آن چیزی را که بشر میتواند ادراک کند و حد ادراک طبیعی خودش هست، این است که عالم طبیعت را [با] همه خصوصیات [بفهمد]؛ فرض کنید یکوقتی همه خصوصیات عالم طبیعت را انسان بفهمد و همه چیزهایی که مربوط به کمال طبیعت است و ترقیات در طبیعت، اینها را هم انسان کشف بکند، لکن حدش حد طبیعت است، بیشتر نیست. آن ورق بعد را اطلاعی بر آن ندارد و نمیداند چه خبر است آنجا؛ و روابطی که ما بین اشیا هست با هم، آن قدر را انسان اگر هم تا آخر کوشش کند میتواند بفهمد، آن روابطی است که در طبیعتْ بین اشیا، علل و معلول و سبب و مُسَبِبات [وجود دارد]؛ روابطی که در اشیای طبیعت است، انسان میتواند ادراک بکند؛ تا آخر هم وقتی که تربیت بشود و …
نقد انکار بیدلیل ماورای طبیعت از سوی فلاسفهٔ طبیعی به سبب حسی نبودن آن
و لهذا یک طایفهای از این فلاسفه و فلاسفه طبیعی و اینها هستند که چون ادراک نکردهاند ماورای عالم طبیعت را، [به دلیل اینکه] حسی نبوده است، با چشم نمیشده است ادراک بکنند، منکر هم شدند، منکر بیدلیل؛ یعنی گفتند ما چون ندیدیم نمیدانیم و زیر چاقوی ما نیامده است این؛ مثلًا عقل مجرد، میتوانیم بگوییم نیست! این «نیست» غلط است؛ برای اینکه باید بگوید «من نمیدانم»؛ نباید بگوید «نیست»؛ یک چیزی را آدم نمیداند؛ خوب آدمی هست که میگوید «من تا این حد رسیدم، این قدر را تصدیق میکنم، مابقیاش را نمیدانم»؛ اما اینکه «نیست» را [میگوید] از باب اینکه اطلاع ندارد. شما هم که احاطه بر همه چیز …
آشکار شدن ملکات و سرائر انسان در عالم ملکوت و غیب
… جهت صحیح است، و یک جهاتی هم نه. اما از آن جهت که صحیح است این است که بشر تا در این دنیاست نمیتواند انسانْ مَلَکاتش را درک کند برای اینکه ملکات ظاهر نیست الّا بعضی از آن. ماها تا در این دنیا هستیم همه صورتها صورت انسانی و کارها هم یک کارهایی است که متعارف؛ لکن وقتی که این ورق برگشت و آن صفحه باطن انسان ظاهر شد، یَوْمَ تُبْلَی السَرائِر[4] آن سرائر[5] آدم، آن ملکاتی که انسان دارد، در یک محیطی که جای ظهور آن ملکات و سرائر است، و آن محیطْ محیط ملکوت است، محیطِ عالم غیب است، وقتی وارد شد به آنجا، آن وقت معلوم میشود چی هست. ما الآن نمیتوانیم ایشان را بشناسیم، آن ملکاتی که در باطن این هست. نه او را، هیچ کس را نمیتوانیم بشناسیم؛ چه آنهایی که در طرف خوبی ملکاتِ فاضله دارند و چه آنهایی که در طرف بدی ملکاتِ غیر فاضله و خبیثه دارند؛ اینها را در این عالم نمیشود. همه دارند توی این …
عینیت بیشتر عوالم ماورای طبیعت از عالم طبیعت
… با ما در خوردن و خوابیدن، لکن این مکتبها میخواهند انسان را یک حیوانی، این طور ادراک کردهاند از انسان که این هم مثل سایر حیوانات هست که تمام چیزها و رشدهایی که دارد در همان ادراکات مادی دور میزند، در امور مادی دور میزند. اسم آن را گفتهاند «امور عینی»؛ خیال میکنند که امر عینی عبارت از همین عالم طبیعت است، و حال آنکه عوالم دیگری هست که اینها ادراکش نکردهاند؛ و آنها [از] عوالم عینی بیشتر؛ یعنی از عینیتْ بیشتر حظ دارند تا عالم طبیعت. عالم طبیعت در آخرِ موجوداتِ عالمِ وجود واقع شده است؛ در آن آخرش واقع شده؛ یعنی منتهی إلیه عالَمْ- عالَم وجود- عالَم طبیعت است؛ پست ترین عالَمها عالَم طبیعت است؛ و این طور نیست که انسان فقط خودش باشد و همین طبیعت، و مرتبهای نداشته باشد. انسان مراتب دارد. آن …