یک مسئله، مسئلهی نیازسنجی و مخاطبشناسی است. شما که میخواهید صحبت کنید، ببینید طرف به چه مطلبی نیاز دارد؛ مخاطبتان را بشناسید. ممکن است ما در یک جمعی یک مطلبی را بگوییم که مناسب آن جمع باشد، همان مطلب را [اگر] جای دیگری بگوییم مناسب نیست؛ یعنی به دردش نمیخورد. پس یکی از مسائل این است که ما مخاطبمان را بشناسیم. حالا مخاطب شما درهم و مخلوط است؛ یعنی جوان دارید، پیر دارید، زن دارید، مرد …
لزوم شناخت مخاطب و ظرفیتهای او و یادگیری شیوهٔ سخن گفتن با او
… منتها نگاه کنید ببینید که چه چیزی است که میتواند دل این جوان را درگیر کند با مسئلهی ایمان، با مسئلهی ایثار، پایبندی او را عمیقتر و وابستگی او را به این فکر مستحکمتر کند، این را مطالعه کنید؛ این چیزی نیست که بهآسانی انسان بتواند به آن دست پیدا کند. هم مخاطب را باید شناخت که امروز مخاطبین ما دهها میلیون هستند که بسیاری جوانند؛ اعم از آنهایی که در دانشگاهند یا در دبیرستانند یا در فضاهای دیگری زندگی میکنند؛ اینها همه مخاطبان ما هستند، هم مخاطب را باید شناخت، ظرفیّتهای او را باید دانست؛ هم چگونگی حرفزدن با مخاطب را باید یاد گرفت. این خیلی مهم است؛ ببینید چه چیزی را باید بگویید. شماها نیّتهایتان خیلی خوب است، در این تردیدی نیست؛ هم نیّتتان خوب است، هم تلاش و توانتان خوب است منتها بعضی از کارها هست که احتیاج دارد به اینکه انسان با متخصّصین کار، با کسانی که در این زمینهها تجربه دارند …
انتخاب مخاطب و شناخت پرسش او پیش از تبلیغ
البته در کنار فراگیری علم، مسئلهی تبلیغ وجود دارد، که بسیار مهم است. تبلیغ، داستان مفصلی است. اگر میخواهید تبلیغِ خوب بکنید، از قبل مخاطب خودتان را انتخاب کنید. میخواهید با جوانها حرف بزنید؛ خیلی خوب، اگر مخاطب خودتان را انتخاب کردید - که جوانها هستند - باید بدانید سؤال او چیست.
ناکامی مبلغ بیتوجه به مخاطب و لزوم شناخت مخاطب روستایی، شهری و تحصیلکرده
… او را توی درس نمیدیدم. بعد از مدتی او را دیدم، گفتم کجا بودی؟ گفت فلان جا - یکی از شهرهای دور استان خراسان - مشغول تبلیغ بودم. گفتم خب، بالاخره چی؟ گفت به نتیجهای که رسیدم، این است که من هیچی برای این مردم یاد نگرفتم. گفت من هرچه بلدم، به درد اینها نمیخورد! خب، این مخاطبنشناسی است. مخاطب را باید شناخت؛ روستائی، شهری، تحصیلکرده.
تفکیک قشرها و تناسب مطالب تبلیغی با هر گروه
… میگیرد، همهى این به لُبّ مطالب نیست؛ به هنرمندى در بیان است. بعضى از منبرىهاى معروف زمان ما در گذشته را افرادِ وارد میگفتند که اینها یک هنرمند واقعىاند. هنر سخن گفتن را، هنر بیان کردن را و تبلیغ کردن را باید فراگرفت؛ کتابهاى خوب در اختیار مردم گذاشت؛ قشرها را از هم تفکیک کرد؛ دختران جوان، چیزى؛ پسران جوان، چیز دیگرى؛ کودکان چیز دیگرى؛ اساتید علوم جدید چیز دیگرى؛ دانشمندان، مباحث دیگرى؛ توده و عامّهى مردم، مسائل دیگرى؛ زنهاى در خانه [چیز دیگرى]؛ هر کدام از اینها مطالبى میخواهند.
پرهیز از کوچک شمردن مخاطب و ادای حق او برای موفقیت در اثرگذاری
… مَثَل قدیمى عامیانه که «دو صد من استخوان باید که صد من بار بردارد»، حرف کاملاً درستى است. شما هر کس را بالا بکشید، تا سینهى خودتان میتوانید بالا بکشید. پس بایستى انسان سطح را، موجودى را، تمکّن فکرى و علمى را در خود بالا بگیرد، تا بتواند این را بالا بکِشد. طرف را نبایستى کوچک دید، سؤال او را بىارزش و نیاز او را حقیر و خودش را کممئونه[7] تصوّر کرد. هر کسى اینجورى با مخاطبش برخورد بکند، قطعاً در ارتباطگیرى و اثرگذارى شکست خواهد خورد و موفّقیّت به دست نخواهد آورد. حقّ مخاطب را بایستى به او بدهید؛ او را مستحق و مستوجب التفات و توجّه و اهتمام بدانید و به آن نسبت عمل کنید. بنابراین شرط اوّل این است که از لحاظ معرفت، آدم با دست پُر برود به میان این مجموعه، که خب الحمدلله این حاصل است، آقایان همه از فضلا [هستند].
شناخت هوشمندانهٔ نیاز فکری و ابهامهای مخاطبان مبلغان در دانشگاه و نیروهای مسلح
… مسائل اسلامی، باید دانسته شود. البته ممکن است چهار منبر کمتر برویم؛ اشکال ندارد. انسانی که خوب بخواهد بگوید، ناچار است کمتر بگوید: «لاف از سخن چو در توان زد - آن خشت بود که پر توان زد.» اگر دُرش را بخواهیم پیدا کنیم، البته باید زحمت بکشیم؛ چارهای نیست. آن کس که فرضاً در دانشگاهها مشغول تبلیغ و کارِ مخصوص روحانی است یا در ارتش و یا در سپاه مشغول تلاش روحانی است، باید نیاز فکری آن مجموعه و مخاطبین خودش را هوشمندانه و زیرکانه بشناسد. باید ببیند مخاطب او چه عقده و ابهام و سؤالی در ذهن دارد؛ ولو به زبان نیاورد. باید عالمانه آن مشکل را حل کند. اگر میتواند، خودش حل کند و اگر نمیتواند پیش عالمتر از خودش برود و مشکل را حل کند. این گونه است که سطح علم بالا میرود. هر کس در هر جایی که مشغول است - ولو مشاغلی که مستقیماً به کار علم و درس و تحصیل ارتباطی …
حضور خواص در میان مخاطبان رادیو و لزوم سخن گفتن در خور آنان
… نیستند؛ یک عدّه خواص هستند ــ و میخواهید باشند دیگر؛ مگر غیر از این است؟ ــ که این پیچ رادیو را باز میکند، یک آدمى است، مرد خردمندى است، مرد عالِمى است ــ حالا یا بیکار است یا دنبال یک چیزى است یا مرید برنامهى شما است؛ به هر دلیلى ــ این پیچ را باز کرده. باید شما جورى حرف بزنید که او را اشباع کنید. او باید احساس پوچى و سبکى در برنامهى شما نکند. مهمترین چیزى که این سَبُکى را القا میکند، نامنظّم حرف زدن و بهاصطلاح ضدّ گزیدهگویى [است] ــ حالا اسمش گزافهگویى میشود، رودهدرازى میشود؛ هر چه هست ــ «کم گوى و گزیده گوى چون دُر».[13] بهترین چیزى که یک نفر را که پاى صحبت شما، پاى منبر شما نشسته خشنود …