ابزار شدن او برای بهکار انداختن ستم و گمراهی بنیامیه
جملۀ بسیار تکاندهندۀ حضرت، در این ادعانامه، این است که میفرماید: پاسدار اسلام، ش11 «اَوَ لَیسَ بِدُعائِهِ اِیّاکَ حینَ دَعاکَ جَعَلوکَ قُطباً اَداروا بِکَ رَحَی مَظالِمِهِم». عجیب تشبیهی است. میگوید ای بیچاره! آیا تو نفهمیدی اینها که از تو خواستند پیششان بروی، دلشان برای خدا و دین و قرآن و حدیث و سنت نسوخته بود و نگران محو حقایق و فضایل نبودند، بلکه بهجهت دیگری تو را خواستند؟ تو را خواستند تا اینکه تو را میلهای قرار بدهند که بر این میله، سنگآسیای مظالم خود را بگردانند! میلهای که اگر نباشد، سنگآسیا نمیگردد و آسیا بهکار نمیافتد. ای محمدبنشهاب! تو همان میلهای هستی که سنگآسیای مظالم بنیامیه بر روی گردن تو و بر محور تو میچرخد. ببینید این نقش، چه نقش عظیمی است؛ چه موقعیت حساس و خطیری است که محمدبنشهابها داشتهاند و دارند. «وَ جِسراً یَعبُرونَ عَلَیکَ اِلَی بَلایاهُم» تو را پلی …
غفلت او از بهرهبرداری دستگاه از وی برای کشاندن دانایان
… بِکَ الشَّکَّ عَلَی العُلَماءِ» بهوسیلۀ تو در دل دانایان شک وارد کردند. این تردید را در هر عالمی بهوجود آوردند، که اگر این راه خطاست، پس چرا محمدبنشهاب رفت؟ چرا من نروم؟ (51/11/25) و احیاناً برخی در این دام افتادند. پاسدار اسلام، ش11 چه مسئولیت خطیری است! تو را وسیلهای قرار دادند که دانایان را، حتی آگاهان را بهسوی خود بکشانند، اما تویِ نادانِ غفلتزده نفهمیدی که از تو چه استفادهای دارند میکنند...«وَ یَقتادونَ بِکَ قُلوبَ الجُهّالِ اِلَیهِم» بهوسیلۀ تو، دل جاهلان را بهسوی خود جلب میکنند، مردم را به خود علاقهمند میکنند و بهدنبال خود میکشانند. (51/11/25)
ناچیز بودن آنچه به او دادند در برابر آنچه از او گرفتند
… بدهد. ای زهی! ای مرحبا! ای مرحبا! جا دارد که احترامت کنند؛ خیلی به آنها خدمت کردی. خب آنها چه به تو دادند؟ هزار دینار؟ پنجهزار دینار؟ پنجاههزار دینار؟ پانصدهزار دینار؟ آقایی دادند؟ نفوذ کلمه دادند؟ همۀ دنیا را ـ که نه میتوانند، و نه میدهند ـ به تو دادند؟ هرچه به تو دادهاند، درمقابل آنچه از تو گرفتهاند، کم است و ناچیز. «فَمَا اَقَلَّ ما اَعطَوکَ فی قَدرِ ما اَخَذوا مِنکَ» چه کم است آنچه به تو دادند، درمقابل آنچه از تو گرفتند! «وَ ما اَیسَرَ ما عَمَروا لَکَ فَکَیفَ ما خَرَّبوا عَلَیکَ» آنجاهایی که برایت آباد کردند، چقدر کم است! وای به حال آنجاهایی که برایت خراب کردند! این دنیایی که برایت آباد کردند، چقدر بیارزش است، چقدر کوچک است، چقدر ناچیز است. وای به حال آخرتی که برایت …
تصویری که امام سجاد (ع) در نامهاش از او ترسیم کرده
همانطوریکه در آن نامۀ امام چهارم صلواتاللهعلیه به محمدبنشهاب زُهری خواندم، که امام علیهالسلام از محمدبنشهاب زهری یک تصویری میکشد که ما امروز در قرن بیستم، وقتی برمیگردیم به تاریخ و ائتلاف نیروهای مذهبی و سیاسی را برای کوبیدن ملتها و از بین بردن رشدها و استعدادها و پامال کردنِ حقوق تودۀ مردم ملاحظه میکنیم، امروز تازه همان چیزی را میفهمیم که امام سجاد آن روز تشریح کرده در آن نامه.
تقویت جبههٔ باطل با حضور خود و تنها گذاشتن اهلبیت (ع)
… ارادت میکرد و میگفت: «کلّکم یمشی روید / کلّکم یطلب صید / غیر عمرو بن عبید»[15] ــ یعنی حساب عمروبنعبید، از دیگر مدّعیان تقوا و زهد جدا است ــ همین عمروبنعبید و امثال او را شما نگاه کنید، میبینید اینها از جملهی دردسرهای بزرگ جریان حق در زمان خودشان بودند. او و محمّدبنشهاب زُهری و امثال اینها میرفتند و جبههی باطل را با حضور خودشان تقویت میکردند و جناح حق را، یعنی جناح اهلبیت پیغمبر را تنها میگذاشتند، مظلوم میگذاشتند، دست دشمن را روی اینها دراز میکردند؛ بر اثر همین ندانستن.
نمونهٔ برخورد امام سجاد (ع) با علمای درباری
اینک نمونهای از این برخورد، در زندگی امام سجاد (ع) ذکر میکنیم: این برخورد مربوط است به برخورد امام با محمدبنشهاب زهری.[45]
دو روایت از طبقات ابنسعد نمایانگر وضع علمی و اجتماعی او
من دو حدیث از «طبقاتِ» ابنسعد، دربارۀ محمدبنشهاب یادداشت کردهام ـ که نمایشگر وضع علمی و اجتماعی این مرد است ـ تا شما بدانید امام سجاد علیهالسلام با چه کسی طرف صحبت است.
امکان بازگشت او با وجود دلبستگی به مقام و مال دستگاه خلافت
… به هدایت یک نفری هست، انسان تصمیم اساسی را نسبت به او نگیرد؛ اما این امید بالاخره هست. محمدبنشهاب منحرف است، باشد. چاشتهخورِ[6] لذت دستگاه خلافت شده، باشد. عادت به مقام و پول و مقرّری و احترام و زِهی و مرحبایِ بزرگان و قدرتمندان و اعیان و اشراف کرده، باشد. از کجا معلوم که برنگردد؟ از کجا معلوم که ناگهان تصمیمی نگیرد؟ از کجا معلوم که خود را آنچنانکه باید، نسازد؟ همهاش امکانپذیر است؛ پس نامه را مینویسد. امام نامهای نوشت. این فایدۀ درجه دومش [بود].
اهل آتش بودن او با وضعیتی که دارد
… ولی در فتنه غرق نمیشود و محمدبنشهاب دچار فتنه میشود و در فتنه غرق میشود؛ و آتش جهنم به امام سجاد علیهالسلام نزدیک نمیشود، لذا این نسبت را به محمدبنشهاب میدهد. شروع نامه با چنین لحنی، به دلیل نوع برخورد امام با اوست که هم تحقیرآمیز و هم خصمانه است. 1پاسدار اسلام، ش11 «وَ رَحِمَکَ مِنَ النّارِ» و از آتش بر تو رحمت بیاورد؛ یعنی تو با این وضعیت، اهل آتشی؛ خدا به تو رحم کند. (51/11/25)