توصیه به جلسات هماندیشی جدی با بهرهگیری از عناصر فکری مطمئن
یک توصیه [اینکه] جلسات هماندیشی جدّی داشته باشید؛ یعنی واقعاً روی یک مسئله فکر کنید، از عناصر مطمئنّ فکری که امروز وجود دارند ــ ما عناصر مطمئنّ فکری داریم ــ در جلسات هماندیشی استفاده کنید؛ بحثهای مهمّ روز را مطرح کنید. بعضی از این بحثهایی که مطرح میشود، بحثهای درجهی یک نیست، موضوعات درجهی یک نیست؛ موضوعات درجه دو و سه است. مسائل اصلی کشور، آن مسائلی است که به حرکت انقلاب و حرکت کلّی جامعه ارتباط پیدا میکند ــ مسائل داخلی، مسائل خارجی ــ اینها را پیدا کنید و محلّ بحث قرار …
درخواست امیرالمؤمنین از مردم برای دریغ نکردن حرف حق و مشورت عادلانه
… در اوج است. فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشوِرَةٍ بِعَدل؛[18] امیرالمؤمنینی که معدن حکمت است، معدن علم است، علم او متّصل به علم خدا است، علم او از وسایل عادّی به دست نیامده، این انسان با این عظمت علمی میگوید: فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقّ؛ اگر حرف حقّی به نظرتان رسید که باید به من بگویید، بگویید؛ ساکت نمانید؛ اَو مَشوِرَةٍ بِعَدل؛ یک وقتی میخواهید یک مشورتی به من بدهید، یک چیزی به نظرتان میرسد، مشورت بدهید. در همهچیز در اوج، از همهجهت در اوج!
شور ستادی فرمانده، نمونهٔ سنت طبیعی مشورت در رفتارهای جمعی
… آقای دکتر روحانی اشاره کردند درست است و بایستی یک هماهنگی خوبی [بشود]؛ من هم سفارش کردم، باز هم سفارش خواهم کرد، منتها توجّه بکنید که جوری حرکت نشود که وظایف ذاتی قوای دیگر مورد غفلت قرار بگیرد؛ قبلاً هم من با جنابعالی صحبت کردم؛ جوری باشد که هماهنگی کنید. بله، خب جنگ، فرمانده میخواهد -ما هم که یک مقدار مختصری در جنگ بودیم میدانیم- منتها فرمانده شُور ستادی میکند، یعنی هیچوقت هیچ فرماندهی نیست که بدون شُور ستادی همینطور بگوید «آقا برویم» و دنبالش راه بیفتند؛ نه، بالاخره ستاد دارند، مینشینند بحث میکنند، شُور ستادی میکنند و کار میکنند، و گاهی اوقات میشود که نظر فرمانده با این مشورتی که با افراد ستاد میکند، بکلّی عوض میشود یعنی جور دیگری میشود. یعنی چیزهایی هست که جزو سُنن طبیعی و معمولی رفتارهای جمعی است؛ اینها باید رعایت بشود؛ یکیاش همین است که مشورت کنیم، فکر کنیم، حقوق افراد گوناگون را در نظر بگیریم و البتّه «فَاِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی الله»[17] هم دنبالش هست که باید آن را هم انجام بدهیم.
مشورت پیامبر (ص) در امور مهم حکومتی به فرمان الهی
تشکیل مجالس مقننه به شکل فعلی در کشورهای اسلامی در یک قرن اخیر رایج شده ولی در اصل، اسلام منادی و پیشرو برپایی حکومتهای مردمی و شورایی در چهارچوب وحی و قوانین الهی است. پیامبر گرامی اسلام به فرمان الهی "و شاورهم فی الامر" در مهمات حکومتی اسلام مشورت میفرمودند و حتی در صورت غلبه رأی جمع بر نظر مبارک ایشان، در مواردی به نظر اصحاب عمل میکردند. شاید بتوان گفت که این امر یکی از رموز پیشرفت سریع و بیسابقه مسلمین در آغاز تاریخ اسلام بوده است.
شورا نمونهٔ پیشبینی حضور مردم در اسلام و از نشانههای مؤمنان
این کار، کار بزرگی است و از افتخارات نظام اسلامی است. اسلام اینگونه است. اسلام در ضمن اینکه احکام الهی و اراده الهی را در هدایت و صلاح انسانها دارای کمال تأثیر میداند، اراده انسان، حضور انسان و حضور آحاد مردم را هم در همه کارها پیشبینی کرده است. یک نمونه آن همین مسأله شوراست. خدای متعال در علائم مؤمنین میفرماید: «و امرهم شوری بینهم»[1] ؛ کارهایشان را با مشورت انجام میدهند. البته مشورت، با شکلهای مختلفی ممکن است انجام گیرد؛ این هم یک شکل از اَشکال مشورت است. در داخل شهر و در داخل بخش، مینشینید و با هم مشورت میکنید؛ نقصهای موجود و مشکلات موجود و آن چیزهایی را که مربوط به شوراهاست - البته ممکن است نقصهایی هم باشد که به وظایف …
خیرخواهی و نصیحت به کسی که مشورت میخواهد
ششم، «وَ انصَحِ المَرءَ اِذَا استَشارَکَ» وقتی کسی با تو مشورت کرد، خیرِ او را بخواه، او را نصیحت کن.
استفاده از خرد جمعی و تأمل در کارهای دولت
… مثلاً یک دستگاهی یک آماری بدهد، بعد فردا یک دستگاهی آن آمار را رد کند یا یک آمار متضادّی بدهد یا مِنباب مثال این یک وعدهای بدهد، آن یکی بگوید این وعده عملی نیست؛ بالاخره اگر عملی است یا عملی نیست، قبلاً در دولت مشخّص بشود که ببینیم وعده را بدهیم یا ندهیم. از خِرد جمعی استفاده بشود، در کارها دقت بشود، تأمّل بشود و خردورزی بشود.
استفاده از خرد جمعی و تکیه بر عقلانیت در تحول دولت
یک نقطهی مهم در باب تحوّل، استفادهی از خِرد جمعی است و تکیهی بر عقلانیّت که استفاده بشود. از نخبگان خارج از دولت استفاده کنید؛ هر جایی که میتوان از نظر یک نخبهای [استفاده کرد] -بحث جناحهای سیاسی و امثال اینها را بکل در این قضیّه کنار بگذارید- از نظر نخبهها هر چه میتوانید استفاده کنید، و نگاه نکنید به اینکه حالا او وابستهی به یک جناحی است که شما …
لزوم استفادهٔ مسئولان دولتی از نظرات مردم و خبرگان
البتّه مسئولین دولتی -که امروز خوشبختانه [از] آقایان رؤسا هم اینجا حضور دارند- باید از نظرات مردم استفاده کنند، از نظرات خبرگان استفاده کنند. همین مطالبی که اینجا گفته شد، این فهرست طولانیای که خوانده شد، برخی از موادّ این فهرست بسیار مهم است؛ مسئلهی ارزش پول ملّی خیلی مهم است. واقعاً گروههایی را بگذارند که بنشینند درست فکر کنند؛ نه فقط گروههای دولتی، [بلکه] گروههایی خارج از دولت؛ اقتصاددانها …
توصیه به مسئولان برای مشورت با کارشناسان اقتصاد نفتی
بعضی از اشکالات نه، وارد نیست؛ مثلاً فرض بفرمایید در مورد این قراردادهای جدید نفتی که حالا محلّ بحث است، هنوز چیزی در این زمینه تصویب نشده؛ هنوز هیچ چیز مسلّمی وجود ندارد. اوّل که این مسئله مطرح شد، ما یک تذکّراتی دادیم به مسئولین؛ گفتیم خب شما برای اینکه بدانید اشکالات این مدل قرارداد و این شیوهی قرارداد چیست، باید با کسانی که در اقتصاد نفتی واردند مشورت کنید. رفتند بحث کردند، یک جلسهای تشکیل دادند و از کسانی از اقتصاددانها دعوت کردند که آنها هم اشکالات را بیان کردند و بنا شد اصلاح بشود. یک نوشتهای به من دادند که ما بررسی کردیم، تحقیق کردیم، معلوم شد که این ویراست شانزدهم است، یعنی شانزده بار این کیفیّت …
توسعهٔ کمک فکری گرفتن مسئولان از افراد بیرون از دولت
همهی توان هم باید به میدان و به صحنه بیاید. کشور ظرفیتهای خوبی دارد، توانهای خوبی دارد؛ هم در درون دولت ظرفیتهای بالائی هست، هم در بیرون دولت. من میبینم گاهی اوقات بعضی از مسئولین بخشها، از افرادی که خارج از تشکیلات دولتند، کمک فکری میگیرند؛ این کار خوبی است؛ این را توسعه بدهید، از این ظرفیت استفاده کنید. افرادی هستند که دلسوزانه و با علاقه و شوق حاضرند در کنار دولت باشند و با دولت همکاری کنند؛ از نیروهای اینها استفاده شود؛ اینها جزو ظرفیتهای کشورند. در درون دولت هم خوشبختانه ظرفیتها زیاد است.
لزوم گفتگو و مشورت علمی، استدلالی، سالم و اخلاقی
… او را دوست ندارد، قبول ندارد. این خیلی حالت خوبی است. اگر این پیش بیاید، خیلی خوب است؛ برخلاف اینکه انسان تا دید این کسی که پا شده، جزو جناح مخالف است، جزو گروه منفی است از نظر من، از همان اول بنا بگذارد که او را رد کند. این به نظرم خیلی مسئلهی مهمی است. علمی و استدلالی و فکرشده عمل بشود، سالم و اخلاقی گفتگو و مشورت بشود، از سر لجاج نباشد، تحمل نظر مخالف وجود داشته باشد.
مشورت و سنجش جوانب پیش از اقدام و سپس توکل بر خدا
… وجود دارد. با تردید، با تزلزل، با ترس و لرز نمیشود کارهای بزرگ را انجام داد؛ لازم است با شجاعت وارد شد. البته شجاعت به معنای بیگدار به آب زدن نیست. بررسیها باید انجام بگیرد، فکر صحیح باید بشود، وقتی به نتیجه رسیدیم، بدون تردید و تزلزل بایستی اقدام کنید. «وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکّل علی اللَّه»؛ مشورتهایت را بکن، بررسیها را بکنید، جوانب را خوب بسنجید، وقتی به نتیجه رسیدید، آنوقت به خدا توکل کنید و وارد میدان بشوید. این شجاعت لازم است.
نهی پیامبر از مشورت با آدم ترسو
… حتّی باورهای قطعی انسان هم از یاد میرود. انسانِ مرعوب، اینطور است. «جبن»، هم عقل را از کار میاندازد، هم عزم را. انسان مرعوب و جبان، نه درست میتواند فکر کند، نه درست میتواند عزم و اراده خودش را بهکار بیندازد؛ دائم یک قدم به جلو برمیدارد و یک قدم به عقب. این است که پیغمبر اکرم به امیرالمؤمنین در آن وصیت معروف خود فرمود: «ولاتشاورنّ جبانا. لأنّه یضیّق علیک المخرج[5] »؛ با آدم جبان و ترسو در هیچ کاری مشورت نکن، زیرا که گریزگاه و دریچه فَرَج را بر رویت میبندد. انسان وقتی که مرعوب نیست، میتواند درست فکر کند، درست تصمیم بگیرد و از این مانع عبور کند؛ اما وقتی مرعوب شد: «یضیّق علیک المخرج»؛ به بکنم، نکنم دچار میشود و خود را دست بسته تسلیم میکند. این است که «سکینه» خیلی مهمّ است.
لزوم جستجوی منطق درست و انجام مشورتهای لازم در کار
… الّا وسعها[2] » - مردم هم ما را مؤاخذه نخواهند کرد؛ مردم هم خلاف توقّعشان نخواهد بود. ما باید تلاش خود را بکنیم و کار را بر پایه منطقی استوار سازیم. وقتی میگوییم پایه منطقی، معنایش این نیست که حتماً و صددرصد درست است؛ نه، ممکن است منطق ما درست هم نباشد؛ اما باید تلاشمان را برای جستجو از یک منطقِ درست آغاز کنیم و کار را بر پایه درستی استوار سازیم و مشورتهای لازم را هم بکنیم.
دعوت امیرالمؤمنین (ع) به دریغ نکردن سخن حق و مشورت عادلانه
… دارد و حقیقت را از سرچشمۀ واقعی خود کشف کرده است و از دل او حقیقت مثل چشمه میجوشد، با مردم اینطور عمل نمیکرد. خود را «فَعّالٌ ما یَشاءُ» نمیدانست، خود را «حاکِمٌ ما یُریدُ» نمیدانست. اهل استبداد نبود؛ نمیگفت باید بشود، اگر نشود باید همه بمیرند تا بشود! خودش میگفت: «فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشورَةٍ بِعَدلٍ»[19] از گفتن نصیحتهای دوستانه به امیرالمؤمنینتان خودداری نکنید، از مشورتهای صحیح خودداری نکنید، در میان بگذارید. علی محتاج بود به مشورت دیگران؟ یا میخواهد به مردم بفهماند که حساب حکومت اسلامی، حساب جانشینی خدا در میان مردم و حساب رسیدگی به کار مردم و حسابِ با مردم بودن و با مردم زیستن است؟ حسابِ استبداد و خودکامگی نیست. این اولین جملۀ امیرالمؤمنین در خطبۀ [شانزدهم] است.
نفی مخالفت امیرالمؤمنین (ع) با مشورت و زندگی مشورتی ایشان
… ـ فَاقتَدَیتُهُ» نگاه کردم سنت پیغمبر را و رَویهای را که پیغمبر در زمان حکومت خودش بنا نهاده بود، آن رَویه را هم من پیروی کردم. «فَلَم اَحتَج فی ذَلِکَ اِلَی رَأیِکُما وَ لا رَأیِ غَیرِکُما» من دیگر احتیاجی نداشتم که از رأی شما یا رأی دیگران پیروی بکنم. این بهمعنای این نبود که امیرالمؤمنین با مشورت مخالف است؛ یقیناً امیرالمؤمنین مشورت میکرد و زندگیاش زندگیِ مشورت بود. بلکه بهمعنای این بود که آن طبقۀ ممتازهای که در دوران خلیفۀ سوم بهوجود آمده بود و خودش را صاحب حق میدانست در مال بیتالمال، در مسائل مسلمین، [صاحب] حق رأی، حق نظر، حق تصرف؛ و فکر میکرد که باید حاکم مسلمانها از آنها پیروی بکند؛ این طبقۀ ممتازه را …
فرمان قرآن به پیامبر (ص) به مشورت با مردم و شخصیت دادن به آنان
… دارد میرود وقتی دارد حرکت میکند. مستضعفین اینهایند در یک جامعه، اکثریتِ تودۀ بیاطلاع مردم. البته در غیر جامعههایی که با نظام صحیحی اداره میشوند، آن جامعههایی که برای گوهر انسانی قیمت قائلند نه؛ آن جامعههایی که برای انسان و ارادۀ انسان کرامت قائلند نه؛ آن جامعهای که رهبرش پیغمبر است، اما قرآن به او میگوید: ﴿وَ شاوِرهُم فِي الاَمرِ﴾[18]، بااینکه پیغمبر است، بااینکه احتیاجی به مشورت مردم ندارد، باز فرمان داده میشود که با مردم مشورت کند، آنها را عزیز بشمارد، آنها را بزرگ بشمارد، به آنها شخصیت بدهد؛ این جامعهها نه؛ یکچنین تودهای ندارد، اما در جامعههایی که با نظام فردی، با نظام ظالمانه، با نظام جاهلانه و ازاینقبیل اداره میشود، اکثریت مردم مستضعفین هستند.
بهرهگیری جوانان از مشورت و تجربهٔ پیران
من به شما جوانها عرض میکنم -چون فردا مال شما جوانها است، این کشور مال شما جوانها است- که جوانها خودسازی کنند، خود را آماده کنند از لحاظ روحی، از لحاظ جسمی، از لحاظ علمی، از لحاظ تواناییهای مدیریّتی. کشور باید به دست جوانها اداره بشود. از مشورت پیران، از تجربهی پیران استفاده کنند امّا جوانها موتورِ پیشران کشور هستند. جوانها خودشان را آماده کنند -همانطور که عرض کردم، هم از لحاظ روحی و معنوی، هم از لحاظ اخلاقی، هم از لحاظ علمی، هم از لحاظ درس خواندن، هم از لحاظ جسمی، هم از لحاظ تواناییهای مدیریّتی، تشکیلاتی، انجمنها- آیندهی این کشور مال شما است، باید بتوانید [آن را] …
پایبندی به مشورت و پذیرش توصیهٔ مشاوران
البتّه دوستان ما آن اوقاتی که این قضایا اتّفاق افتاد، به بنده مرتّب توصیه کردند که اسم انقلاب رنگی را نیاورم؛ من هم چون معتقد به مشورتم -بالاخره مشاورین نظر دارند و اهل فکرند- اسم انقلاب رنگی نیاوردم امّا خب انقلاب رنگی بود؛ درواقع کودتای رنگی، یک کودتای رنگی ناموفّق. خب این خیلی مهم است؛ این اتّفاقی که در کشورهای دیگر -در چهار پنج کشور- آمریکاییها با پول، با امکانات انجام دادند و موفّق شدند؛ در جمهوری اسلامی موفّق نشد؛ بااینکه پشتیبانی کردند.
لزوم مشورت با متخصصان و صاحبان تجربه در کار فرهنگی
… یا در فضاهای دیگری زندگی میکنند؛ اینها همه مخاطبان ما هستند، هم مخاطب را باید شناخت، ظرفیّتهای او را باید دانست؛ هم چگونگی حرفزدن با مخاطب را باید یاد گرفت. این خیلی مهم است؛ ببینید چه چیزی را باید بگویید. شماها نیّتهایتان خیلی خوب است، در این تردیدی نیست؛ هم نیّتتان خوب است، هم تلاش و توانتان خوب است منتها بعضی از کارها هست که احتیاج دارد به اینکه انسان با متخصّصین کار، با کسانی که در این زمینهها تجربه دارند مشورت بکند؛ این را از یاد نبرید و ببینید چهجور میتوانید؛ حالا فعلاً شما در محیط استان فکر کنید؛ ایشان فرمودند استان کوچکی است، خیلی هم کوچک نیست؛ یعنی از لحاظ گستردگی، استان کوچکی نیست؛ حالا ممکن است کمجمعیّت باشد - خیلی پر جمعیّت نیست - امّا استان کوچکی نیست. مناطق …
برتری اندیشهٔ برآمده از همفکری جمع بر فکر فردی
… مهم است. بخصوص در آن مواردی که گویندهی سخن از طرف یک جماعتی حرف زد - یعنی از طرف تشکلها صحبت کرد - این نشاندهندهی این است که در این عقبه، یک ظرفیت همفکری و همکاری در اندیشه وجود دارد؛ که این هم باز به نوبهی خود یک چیز مثبتی است که بنده را خرسند میکند. یک وقت هست شما یک آدم بافکری هستید، مینشینید یک چیزی را بیان میکنید؛ خوب، فکر خوبی هم هست، این چیز خوبی است؛ اما از این بهتر این است که شما با یک جمعی نشستید فکر کردید؛ نظرات مخالفی بوده، برآیند همهی آن نظرات شده اینها؛ اینها را اینجا مطرح کردید. من نشانههای این معنا را مشاهده کردم؛ بخصوص در آن بیاناتی که از طرف یک تشکلی بیان شد.
سازوکار خاص مشورت و ناممکن بودن مشورت با همهٔ دانشجویان
یکی از این برادرها گفتند با اینکه اثرگذاری دانشجوها زیاد است، در همهی مسائل با آنها مشورت نمیشود. خب، با مجموعهی چندین هزار نفری دانشجوئی چگونه میشود مشورت کرد؟ حالا پنجاه شصت هزار دانشجو در یزد است. مشورت یک سازوکار خاصی دارد. کارها بیمشورت هم نیست. من میخواهم بگویم اثرگذاری دانشجوئی بیش از آنچه که با مشورتدهی به مسئولین باشد، با جهتدهی به عناصر انسانی در نیروهای تحت تأثیر است. شما در خانوادهتان میتوانید اثر بگذارید؛ روی برادر و خواهرتان میتوانید اثر بگذارید؛ روی پدر و مادرتان میتوانید اثر بگذارید. در …
سودمندی جمع مشاورهای ولی معجزه نکردن مشاوره
… است - کمک لازم را بکنم. بقیه چیزهایی هم که مطرح کردید، باید به دست اهتمام و پیگیری سپرده شود و دنبال گردد تا انشاءاللَّه این کارها صورت گیرد. شما در واقع در زمینه پژوهش و مانند آن، پیشنهادهای سازندهای را به طور مدوّن به من ندادید. البته بحثهای خوبی کردید؛ اما اینکه چه کار میشود کرد، فقط یکی از دوستان پیشنهادی کردند و آن این بود که یک جمع مشاورهای به وجود آید. البته این جمع مشاورهای خوب است. من الان هم در زمینههای مختلف، بخصوص در زمینه مسائل دانشگاهها و مسائل علمی کشور، از اشخاص صاحب صلاحیت، خیلی مشورت میگیرم. البته مشاوره خیلی معجزه نمیکند؛ شما بیایید خودتان فکر کنید. برای همین جنبش نرمافزاریای که من گفتم، بنشینید پیشنهاد تدوین کنید. عجله هم نمیکنیم - یعنی نمیگوییم ظرف یک یا دو ماه به ما پیشنهاد بدهید - بنشینید فکر کنید و یکی دو سال دیگر قراری بگذارید و باز پیش ما بیایید و بگویید پیشنهاد ما …