تربیت شمار قابل اعتنایی از علما و محدثان شیعه در خراسان و ماوراءالنهر
… النهر که دو تن از متخرجین معروف آن عیاشی سمرقندی و ابو عمر و کشی میباشند و در غرب حوزه حلب که نام حسن بن احمد السبیعی الحلبی و علی بن خالد الحلبی از آن دیار در عداد مشایخ مفید قرار دارند، بنابر حدس مؤید به قرائن باید مراکز مهم علوم و معارف شیعی میبوده باشند. نگاهی به فهرست مشایخ کشی آشکار میسازد که در منطقهی خراسان و ماوراء النهر با همهی دوری از حوزههای علمیه اصلی شیعه چه تعداد قابل اعتنایی از علماء و محدثین تربیت شدهاند و این گمان را تقویت میکند که در این مناطق حتی پیش از یک حوزهی علمی شیعی به تربیت و تخریج شخصیتهایی از این قبیل سرگرم بوده است. حداقل ده تن از مشایخ مشارالیهم منسوب به سمرقند یا کش (از شهرهای نزدیک سمرقند) و تقریباً به همین تعداد منسوب به شهرهای بخارا، بلخ، هرات، سرخس، نیشابور، بیهق، فاریاب و بعضی شهرهای دیگر آن خطهاند.[2]
رواج معارف اهلبیت و گرمی حوزهٔ علمی شیعه در سمرقند
مشاهده این همه نامهای منسوب به شهرهای ماوراء النهر و خراسان که بر حسب ظاهر همه یا نزدیک به همهی آنان نیز شیعه بودهاند - با توجه به اینکه بسی دور از عادت است که کسی در قم یا کوفه یا بغداد به سراغ این همه مشایخ خراسانی و ترکستانی رفته باشد - این گمان را تقویت میکند که خانهی عیاشی که به گفتهی نجاشی: «کانت مرتعاً للشیعة و اهل العلم»[3] یا: «و کانت داره کالمسجد بین ناسخ او مقابل او قاری او معلق مملوئةً من الناس»[4] در همان سمرقند - و نه در بغداد - بوده است[5] و در این صورت، این نیز خود حاکی از رواج علوم و معارف اهل بیت و گرمی حوزهی علمی شیعه در آن شهر است.