به همهی برادران و خواهران عزیزی که در این محفلِ گرم و پرشور حضور یافتهاند، سلام و تبریک عرض میکنم و خدا را از اعماق دل سپاسگزارم که فرصت عنایت کرد و مهلت داد تا یک بار دیگر و یک سال دیگر و یک نوروز دیگر، در جوار بارگاه ملکوتی حضرت ابا الحسن الرّضا (علیه ءالاف التّحیّة و السّلام) در جمع شما مردم عزیز مشهد و زوار محترمی که از اکناف کشور حضور دارند، امکان و توفیق ملاقات و دیدار پیدا کنم و با شما دربارهی مسائل جاری و مهم کشور سخن بگویم. از خداوند متعال مسئلت میکنیم که دل ما را و زبان ما را هدایت فرماید و آنچه مورد رضای او است، بر قلب و زبان ما جاری شود. این هم یک توفیق بزرگی است که در عید نوروز، در کنار شادیها و زیبائیهائی که در طبیعتِ نوروز وجود دارد، این فرصت، هر ساله برای ما دست میدهد که در چنین روزی در جمع شما مردم، به مسائل کشور و ارزیابی وضع کنونی خود و نگاه به گذشته و آیندهی خود بپردازیم؛ با یک نگاه اجمالی، وضع دخل و خرج یکسالهی خودمان را در ابعاد کلان ملی بررسی کنیم، محاسبه کنیم؛ محاسبهی نفس ملی، محاسبهی نفس عمومی. همچنان که در مسائل شخصی، محاسبهی نفس برای ما لازم است ــ که فرمود: «حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا» ؛ [۱] باید محاسبهی کار خود و اعمال خود و حرکات شخصی خود را داشته باشیم ــ محاسبهی ملی هم یک کار بااهمیت و پرارزش است؛ خودمان را محاسبه کنیم، به خودمان نگاه کنیم؛ آنچه را که بر ما گذشته است، بار دیگر مورد نظر قرار دهیم؛ از آن درس و عبرت بگیریم، برای آینده بهره ببریم.محاسبهٔ نفس
نامهای دیگر: محاسبه و مراقبه
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
رسیدگی انسان به کارها و حال خود و سنجیدن آنها.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام به ملّت ایران بهمناسبت چهلمین روز ارتحال حضرت امام خمینى (قدّس سرّه الشّریف)— ۱۳۶۸/۰۴/۲۳
سیر زمانی
از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲۱۳۶۸۱۴۰۲
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
«نگاه به خود» یعنی سنجش خود، ارزیابی خود؛ ببینیم چهکاره هستیم، وزنمان چقدر است، خودمان را فراموش نکنیم. خدای متعال در قرآن میفرماید که «نَسُوا اللَهَ فَاَنساهُم اَنفُسَهُم»؛[4] خدا را از یاد بردند، خدا مجازاتشان کرد؛ مجازات چه بود؟ این بود که خودشان را از یاد خودشان برد. اینکه ما ندانیم و نتوانیم خودمان را درست ارزیابی کنیم و بسنجیم، خیلی بلای بزرگی است؛ مثل مریضی که دچار یک بیماری هولناک و منجر به هلاکت است، خودش هم خبر ندارد، خودش مطّلع نیست؛ خب سرنوشت این معلوم است دیگر. اگر چنانچه بخواهد نجات پیدا کند، باید بفهمد چه بیماریای دارد، تا بتواند درمان کند خودش را. این یک. دوّم [هم اینکه] فقط شناختن عیبها نیست، شناختن نقطهقوّتها هم هست. من حالا یک فهرست کوتاهی به شما برادران و خواهران عزیز عرض میکنم. اگر چنانچه ما به خودمان ــ «خودمان» یعنی به انقلابمان، به نظاممان، به رفتارمان، به هویّتمان ــ یک نگاه دقیق بیندازیم، [میبینیم] یک مقدار نقاط قوّت وجود دارد، کامیابیهایی وجود دارد. انقلاب هدف داشت، با اهداف مهمّی به میدان آمد که به بعضی از این هدفها رسیدهایم، دست پیدا کردهایم و مهم هم هست، به بعضی هم نرسیدهایم؛ یک جاهایی نقطهی قوّت داریم، یک جاهایی نقطهی ضعف داریم. نقطهقوّتها را باید تقویت کنیم، حفظ کنیم، قدر بدانیم، نقطهضعفها را باید ترمیم کنیم. چرا میگوییم «نقطهقوّتها را باید قدر دانست»؟ برای خاطر اینکه یک سیاستی وجود دارد که شما نقطهی قوّت خودتان را فراموش کنید، ندانید که این توانایی را دارید؛ این هم یک سیاست خصمانهای است که وجود دارد، لذا باید نقطهقوّتها را شناخت.شاهدها (۴۴ پاراگراف)
سنجش و ارزیابی خود و شناخت عیبها و نقاط قوت
«نگاه به خود» یعنی سنجش خود، ارزیابی خود؛ ببینیم چهکاره هستیم، وزنمان چقدر است، خودمان را فراموش نکنیم. خدای متعال در قرآن میفرماید که «نَسُوا اللَهَ فَاَنساهُم اَنفُسَهُم»؛[4] خدا را از یاد بردند، خدا مجازاتشان کرد؛ مجازات چه بود؟ این بود که خودشان را از یاد خودشان برد. اینکه ما ندانیم و نتوانیم خودمان را درست ارزیابی کنیم و بسنجیم، خیلی بلای بزرگی است؛ مثل …محاسبهٔ ملی در کنار محاسبهٔ شخصی، کاری پرارزش
… نوروز وجود دارد، این فرصت، هر ساله برای ما دست میدهد که در چنین روزی در جمع شما مردم، به مسائل کشور و ارزیابی وضع کنونی خود و نگاه به گذشته و آیندهی خود بپردازیم؛ با یک نگاه اجمالی، وضع دخل و خرج یکسالهی خودمان را در ابعاد کلان ملی بررسی کنیم، محاسبه کنیم؛ محاسبهی نفس ملی، محاسبهی نفس عمومی. همچنان که در مسائل شخصی، محاسبهی نفس برای ما لازم است ــ که فرمود: «حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا» ؛ [۱] باید محاسبهی کار خود و اعمال خود و حرکات شخصی خود را داشته باشیم ــ محاسبهی ملی هم یک کار بااهمیت و پرارزش است؛ خودمان را محاسبه کنیم، به خودمان نگاه کنیم؛ آنچه را که بر ما گذشته است، بار دیگر مورد نظر قرار دهیم؛ از آن درس و عبرت بگیریم، برای آینده بهره ببریم.اندازهگیری رشد معنوی با سنجش ماهانهٔ کار خیر و خلاف
توصیهی بعدی رشد معنوی خودتان است. رشد معنوی خودتان را اندازه بگیرید. مراقب باشید که دارید جلو میروید یا دارید عقب میروید؛ این مهم است. ببینید شما در ماه قبل چه کارهای خوبی انجام دادید، چه حرکت نیکی انجام دادید، چه کمکی کردید، یا خدای نکرده چه کار بدی انجام دادید؛ این ماه آیا کار خیرتان بیشتر شده یا کمتر شده؟ یا مثلاً آن کار خلافی که انجام میدادید، این ماه بیشتر شده یا کمتر شده؟ اندازه بگیرید. سعی کنید جلو بروید، پیش بروید.ناپیدا بودن سقوط و عقبگرد تدریجی خود و لزوم دقت در آن
… که نمیفهمیم. پیری خودمان را نمیفهمیم، [چون] تدریجی است. کسی را که شما ۲۰ سال یا ۲۵ سال است ندیدهاید و حالا میبینید، پیری او را میفهمید؛ امّا پیری خودتان را که تدریجی است و پیری آن دوست همراهتان را که دائم با هم هستید، نمیفهمید، حس نمیکنید، چون تدریجی است. ما سقوط خودمان یا عقبگرد خودمان را که تدریجی است، درست نمیفهمیم؛ خیلی باید دقّت کنیم. گاهی در یک فضایی قرار گرفتهایم، عادت کردهایم؛ چون عادت کردهایم، مشکل آن فضا را نمیفهمیم. بنده در سال ۵۳ و ۵۴ در این سلّول زندان کمیته[1] -خب معلوم است شرایط در سلّول چه جوری است- گاهی میدیدم که این نگهبان در را که باز میکند، عقب میایستد؛ یا گاهی اوقات که …نگاه به اعمال خود، معیار تشخیص عقب رفتن با وجود حاکمیت تدریج
خب یک راهی هم [وجود] دارد؛ یعنی با وجود اینکه «تدریج» بر اعمال ما و حالات ما حاکم است و این مانع میشود که جایگاه و موقعیّت خودمان را درست تشخیص بدهیم، لکن راه دارد، معیار دارد؛ آن معیار این است که نگاه کنیم به عملهای خودمان. مثلاً فرض بفرمایید جنابعالی نگاه کنید ببینید که قبلها، بیست سال پیش، پانزده سال پیش، مقیّد بودید که حتماً این دو رکعتِ نشستهی نافلهی عشاء را به جا بیاورید -حالا نماز شب و نافلهِی شب و نوافل دیگر را عرض نمیکنم؛ همین دو رکعتِ کوچک و کوتاه- حالا نمیکنید، حالا …سنجش رفتار خود در کار، خانواده و جامعه با معیارهای اسلام
… را عیارسنجی کنیم. رفتار ما در محیط کار چگونه است؟ رفتار ما با همسر و فرزند چگونه است؟ رفتار ما در محیط زندگی و محیط اجتماعی چگونه است؟ رفتار ما با زیر دست چگونه است؟ با کسی که بالادست ماست، رفتار ما چگونه است؟ رفتار ما با دوست چگونه است؟ با دشمن چگونه است؟ اینها همه در اسلام اندازه و معیار دارد. خودمان را بسنجیم. این میشود عیار خویش را سنجیدن، خود را درست شناختن. اگر از اینجا شروع کردیم، بنیان زندگی ما، بنیان کار ما در همهی بخشها، بخصوص در بسیج، که حالا محل بحث ماست، تقویت خواهد شد.محاسبهٔ خود و ترک تدریجی گناهان عادتشده
این محاسبهی نفس، خیلی چیز خوبی است. انسان باید خود را محاسبه کند، بعد یکی یکی از انجام گناهان خود کم کند. ما به بعضی از گناهها عادت کردهایم - گاهی انسان پنج تا، شش تا، ده تا گناه را عادت کرده - همت کنیم اینها را یکی یکی کنار بگذاریم؛ این نقاط ضعف را یکی یکی کم کنیم.لزوم توجه به ضعفها و کمبودهای کار برای عقب نماندن
… هم در ما قرار داده، که میتوانیم همین طور هی بر این ضعفها فائق بیائیم؛ یکی پس از دیگری این صفرها را تبدیل کنیم به عدد، این منفیها را تبدیل کنیم به مثبتات. خدا که به ما ظلم نمیکند. ما میتوانیم همهی اینها را از آن طرف برگردانیم به عدد. هرچه کردیم، پیش رفتیم. آن مقداری که باقی میماند و کمبود کار ماست، این را باید متوجه باشیم. یعنی اگر انسان متوجه ضعفهای خود و کمبودهای کار خود و عیوب خود نبود، عقب خواهد ماند. یکی از فوائد مسابقه این است دیگر. در مسابقه چون یک رقیب بغل دست انسان هست، آدم کمبود خودش را میفهمد؛ والّا وقتی خود انسان بهتنهائی دارد میدود، یک وقت لازم بداند، مثلاً میایستد و چند تا سرفه و عطسهای هم میکند؛ دیگر نمیداند که همین کار چقدر انسان را عقب …ضرورت محاسبهٔ سختگیرانهٔ اعمال پیش از حسابرسی الهی
چه خوب است که انسان - در هر مرتبه و در هر شغلی - وقتی به پشت سر خود نگاه میکند، در یک محاسبهی دقیق و سختگیرانه و بدون مسامحه، فهرستی از کارهایی را مشاهده کند که قابل ارائهی به پیشگاه الهی است. اینکه به ما گفتهاند: «حاسبوا أنفسکم قبل أن تحاسبوا» و علمای سلوک و اخلاق، محاسبه را یکی از اولین وظائف سالک دانستهاند، برای این است که ما دائم در حال خواندن نامهی عمل خودمان باشیم و در روزی که این نامهی اعمال خوانده خواهد شد، غافلگیر نشویم. قبل از اینکه نامهی اعمال ما در پیشگاه الهی مورد محاسبه و مطالعه قرار بگیرد، خود ما بخوانیم؛ اگر کمبودی هست، اصلاح کنیم؛ اگر نقطهی قوتی در آن هست، خدا را بر آن سپاس بگزاریم. والّا اگر این محاسبه را انجام ندهیم و غافل بمانیم، آنوقت غافلگیر میشویم.فایدهٔ محاسبه: جبران کمبودها و دلگرمی به نقاط روشن
… الهی حجت انسان و استدلال انسان تمام میشود - به تعبیر رائجِ امروز، انسان کم میآورد - زبان انسان از گویائی میافتد و حتّی ذهن و عقل و لبّ انسان هم آشفته میشود؛ «و طاش عند سؤالک ایّای لبّی». آنهایی که خودشان را زیر مداقهی یک محاسبه قرار دادند، امید فرجی دارند. وقتی به نامهی اعمال خود نگاه کردیم و دیدیم این نقاط کمبود وجود دارد، چون هنوز وقت باقیست و عمر باقیست، جبران میکنیم؛ «و أنیبوا إلی ربّکم» - «أنیبوا» یعنی برگردید و جبران کنید - اگر دیدیم نقاط روشنی وجود دارد، به کمک الهی، به توفیق الهی و به هدایت الهی دلگرم و امیدوار میشویم؛ هم خدا را شکر میگزاریم، هم ادامه میدهیم؛ محاسبه فایدهاش این است.لزوم محاسبهٔ جمعی مجلس، دولت و مسئولان کشور
همانطور که یک فرد باید خودش را محاسبه کند، یک جمع هم - مثل مجلس شما، مثل دولتها، مثل مجموعهها و افراد مسؤول در کشور - باید خودشان را محاسبه کنند؛ ما خودمان را باید محاسبه کنیم. اگر انسان چنین فهرستی داشته باشد - مثل این فهرستی که جناب آقای دکتر حداد در بیانات شیرین و خوش لفظ و معنای خودشان طبق معمول بیان کردند - طبعاً خوشحال میشود و خدا را شکر میکند؛ لکن قانع نمیشود. قانع نباید شد و از غفلتها و قصورها نباید اغماض کرد؛ همچنانی که در …لزوم نگاه به خطاهای خود بهجای خطاهای دیگران
ما باید مراقب باشیم؛ «لعلّکم تتّقون»؛ یعنی تقوا داشته باشید. مکرر عرض کردهایم که تقوا، یعنی مواظب خود بودن. تقوا یعنی مراقب خودتان باشید و با چشم باز خودتان را زیر نظر بگیرید که دست از پا خطا نکنید. خیلی اوقات هست که چشم ما به خطاهای دیگران باز است، نگاه میکنیم ببینیم کجا یک اشتباهی، خطایی یا شبه خطایی کردند - که آن را در ذهن خودمان حمل بر خطا بکنیم - اما چشممان به خطاهای خودمان بسته است؛ این بد است. ما به عنوان شخص، به عنوان مسئول، به عنوان مدیر - در هر ردهای - به اشکالات و خطاهای خودمان نگاه کنیم. البته این سخت است. برای انسان، تصدیق کردن به خطای خود، پیدا کردن خطای خود و محکوم کردن خود، کار آسانی هم نیست؛ اما این کارِ سخت را باید بکنیم. خدای متعال در معرض قیامت، در آن دادگاه سخت و دشوار، یقهی ما را خواهد گرفت و از ما سؤال میکنند؛ و اگر حالا فکرش را …توجه به دل و قیامت و محاسبهٔ الهی شرط درسترفتن مسئولان و سوددهی به کشور
حرف اصلی ما همینهایی بود که عرض کردیم. من و شما اگر بخواهیم راه خود را درست برویم و این کشور از وجود من و شما سود ببرد، راهش این است که عرض کردیم: باید به فکر دل خودمان، به فکر قیامت خودمان، به فکر فردای خودمان و به فکر محاسبهی الهی از خودمان باشیم و در این زمینه نسبت به خودمان اغماض نکنیم.حسابکشی از خود و دقیقتر بودن آن از محاسبهٔ دیگران
… ما کانت المحاسبة من همّک»؛ تا وقتی که از درون خودت موعظهگری داری و تا وقتی که همّت تو بر حسابرسی خودت هست. خودمان را را رها نکنیم؛ از خودمان حساب بکشیم. این حرف را زدیم، چرا زدیم؛ این کار را کردیم، چرا کردیم؛ این پول را گرفتیم، یا دادیم؛ چرا گرفتیم و دادیم؟ خودمان را محاسبه کنیم. محاسبه خود انسان میتواند دقیقتر از محاسبه دیگران باشد؛ چون انسان نمیتواند از خودش چیزی را پنهان کند. «و ما کان الخوف لک شعارا و الحزن لک دثارا»[2] ؛ تا وقتی که ترس از خدا شعار تو و احتیاط و برحذر بودن از عذاب الهی دثار تو باشد، در خیرِ نیکویی خواهی بود. یعنی از خدای متعال بر حذر باشی و بترسی؛ عذاب و قهر و غضب الهی را در محاسبات خودت بگنجانی و مراقبت کنی که …سنجش رضایت وجدان از کارنامهٔ عمر در پایان آن
آنچه مهمّ است، این است که محصول این مدّتها چیست؟ مدّت عمر ما هم تمام میشود؛ ناگزیر هم باید تمام شود. آنچه مهمّ است، این است که ما در پایان عمر، چنانچه خودمان بتوانیم محاسبهای در کار خودمان بکنیم - که «فکشفنا عنک غطائک فبصرک الیوم حدید[1] » چشم انسان تیز میشود و میتواند چیزهای ریزتر را که در امور زندگیش گذشته، ببیند - آیا وجداناً از آنچه که انجام دادهایم، راضی و خوشحال خواهیم بود، یا نه؟لزوم سنجش کار در حین مسئولیت بر پایهٔ رضایت خدا و وجدان
در مسؤولیتها نیز همین طور است. انسان بایستی در حین مسؤولیت، وقتی به گذشته خود نگاه میکند، ببیند آیا کاری که خدا و وجدان خود او را راضی کند، انجام داده است یا نه؟لزوم مراقبه در کارها به سبب سختی محاسبهٔ الهی
محاسبه الهی، محاسبهای سخت و بسیار جدّی است. خدا کند که ماها، این مراقبه را همواره برای خودمان داشته باشیم که بتوانیم کارهایمان را با دقّت بیشتری انجام دهیم. من خودم بیش از شما، محتاج به این معنا هستم و بلکه بیش از شما، موظّف هم هستم که این مراقبه را در کوچکترین اعمال خودم داشته باشم. البته وظیفه دارم این معنا را به شما هم عرض کنم که یک ساعت که بیشتر به کار میپردازید و اهتمام بیشتری که میورزید، البته پیش خدای متعال اجر دارد. اگر لحظهای هم از گوشه کار کم گذاشته شود، ملاحظهای موجب شود که انسان، آن کاری را که باید انجام دهد، انجام ندهد؛ آن …لزوم حسابکشی مؤمن از هر ذره و لحظهٔ زندگی خود
… محضند، بعضى ظلمات محضند؛ بعضى «انسان» برمیخیزند از این خواب طولانى ــ خواب مرگ ــ بعضى «حیوان». روز عینیّت یافتن آن بالقوّههایى است که من و شما داریم؛ این استعدادهایى است که من و شما داریم. تا از این استعدادها چگونه استفاده کنیم و در چه راهى استفاده کنیم. این است که هر یک ذرّه و هر یک لحظه در زندگى مؤمن حساب دارد. یعنى ایمان این را به ما تعلیم میدهد. یعنى مؤمن حتّى یک ذرّهى از موجودىاش را و یک لحظهى از زندگىاش را بى حساب و کتاب نباید رها کند؛ باید آن را بفهمد که چه کار میکند، درست خرج کند؛ زیرا همین یک ذرّه در قیامت یک جزئى از شخصیّت او است، یک جزئى از سرنوشت او است: فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیرًا یَرَه؛[10] مثقال یعنى به قدر سنگینى؛ هر کسى عمل کند به سنگینىِ ذرّهاى ــ ذرّه که میدانید چیست؟ همین چیزى که در شعاع آفتاب که از شیشه مىافتد، …لزوم سنجش خود بهتنهایی، نه تکیه بر باتقوا بودن ملت
این را من همین جا عرض بکنم: اینکه گفته میشود ملّت، ملّت باتقوایى است، ملّت مؤمنى است، ملّت مخلصى است، این را هیچ یک از آحاد این ملّت حق ندارد به حساب خودش بگذارد، بگوید خب، من که جزو این ملّتم، این ملّت هم که ملّت باتقوا و بااخلاصى است، پس من باتقوا و بااخلاصم؛ نخیر، عَلَیکُم اَنفُسَکُم؛[6] خودت را [مواظب] باش، خودتان تنهایى را بگذارید در میزان. همه هم میتوانند و هیچ کس نیست که نتواند اجمالاً وزن خودش را بفهمد؛ حالا دقّتهاى آن را البتّه آدم خودش نمیتواند؛ یک بزرگترى، یک استادى، یک مربّىاى لازم است تا تشخیص بدهد؛ امّا اجمالاً چرا، هر کسى میتواند بفهمد.پاسخگویی فردی در پیشگاه خدا، نه تکیه بر خوبی ملت
… بفرستند، بالاخره خبر آوردند که، بله دو مینىبوس الحمدلله راه افتاد! اینجورى سپاه شروع کرده به جنگ، در طول جنگ هم همینجور، فرصتى نبود. الان فرصت است، فرصت براى خودسازى از همه جهت؛ هم از جهت معنوى که همانطور که گفتم و عرض کردم، این مربوط به یکایک شما است؛ [ملّت ما] ملّت خوبى است، [سپاه] مجموعهى خوبى است، همه خوبند، شکّى نیست امّا منِ تنها را وقتى خداى متعال به پاى حساب میطلبد، من تنهایى باید بتوانم موجودى خودم را ارائه بدهم. نمیتوانم بگویم بله، ملّت ما ملّت خوبى بود، همه جهاد رفتند، ما هم بینشان بودیم؛ نه آقا، [بگویید] شما چه کار کردید. همانطور که گفتم: عَلَیکُم اَنفُسَکُم؛[15] خودتان را بپایید؛ هر کسى باید مواظب خودش باشد. این یک جهت.سنجیدن بهرهٔ خود از ماه رمضان در روز عید و حفظ دستاوردهای آن در طول سال
در روز عید، مسلمانان باید به خود بنگرند، به خود نگاه کنند، ببینند از ضیافت الهى در ماه مبارک رمضان چه استفاده و بهرهاى بردهاند. ماه رمضان ماه خودسازى است، ماه تقوا است. آیا با روزهى آن ماه و با عبادات در آن ماه شریف، ما توانستهایم بر خودمان چیزى اضافه کنیم و خودمان را بسازیم یا نه؟ امروز به این حساب رسیدگى کنید و اگر دیدید که در ماه رمضان، دستاوردى پیدا کردهاید، سعى کنید آن را در طول سال حفظ کنید.شناخت موفقیتها برای افزایش آنها و شناخت ضعفها برای رفعشان
خب، گفتم نگاه به خود، ارزیابی خود، سنجش خود؛ این بر عهدهی همهی ما است. ما اگر به خودمان نگاه کنیم، هم موفّقیّتهایمان را و کامیابیهای بزرگمان را خواهیم شناخت و بر آنها پا خواهیم فشرد و به آنها افتخار خواهیم کرد و آنها را زیاد خواهیم کرد، هم ضعفهایمان را خواهیم شناخت و درصدد رفع آنها برمیآییم. هر کدام وظیفهای داریم؛ دولت هم وظیفه دارد، مجلس هم وظیفه دارد، مردم هم وظیفه دارند.لزوم مراقبه و حسابکشی دائمی از خود برای انقلابی ماندن
… متعال در قرآن میفرماید: اِنَّ الَّذینَ قالوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ استَقاموا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ المَلٰئِکَة؛[1] تنزّل ملائکهِی رحمت الهی مال آن کسانی است که میایستند پای این حرف: ثُمَّ استَقاموا؛ استقامت میکنند، میایستند. بِایستید پای این ویژگیهای خوب. خب حالا برای اینکه بتوانیم خودمان را انقلابی نگه داریم باید چه کار کنیم؟ توصیهی بنده این است که باید مراقبه کنیم، باید حسابکشی کنیم از خودمان. مراقبهی دائمی لازم است. ما انسانها ضعیفیم، در معرض خطریم، در معرض لغزشیم؛ مراقب باشیم، مراقب خودمان باشیم. این مراقبت، در اصطلاح قرآنی و اسلامی، اسمش تقوا است؛ تقوا یعنی همین مراقبت دائمی از خود که دامن انسان گیر نکند به این خارهای دُور و بَر. خب، یک توصیه این بود که به نظر من …توجه به مسئولیت، کوتاهیها و نقصهای خود
… در مقابل خدا و در مقابل خلق خدا [کوچکتر ببینید]؛ در دعای مکارمالاخلاق به ما یاد دادهاند که هرچه خودمان در چشم مردم بالاتر میرویم، در اِلّا حَطَطتَنی عِندَ نَفسی مثِلَها؛[6] هرچه مقاممان پیش مردم بالاتر میرود، در نفْس خودمان به همان مقدار پایینتر برویم. توجّه کنیم به مسئولیّتمان، توجّه کنیم به کوتاهیهایمان، توجّه کنیم به ضعفهایمان، به نقصهایمان؛ ماها کم که نقص نداریم، من خودم را میگویم. خب، شما جوانها بهتر از ما هستید لکن همه نقص داریم؛ به نقصهای خودمان بیشتر باید [توجّه کنیم]. پس غرور یکی از آفتها است. مواظب باشید، بهخاطر اینکه من بسیجیام، من فدائیام، من حاضرم جانم را بدهم، غرور شما را نگیرد.شناخت عیبها و ضعفهای خود در خلوت با خدا
… زندگی، خوب زندگی میکند؛ اما وقتی به پرتگاه رسید، وقتی به نقطهی حساس رسید، وقتی به پیچ خطرناک رسید، نمیتواند درست کنترل کند. این را باید به یاد داشته باشیم. «فی تقلّب الأحوال علم جواهر الرّجال» ؛[1] ما خودمان را هم در یک چنین مقاطعی میتوانیم درست محک بزنیم. معمولاً انسان به خودش خوشبین است. ما عیبهای خودمان را نمیبینیم؛ معمولاً محسّنات خودمان را بزرگتر از آنچه که هست، میبینیم. اینطور جاها وقتی که بین خودمان و خدا خلوت کنیم، میتوانیم ضعفهای خودمان را، نقصهای خودمان را پیدا کنیم. یک جا پول هست، یک جا قدرت هست، یک جا وجاهت هست، یک جا شهوات جنسی هست؛ اینها امتحانهای سخت است. آنچه که برای نمایندگان محترم مجلس، برای مسئولان دولتی، برای مسئولان قضائی، برای نیروهای مسلح، برای روحانیون، برای آن کسانی که مجموعهای از اینها را با هم دارند، مهم …توصیهٔ علمای اخلاق و احادیث به نوشتن خطاها و محاسبهٔ هر شب
پارسال یا پیرارسال بود که من شرح حال شهید افشردی (باقری) را میخواندم - به نظرم شرح حال ایشان یا یکی دیگر از همین شهدا بود - در آنجا ذکر شده بود که ایشان هر روز خطاهای خود را مینوشته؛ همین که در توصیهی علمای اخلاق و در توصیههای بعضی از احادیث و اینها هم هست که خطاهای خودتان را بنویسید، هر شب خودتان را محاسبه کنید. او این چیزها را روی کاغذ مینوشته. ماها رومان نمیشود خودمان بنویسیم، روی کاغذ بیاوریم، علنی کنیم؛ ولو بین خودمان و کاغذ. او در یادداشتهای خود نوشته بود که مثلاً من شب دیدم امروز این چند تا گناه را انجام دادم.شروع از محاسبهٔ شخص خود پیش از دایرههای جمعی
… ما بگویند. اگر خودمان میفهمیدیم و اصلاح میکردیم، نوبت نمیرسید به دیگران؛ احتیاج نبود که دیگران به ما بگویند. این توبه و انابه که فرمودند، قدم اوّلش این است که به عیب کار توجه کنیم، بفهمیم کجای کار ما اشکال دارد؛ خطامان کجاست، گناهمان کجاست، تقصیرمان کجاست. از شخص خودمان هم شروع کنیم، تا بعد برسیم به دایرههای جماعی وسیعتر. اول شخص خود را محاسبه کنیم، ببینیم کجا اشتباه کردیم؛ این وظیفهی همه است. از ما آدمهای معمولی که تقصیر و گناه و خطا در کارمان زیاد است، بگیرید تا انسانهای برجسته، تا بندگان صالح خدا، حتّی تا اولیاءاللَّه؛ آنها هم همین جورند، آنها هم احتیاج به استغفار دارند، آنها هم احتیاج به توبه دارند. روایتی است از نبی مکرم اسلام (صلّی اللَّه …مراجعه به خود و فریب ندادن خود در گفتار و رفتار
… بین خودمان و خدا، این است که نگاه کنیم ببینیم در بیان این حرف اخلاص داریم یا نه؟ به فکر خدائیم یا نه؟ من دارم برای خاطر خدا، رضای خدا حرف میزنم یا برای خاطر جلب توجه شما دارم حرف میزنم؟ برای خاطر خداست یا برای خاطر دل مستمع و غیر مستمع است؟ معیارش این است. به خودمان مراجعه کنیم؛ اقضی القضات نسبت به انسان، خودِ انسان است. خودمان را فریب ندهیم؛ بفهمیم چه کار میکنیم؛ بفهمیم چه میگوئیم؛ چه حرکتی میکنیم.لزوم نگریستن به درون خود و دیدن نقصها و کمبودها
… شماها در موضع بالایی قرار دارید و مورد احترامید؛ افراد پیش شماها میآیند و تعریف و تمجید میکنند - بعضی از روی اعتقاد، بعضی بدون اعتقاد - برای اینکه شما خوشتان بیاید. ما خودمان باید مواظب باشیم حرفهایی که در تمجید و ستایش ما میزنند، اینها را باور نکنیم. ما باید به درون خودمان نگاه کنیم: «الانسان علی نفسه بصیرة»؛ نقصها، مشکلات و کمبودهایمان را نگاه کنیم و فریب نخوریم. این فریب خوردن، انسان را در دام و گرداب غرور میاندازد. اگر انسان خودش را بد برآورد کرد، آن وقت دیگر نجات پیدا نمیکند.دیدن ضعفها در کنار نقاط قوت برای پرهیز از خودشیفتگی
… یا در فلان کار اساسی امتیاز برجستهیی به دست آوردهام؛ چه کار کنم؟ این امتیاز را نبینم؟ نه، این امتیاز را ببینید؛ اما آن نقضها و عیبها و کمبودها و نقاط بسیار منفییی هم که در خودتان هست، در کنارش ببینید. آنچه انسان را شیفتهی خودش میکند، جمعبندی انسان است. ما نقاط خوب خود را میبینیم، اما نقاط نفرتانگیز و بد و زشت را مشاهده نمیکنیم؛ لذا جمعبندی ما میشود جمعبندىِ انسانی که شیفتهی خودش هست؛ این اشکال دارد. بنابراین ما باید ضعفها را هم در کنار نقاط قوت ببینیم. «و ایاک و الاعجاب بنفسک و الثقة بما یعجبک منها»؛ به آن چیزی که در وجود تو هست و تو را شیفتهی خودت میکند، اعتماد نکن؛ یعنی حتماً باور نکن که این نقطهی امتیاز در تو وجود دارد. گاهی انسان خیال میکند نقطهی برجستهیی در او وجود دارد؛ در صورتی که تصور و توهم …