؟ برای خاطر اینکه قرائت وَرش در اینجا آن غرور این عفریت را بیشتر نشان میدهد. ببینید، این [نحوهی خواندن] خودش را دارد نشان میدهد؛ به همین جهت تکرار میکند. به نظر من مصطفیٰ اسماعیل ــ با آن شناختی که آدم از این قاری بزرگ و برجسته دارد ــ تعمّداً این قرائت را اینجا بلافاصله تکرار میکند؛ یعنی نمیگذارد آیه تمام بشود، بعد شروع کند؛ همان جا بعد از «اَنَا آتیک» که قرائت معروف حفص از عاصم است، قرائت وَرش را تکرار میکند برای اینکه نشان بدهد دارد از خودش تعریف میکند.
تلاوت قابل تقلید او در جان دادن به کلمات و انتقال احساس آیه
… میروم مصر براى دیدن قرّاء، مخصوصاً شیخ مصطفىٰ اسماعیل. اتّفاقاً شیخ مصطفىٰ اسماعیل تا بعد از انقلاب زنده بود ولیکن متأسّفانه ما آن سالهاى اوّل انقلاب به این فکرى که حالا هستیم نبودیم، وَالّا هر جورى بود، من شیخ مصطفىٰ اسماعیل را میکشاندم مىآوردم تهران. شیخ مصطفىٰ اسماعیل خیلى فوقالعاده بود. یک چیزهایى در تلاوت او بود که انصافاً قابل تقلید است؛ منهاى مسئلهى صدا و کیفیّت اداء حروف و کلمات و چیزهایى مانند اینها، او کلمات قرآنى را جان میداد، یعنى وقتى که او آیه را میخواند، آن احساسى به مستمع دست میداد که در آیه، اقتضاى آن احساس بود. حالا مثلاً فرض بفرمایید که در سورهى هود، آنجایى که راجع به قضیّهى پسر نوح آیات کریمه را میخواند، وقتى که میگوید«اِنَّ ابنی مِن اَهلی وَ اِنَّ وَعدَکَ الحَقّ»،[4] جورى میگوید که انسان احساس میکند یک پدرى است که پسر کافرش دارد در مقابلش از بین میرود؛ یعنى هم …
قاری برجسته و الگوی تمرین قاریان ایرانی
… مصطفىٰ اسماعیل و محمّد رفعت و مانند اینها را اینجا آورده بود. مخصوصاً نوار عبدالفتّاح را من خیلى خوشم مىآمد، گوش میکردم؛ بعدها هم با صداى شیخ مصطفىٰ اسماعیل آشنا شدیم. بعد که شیخ مصطفىٰ اسماعیل را شناختیم، دیگر بقیّه از یادمان رفتند! واقعاً اینجور شد؛ شیخ مصطفىٰ اسماعیل خیلى فوقالعاده است. و این را هم بگویم که در ایران، الان میل عمومى به طرف شیخ مصطفىٰ اسماعیل است؛ یعنى قرّاء ما روى شیخ مصطفىٰ اسماعیل حتماً تمرین دارند، روى دیگران کمتر.
رواج نوارهای تلاوت او از مشهد به تهران
… یک وقت آمده بودم ــ هیچ کس غیر از عبدالباسط را نمىشناخت؛ جاهاى دیگر هم میرفتیم، عبدالباسط را فقط مىشناختند. ما در مشهد نوار شیخ مصطفىٰ اسماعیل را داشتیم. یکى از دوستان من داشت میرفت مسافرت، من گفتم که هر چه نوار شیخ مصطفىٰ اسماعیل توانستى پیدا کن بیاور. او هم رفت و چند نوار از نوارهاى بسیار خوب شیخ مصطفىٰ اسماعیل را اینجا آورد؛ من دادم به آقا مرتضاى فاطمى[9] که آن وقت نوار تکثیر میکرد و این کارها [را انجام میداد]؛ او هم تکثیر کرد و داد به چند نفر که از تهران آمده بودند؛ نوارها همه از دستگاه ما سرازیر شد طرف تهران و شیخ مصطفىٰ اسماعیل شایع شد. انصافاً هم چیز عجیبى بود؛ خیلى فوقالعاده است؛ سورهى هود را خوانده بود، سورهى بقره را خوانده بود، آن آیات داوود و جالوت و مانند اینها را خوانده بود، تلاوتهای خیلی عالی؛ انصافاً فوقالعاده خوانده بود.
علاقه به تلاوت او و آوردن نوارهایش به مشهد برای نخستین بار
… این را من حقیقتاً نفهمیدم؛ نمیدانم این ابتکار کجا است که مثلاً حالا ما بنشینیم یاد بدهیم که اگر میخواهید مثل شیخ مصطفیٰ اسماعیل بخوانید، باید اینجایش را اینجوری بخوانید! من نمیفهمم این یاد دادن چه لزومی دارد؛ حالا خودش یاد گرفت، خیلی خوب است، عیب ندارد. ضمناً نوارهای مصطفیٰ اسماعیل را در مشهد، اوّل بنده آوردم؛ یعنی سفارش کردم از کشورهای عربی آوردند پخش کردیم. مصطفیٰ اسماعیل را نمیشناختند در مشهد. [یعنی] من علاقهمندم به خواندن او و تلاوت او، امّا اینکه ما بیاییم به بچّهمان یاد بدهیم بگوییم تو بیا از او تقلید کن یا از منشاوی یا احمد شبیب یا از آن دیگری، این به نظر من یک کاری نیست که خیلی منطقی باشد.
فاصله پیش از «علی استحیاء» در سورهٔ قصص برای برجسته کردن حیای دختر
… است در سورهی قصص: فَجائَتهُ اِحداهُما تَمشی عَلَی استِحیاءٍ.[16] خب این را ما اگر بخواهیم بخوانیم چهجوری میخوانیم؟ ما همینجوری میخوانیم: فَجائَتهُ اِحداهُما تَمشی عَلَی استِحیاءٍ؛ یکی از آن دو دختر آمد، با حیا حرکت میکرد؛ خیلی خب، این خواندنِ عادّی است. مصطفیٰ اسماعیل اینجوری نمیخوانَد؛ او میگوید «فَجائَتهُ اِحداهُما تَمشی»، «عَلَی استِحیاءٍ» را نمیگوید؛ یک فاصلهای میکند، بعد میگوید «عَلَی استِحیاءٍ»؛ چرا؟ برای اینکه این حیا کردنِ دختر معنا دارد. خب این همان دختری است که نیم ساعت قبل از این یا یک ساعت قبل از این، پهلوی همین جوان بوده و گوسفندانش را آب داده و رفته؛ حالا چرا خجالت میکشد، [ولی] آنوقت خجالت نمیکشید؟ [چون] اینجا رفتهاند پیش پدر صحبت کردهاند و از این جوان تعریف کردهاند، یک گفتگویی داخل …
استادی مسلم در مجسم کردن وقایع قرآنی با تلاوت
یک مهندسی دیگری هم وجود دارد و آن، کیفیّت تلاوتی است که بتواند واقعه را مجسّم کند در مقابل مستمع؛ یعنی جوری بخواند که شما که دارید میشنوید، کأنّه دارید میبینید واقعه را؛ که در این قضیّه استاد مسلّم انصافاً شیخ مصطفیٰ اسماعیل است، که فوقالعاده است در این جهت. در آن آیات شریفهی سورهی قصص که «وَجَدَ مِن دونِهِمُ امرَاَتَینِ تَذودانِ قالَ ما خَطبُکُما قالَتا لا نَسقیحَتَّی یُصدِرَ الرِّعآءُ وَ اَبونا شَیخٌ کَـبیرٌ * فَسَقَی لَهُما ثُمَّ تَوَلَّی اِلَی الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ اِنّی لِمآ اَنزَلتَ اِلَىَّ مِن خَیرٍ …
اهمیت تلاوت او در ادای آیات متناسب با معنا
… المُلکُ الیَومَ للهِ الواحِدِ القَهّار؛[10] یعنى جورى باید «اَنَا رَبُّکُمُ الاَعلیٰ» را ادا کنید که کسى که دارد میشنود، بفهمد که این حرف، حرف دروغى است؛ آن کسى که [این را] گفته ــ یعنى فرعون ــ دروغ گفته؛ این ممکن است؛ این کارى است که الان دارد میشود؛ یعنى حالا که من نمیتوانم [اینجا آن طور بخوانم] امّا در نوارهاى شیخ مصطفیٰ اسماعیل [شنیده میشود]؛ اصلاً اهمّیّت کار شیخ مصطفىٰ اسماعیل در همین است؛ او اینجورى میخواند. باید اینجورى بخوانید و این نمیشود مگر اینکه معناى قرآن را بدانید.
خاطرهٔ شنیدن تلاوتهای او از رادیوهای خارجی در مشهد
من یک خاطرهاى هم از شیخ راغب مصطفىٰ دارم، بد نیست آن را هم براى ایشان بگویم. خیال میکنم در سال ۴۵، ۴۶ یا ۴۷، [یعنى] بیست و دو سه سال یا بیست و یکى دو سال قبل از این، ما در مشهد و در رادیو -رادیوهاى کشورهاى عربى و رادیوى مصر و مانند اینها- با دقّت دنبال خواندن شیخ مصطفىٰ اسماعیل میگشتیم تا بلکه خواندن او را پیدا کنیم؛ چون نوارهایش نبود و در ایران هم رادیو قرآن نبود؛ ما از رادیوهاى خارجى گوش میکردیم و تلاوتهاى شیخ مصطفىٰ اسماعیل را پیدا میکردیم. ماها عاشق تلاوت شیخ مصطفىٰ اسماعیل بودیم. من یک رفیقى داشتم -مرحوم آقا جعفر[4] که آقایان او را میشناسند- که با هم پاى رادیو مینشستیم و گوش میکردیم. یک روز من را دید، گفت که امروز در رادیوى مصر، صداى پسر شیخ مصطفىٰ اسماعیل را پیدا کردم. گفتم چطور؟ از کجا فهمیدى پسرش است؟ گفت که یک کسى است به نام …
تکرار پاسخ «الذی عنده علم من الکتاب» به عفریت با قرائت ورش
بعد، آن «اَلَّذی عِندَهُ عِلمٌ مِنَ الکِتاب» میزند توی دهن این؛ آن هم میگوید «اَنَا آتیکَ بِهِ قَبلَ اَن یَرتَدَّ اِلَیکَ طَرفُک».[15] اینجا هم [شیخ مصطفیٰ اسماعیل] همین کار را میکند، اینجا هم همین جور [میخواند]؛ یعنی در واقع یک حرکت غرورآمیز غلط «عِفریتٌ مِنَ الجِنّ» را یک بندهی خالص مؤمن از اصحاب حضرت سلیمان، به او جواب میدهد و در واقع توی دهن او میزند. ببینید، این استفادهی از اختلاف قرائت به این شکل، کاملاً چیز خوبی است؛ امّا اگر چنانچه بدون این جهات، بدون این دقّتها و توجّهات، اختلاف قرائت انجام بگیرد، حالا در یک حدّ رقیقی، به نظر بنده اشکال ندارد. میدانید چون وَرش ساکن مصر بوده و در واقع میراث مصریها …
گاه به رخ کشیدن لحن، ولی در موارد زیادی تلاوت تأثیرگذار معنوی
… مورد توجّه است برای اینکه انسان بتواند اثر بگذارد. فقط توجّه داشته باشید که تلاوت را برای نوع لحن انجام ندهید؛ تلاوت را با هر لحنی که میخوانید، به قصد تأثیرگذاری در طرف مقابل انجام بدهید؛ یعنی نیّت و هدف این باشد، نه مثل بعضی از همین خوانندههای معروف عرب؛ حالا من از مصطفیٰ اسماعیل تعریف کردم، امّا ایشان هم گاهی اوقات همین جور است؛ یک وقتهایی جوری میخوانَد که آدم احساس میکند گویا میخواهد لحن را و کیفیّت خواندن را به رخ مخاطب بکشد و تحت تأثیر قرار بدهد، لکن در موارد زیادی هم تلاوت او تلاوت تأثیرگذار معنوی است.
تأثیر تلاوتش به سبب تأثیرپذیری خودش از آیات
… برای اینکه در مکانهایی بخواند در چنته دارد - از روی ترجمه و تفسیر بخوانید. فرق است بین قاریای که وقتی تلاوت میکند خودش متوجه معنا و تحت تأثیر معناست، و آن قاریای که متوجه معنا نیست. بین قراء مصری دو، سه نفر هستند که وقتی میخوانند، تحت تأثیر معنایند. اینکه شما میبینید «مصطفی اسماعیل» خواندنش تأثیر دارد، به خاطر همین است؛ چون خود او تحت تأثیر آیاتی است که میخواند. اما بعضی قراء دیگر، نه. فقط صنعت اجرا میکنند و میخواهند کار زیبایی از آب درآورند. شما که قرآن میخوانید، سعی نمایید خودتان به معانی آیات آن توجه کنید. همانطور که روی الفاظ کار میکنید و مکرر میخوانید یا ضبط میکنید و گوش میسپارید، به معنایش هم توجه و دقت …
الگوی تأثیرگذاری بر مستمع در ادای کلام الهی
… ما شروع میکند به خواندن، در میدان کیفیّت اداء و تبیین کلمات قرآنى و کیفیّت تلاوت، [طوری] که حضّار به همان اندازهاى که با زبان عرب آشنا هستند، تحت تأثیر قرار بگیرند ــ که هدف اصلى قرائت هم این است ــ خودش صاحب سبک باشد؛ ما به اینجا باید برسیم. توجّه کردید؟ یعنى شما که صدایتان خوب است الحمدلله، تجویدتان خوب است، قرائتتان خوب است، باید تلاش کنید به اینجا برسید که مثلاً مثل شیخ مصطفىٰ اسماعیل [بشوید] در کیفیّت خواندنش که این آقایان قرّاء دیگر ــ همینهایى که اینجا هم مىآیند ــ کمتر مثل او این خصوصیّت را دارند که بتوانند کلام خدا را آنچنان اداء بکنند که شما که مستمع هستید، در حدّ اعلاى ممکن تحت تأثیر قرار بگیرید؛ یعنى همان اندازهاى که انسان ظرفیّت دارد، تحت تأثیر کلام الهى قرار بگیرد و آن فضا را احساس کند. باید در این زمینه شما صاحب سَبک بشوید که دیگر مقلّد این و آن هم نباشید. این، آن حدّ اعلایى است که فعلاً مورد نظر ما است. این، زحمت لازم دارد، تلاش لازم دارد و …