لزوم مقابلهٔ همهٔ طرفداران ایمان دینی با تهاجم قدرتهای مادی
… و کشنده، مجهّزند. معنویت در یکی دو دههی اخیر به شکل بیسابقهیی در اعماق وجدان و نیز در عرصهی زندگی بخشی از نسل کنونی مردم جهان سربرآورده و بر خلاف انتظار بندگان مادیگری، حضور خود را نشان داده است، و همین، ستیزهی قدرتمداران زر و زور را برانگیخته است. همهی طرفداران ایمان دینی و معنویت ادیان شایسته است که با تهاجم قدرتهای مادیگری مقابله کنند. با سلام بر جمع حاضر در این گردهمایی.
زرق و برق مادی انحرافی در زندگی بشر به گواهی حکیمان غرب
… و سطحىنگر که زرق و برق دنیاى مادّى چشمشان را به طرف خود متوجّه میکند، گمان نکنند که امام بزرگوارى که آمد گفت «ملّت ما براى خدا و فضیلت و معنویّت قیام کرده است و در این راه مىایستد، نه براى این زرق و برق مادّى»،[7] آنها را ندیده بود و از آنها خبر نداشت. آن زرقوبرقها انسانیّت را کامیاب نمیکند، اقناع نمیکند؛ آن مال انسان نیست؛ آن یک انحراف در زندگى بشرى است. امروز حکیمان غرب، کسانى که با چشم حکمتآمیز نگاه میکنند، این را دارند فریاد میکنند؛ بگذار سیاستمدارها آن را پنهان کنند؛ بگذار تبلیغاتچىها ضدّ آن را فریاد کنند؛ بگذار ندیدهها و سطحىنگرها عمق قضیّه را نفهمند و باطنها را نبینند امّا واقعیّت این است؛ آن چیزى که انسان را نجات میدهد اسلام است، معنویّت است، فضیلت است، بىاعتنائى به زرقوبرقها …
انحصار درآمد برای خود بهعنوان اخلاق حیوانی و شیطانی
… دارند ــ بعضى از قشرهاى ما درآمدهاى [بالایى] دارند؛ یا تخصّص آنها تخصّص مورد نیازى است، یا افراد کمى آن تخصّص را دارند؛ به هر جهتى و به هر دلیلى درآمدهایى دارند ــ آیا آن کسانى که درآمدهاى زیادى در جامعهى ما دارند، همهى درآمد را باید صرف خودشان بکنند؟ این اخلاق مادّى است؛ این اخلاق شیطانى است؛ به تعبیر درستتر، این اخلاق حیوانى است؛ حیوان هر چه دارد، مال شخص خودش است. اخلاق انسانى و بخصوص آن اخلاق والاى اسلامى، اینجور حکم نمیکند. آنچه شما دارید، باید پس از آنکه نیاز ضرورى خودتان را تأمین کردید و خواستههاى خودتان را عمل کردید، صرف بشود براى خیر بقیّهى انسانهایى که در آن جامعه هستند. همسایهى شما اگر نیازى دارد، صرف او …
سخن گفتن منکران ماورای ماده از روی گمان به تعبیر قرآن
… نبود عالم غیب ندارد. او میگوید من عالم غیب را نمیبینم و از آن خبر ندارم؛ آنوقت با این که میگوید من خبر ندارم، در عین حال بطور قاطع میگوید نیست!! اینجا اولین سؤالی که باید از او بشود این است که: تو وقتی خودت میگویی من از او خبر ندارم پس چگونه میگویی نیست؟ و لذا در قرآن نسبت به مادّیون و ملحدین و دهریون، آن کسانی که ماورای جهان ماده را انکار میکنند این تعبیرات بکار رفته: «ان هم إلا یظنون»[4] : با گمان حرف میزنند. «و ان هم الا یخرصون»[5] با هم سخن میگویند.
نقد تطبیق قرآن بر افکار مادی قرن نوزدهم اروپا
… از قرآن دچار شدند و آن خطا این است که به جای اینکه از قرآن استفاده کنند، آنچه را در ذهن خودشان بود بهعنوان پیشداوری آن را بر قرآن تحمیل میکردند و گاهی مجبور میشدند حتی از ظواهر آیات قرآن منصرف شوند، که این را میگویند تفسیر به رأی و چیز بسیار خطرناکی است. در قرن اخیر به همین روشی بعضی از چهرههای معروف اسلامی دچار اشتباه بزرگتری شدند و آن این بود که افکار قرن نوزدهمی اروپا و افکار مادیگرایانه را که هر فعل و انفعالی را در دنیا ناشی از ارتباط متقابل ماده میدانستند و هر پدیده غیرمادی را نفی میکردند گرفته و سعی کردند قرآن را بر آن افکار غلط تطبیق کنند. یک نمونه از این چهرههای معروف نویسنده سرشناس هندی قرن ۱۹ به نام سرسید احمدخان میباشد کتاب تفسیری هم در آن موقع نوشت و از جمله کسانی است که سید جمال الدین اسدآبادی در هند علیه او کتاب نوشت و افکار او را رد کرد، او در آیاتی از قرآن که اشاراتی به معجزات دارد …
اسارت انسانها و جوانان دنیای بهاصطلاح متمدن در حوائج پست مادی
… به تو ایمان آوردیم. خداوند میفرماید: قُل لا تَمُنّوا عَلَیَّ اِسلامَکُم؛ بگو مسلمانىتان را به رخ من نکشید؛ بَلِ اللهُ یَمُنُّ عَلَیکُم اَن هَدىٰکُم لِلایمان؛[16] خدا بر سر همهى ما منّت دارد که ما را هدایت کرد. چقدر در گمراهىاند امروز ملّتها و انسانها؛ چقدر اسیر نفْسند در همین دنیاى مادّى؛ چقدر جوان امروز در همین دنیاى بهاصطلاح متمدّن هیچ چیزى نمیفهمند جز حوائج پست مادّى شخص خودشان؛ مثل یک حیوان؛ حیوان غیر از این چیز دیگرى نیست؛ انسان آن است که یک هدفى را با منطق، با عقل، با احساسات پاک و صحیح میشناسد، بعد با همهى وجود دنبال آن حرکت میکند و موانع را از سر راه خودش برمیدارد؛ [آن گمراهان] این را نمیفهمند؛ در آمریکا پُرند اینجور آدمها؛ …
احساس حقارت سزاوار کسانی است که زندگی را بر محاسبات صرفاً مادی بنا میکنند
… تمام این دوازده سال همینجور گذشته. آنها که حسّاسیّت لحظه و اهمّیّت هدف و ارزش این راه و مسیر را نفهمیدند، اشتباه کردند و امروز میفهمند که چقدر اشتباه کردند. جمهورى اسلامى به فضل الهى در حرکت اعتلائى خود درنگ نمیکند. طبیعت فکر ما و راه ما و هدف ما این است. چرا بعضىها احساس حقارت میکنند؟ آن که مادّى است، باید احساس حقارت کند؛ آن که اساس زندگى خودش را بر اساس محاسبات صد درصد مادّى میگذارد، باید احساس حقارت بکند؛ همچنان که دیدید، ابرقدرتها چوب آن اشتباهات را خوردند. امروز جوانترین شما هم تجربیّات پیران کهنسال را در مقابل چشم خودش دیده. مگر شما فرو ریختن یک امپراتورى را به چشم ندیدید؟ امپراتورى مادّىِ بهاصطلاح حکومت سوسیالیستى و تفکّر مارکسیستى ــ یک امپراتورى عظیم که نصف دنیا را گرفته بود ــ مثل کاخى از بازیچه در هم …
ناکامی مادیگری در شکل مارکسیسم و حاکمیت پول و زور در آمریکا
… اوّلین سخن این انقلاب این بود که دوران حاکمیّت ارزشهاى معنوى آغاز شده؛ کم بودند کسانى که بتوانند این حرف را بفهمند و باور کنند؛ چون امواج مادّیگرى و قدرتهاى مبتنى بر مادّیّت دنیا را قبضه کرده بود. امروز بسیارند کسانى که این حقیقت را لمس میکنند و میفهمند. امروز در همه جاى عالم ارزشهاى معنوى رو به احیا شدن مجدّد هستند و بسیارى از آنها احیا شدهاند و مادّیگرى در شکلهاى مختلفش ناکامى و ناتوانى خود را نشان داده است؛ چه به شکل تفکّرات مارکسیستى و چه به شکل خطرناکتر آن یعنى حاکمیّت مادّه توأم با پول و زور و تبلیغات که در استکبار جهانى و بیش از همه در حکومت آمریکا متجلّى است.
محدود کردن همهٔ حقیقت به محسوسات، مایهٔ بدبختی بشر
… به آن باید معتقد بود. البتّه نقطهى اصلى، بلکه کلّ معناى حقیقى همهى عوالم، ذات مقدّس بارىتعالى است که او منشأ حیات و منشأ وجود و منشأ فعل و انفعالات و منشأ حرکت و منشأ همه چیز است، لکن در این عالم غیب خیلى چیزهاى دیگر هم میگنجد و باید به اینها معتقد بود. بدبختى بشر آن وقتى است که همهى حقیقت را محدود کند و محصور کند در مشاهدات و محسوسات خودش؛ مثل مادّیّون، مثل بسیارى از غیر مادّیّین غافل که مادّى هم نیست، معتقد به خدا است امّا با اینکه اعتقاد به خدا دارد، شعور به این ندارد که این اعتقاد، ملازم با اعتقاد به اصل غیب، به فعل و انفعالات غیبى، به علل و معالیل[4] غیبى است. اگر ما معتقد به غیب نباشیم یا درک درستى از این نداشته باشیم، نتیجه این میشود که به معادلات و مبادلاتِ مخلوق انسان و محاسبات مادّى صددرصد دل میبندیم و به آنها صددرصد اتّکاء میکنیم؛ همینهایى که مىبینید صدى هشتاد یا صدى پنجاهِ آن غلط درمىآید. آن که همهى جوانب …
دوری اغلب سردمداران دنیا از انسانیت و لذتطلبی آنان
… ملأ اعلیٰ، از طرف ملائکه، از طرف ارواح طیّبهى اولیا لازم دارید. کار میکنید؛ در این دنیاى متلاطم، در رابطهی با طرفهاى بد، بداخلاق، مادّى، پَست ــ مىبینید دیگر، ما هم دیدهایم مثل شما اینها را که چقدر آن طرفِ خطّ انسانیّت هستند بعضى از این سردمدارهاى دنیا؛ بعضىشان البتّه یک چیزکى از معنویّت و انسانیّت درونشان هست امّا اغلبشان واقعاً آن طرفِ خطّ قرمز انسانیّت و آدمیّتند؛ مادّى، اهل خور و خواب، لذّت، شهوت؛ اصلاً برایشان این است زندگى؛ مسئولیّتش را هم که انجام میدهد باز هدفِ غایى و به قول ما طلبهها داعى بر داعىاش آن است که لذّت ببرد و خوش بگذراند؛ بىهدفها، بىغرضها، بىمقصودهاى معنوى اینجور هستند ــ واقعاً خیلى آقایى به خرج میدهید، خیلى شجاعت به خرج میدهید، قدرت به خرج میدهید که صبر میکنید، کار میکنید. بحمدالله روزبهروز هم دیپلماسى ما در دنیا حقّاً و انصافاً بهتر شده؛ الان به این ده سال که شما …
قطع شدن روند اوجگیری جریان مادی
… لحاظ فرهنگ هم متأسّفانه خیلى اروپایىها آنجا سرمایهگذارى کردند و نفوذ کردند و بنده از نزدیک دیدهام که آنجا وضع مردم و مسلمانى مردم تا آنجایى که به آنها تحمیل شده، چه جورى است ــ تا شرق دنیاى اسلام، در هند و کشمیر و ترکستان شرقى احساسات مسلمین را مىبینید. دیگر کار از کار گذشته؛ یعنى آن جریانى که داشت اوج پیدا میکرد، قطع شد. من و شما در لحظهى این قطع قرار گرفتهایم؛ ثُمَّ جَعَلنٰکُم خَلَـٰٓئِفَ فِى الاَرض.[7] من و شما همان کسانى هستیم که اگر درست حرکت کنیم، عملمان و تصمیممان و قاطعیّتمان و ارادهمان خواهد توانست این راه را ترسیم کند و ماندگارى آن را و سلامت آن را تضمین کند.
تحمیل فرهنگ مادی بر انسانها بهعنوان گرهی در کار انسانیت
انتظار فرج، یعنی انتظار گشایش از کار انسانیت. امروز کار انسانیت در گرههای سخت، پیچیده و گرهخورده است. امروز فرهنگ مادی، بهزور به انسانها تحمیل شده است؛ این یک گره است. امروز در سطح دنیا تبعیض، انسانها را میآزارد؛ این گرهِ بزرگی است. امروز کارِ ذهنیت غلطِ مردمِ دنیا را به آنجا رساندهاند که فریاد عدالتخواه یک ملت انقلابی در میان عربدههای مستانۀ قدرتگرایان و قدرتمندان گم میشود؛ این یک گره است. امروز مستضعفان آفریقا و …
نقد شیوهٔ تشدید نارضایی بهجای آگاهیبخشی به مردم
… ملت ایران هم مسئله همین بود. مردم تا نمیدانند، تحمل میکنند؛ اما هنگامیکه دانستند، دانستند که ضد اسلام است، دانستند که ضد انسانیت است، دانستند که آنچه بر مردم میرود برخلاف خواست خداوند و امر خداست؛ اینها را که دانستند، حرکت میکنند. برخلاف تفکرات مادی! تفکرات مادی نمیگوید به مردم آگاهی بدهید، میگوید در مردم نارضایی را تشدید کنید، درحالیکه تشدید نارضایی نمیتواند راه به جایی ببرد. ایبسا مردمی که در سختترین رنجها زندگی میکنند، اما چون آگاهی ندارند، حتی نارضایی هم ندارند.
استقبال مادی از نیروی ماورای ماده، با وجود بیاعتقادی به خدا
… در این تلاش اجتماعیتان، در این جهادتان که دارید انجام میدهید، اگر بدانید یک نیرویی فرضاً ماورای نیروی ماده و طبیعت هست و آن نیرو با شما همراه است، این چطور است؟ یکچنین چیزی داشته باشید شما، یکچنان کمک و یاور و مددکاری برای خود فرض کنید، این چطور است؟ میبینید برق از چشمش میپرد، میگوید بسیار خوب است. چقدر جالب است که انسان نیرویی ماورای نیروی ماده و مادیات، پشتیبان خود داشته باشد که وقتی با دشمنها و دشمنیهایشان، توطئههایشان، دسیسههایشان، جلادیهایشان روبهرو میشود، معتقد باشد و بداند که آن نیروی ماورای ماده کمککار و حامی اوست. منتها مادی اسم خدا را بلد نیست، اعتقاد به خدا ندارد، اگرچه یقین هم به نبودن خدا ندارد. اما الهی که یقین دارد بهوجود آنچنان قدرت مسلط و مصیطری[8]، ماورای تمام این پدیدهها و متکی به اوست، ببینید چقدر در راه سعادت تندروتر و جالبتر حرکت میکند.
محدود بودن نتیجهٔ تلاشها به دنیا در نگاه مادی
… و تلاش و بیداری انسان به وقوع میپیوندد، بعد هم که مُرد، بعد هم که این چراغ خاموش شد، بعد هم که به ظاهر، با جمادی برابر شد؛ تازه رشتۀ استفادهاش خاتمه نپذیرد، اولِ استراحتش باشد، اولِ پاداشگیری و اجر بردنش باشد، اولنقطه و اولقدم راحتی و عیشش محسوب بشود. یک مادی بعد از آنیکه مُرد، برای تمام تلاشهای خود، فقط نتیجۀ دنیایی قائل است، بعد از دنیا امید به جایی ندارد. به همان هم بگویند آقا، بعد از آنیکه شما مُردید، رفتید، فرض محال که محال نیست؛ تازه اول مُردنِ شما، اول راحتیتان بشود، این چطور است؟ میبینید که این بزرگترین رکن سعادت است. و بالاخره اینکه پس از سپری شدن دوران زندگی و پایان یافتن همۀ تلاشها، خود را با …
تقابل دیدگاه الهی و مادی دربارهٔ حقیقتی ماورای محسوسات
الهی میگوید ماورای آنچه ما میبینیم، حقیقتی هست برتر و عظیمتر از آنچه مشاهده میکنیم و اگر آن حقیقت نمیبود، این پدیدهها صورت نمیگرفت. مادی میگوید نه؛ ما غیر از آنچه که میبینیم، نمیتوانیم به چیزی معتقد و پایبند شویم. در لابراتوارها و آزمایشگاهها هم هرچه که گشتیم، از این موجودی که شما میگویید اثری و خبری ندیدیم. دعوای مادی و الهی بماند برای کتابها و بحثهایی که مخصوص این جهت هستند.
گمان توانایی بیشتر مکتب مادی در ادارهٔ دنیا و رفع ظلم و تبعیض
پس بر اثر نداشتن یک فلسفۀ خِرَدپسند نیست، بر اثر داشتن یک فلسفۀ خردپسند در طرف مادیگری هم نیست، آنچه که هست، این است در مورد مادی روزگار ما، و این نکتهایست. علت گرایشش به چیزی که به آن مکتب مادی میگوید، این است که خیال میکند، امروز این مکتب مادی، بهتر میتواند دنیا را اداره کند. میگوید بهتر میتواند ظلم را از بین ببرد، بهتر میتواند تبعیض و نابرابری را نابود کند، بهتر میتواند ظلم و خودکامگی را ریشهکن و زایل و فانی کند. میگوید دین این کارها را نمیتواند بکند. چرا میگوید دین نمیتواند این کارها را بکند؟ برای خاطر اینکه از دین، از مفهوم شایع و رایج دین، چیزی نمیداند، جز آنچه که در دست مردم کوچه و بازار، بهصورت سنتی و تقلیدی مشاهده کرده؛ خلاصه از دین خبری ندارد، اطلاعی …
مطالبهٔ اثبات ادعای مادیون دربارهٔ ناتوانی اسلام در ادارهٔ جامعه
پس ای مادی! ـ روی سخن با آنهاست ـ ای مادی! ای کسی که میگویی من دین را دیدم که از ادارۀ اجتماعات بشری ناتوان است؛ میپرسیم کدام دین را؟ دین اسلام را؟ اسلام راستین را؟ وحی محمدی را؟ شیوۀ زندگی حاکمانۀ علوی را؟ اینها را دیدی با ادارۀ امور انسانها مغایرت دارد؟ بیا ثابت کن، کجایش مغایرت دارد؟ اسلامی که میآید تبعیض را برمیدارد، اختلاف طبقاتی را در بحبوحۀ اختلاف طبقاتی جهان نفی میکند، ثروتهای تقسیم شدۀ به ناحق را رویهم …
شدت کمسابقهٔ گرایش مادی در میان بشر امروز
امروز جامعهی بشری مصداق این خطاب است، یعنی تناسب این خطاب با وضع امروز جامعهی بشری تناسب زیادی است؛ واقعاً میتوان گفت که امروز بشر، بیش از همیشهی تاریخ دچار رنج است. خب نابرابری هست، جنگ هست، جنگافروزی هست، مادّیگرایی افراطی هست که کمتر در دورههای تاریخ، این چنین گرایش مادّیای در بین آحاد بشر به این شدّت وجود داشته باشد؛ استفاده از علم و فنّاوری هست برای سرکوب ملّتها؛ طغیانگری هست، شرارت هست، طواغیت هستند.
غلبهٔ ابعاد مادی بر انسان در پی تضعیف بعد معنوی
… خواهد کرد. نه اینکه بُعد معنوی و معناگرا جلوی غرایز را، جلوی نیازها را، جلوی تعقّل و خردورزی را بگیرد؛ نه، همهی اینها به جای خود محفوظ است، این بُعد معنویّت و معناگرایی در انسان همهی این ابعاد دیگر را هدایت میکند، اگر در ما باقی بماند، اگر تقویت بشود. آدمهای خبیثی که در دنیا مشاهده میکنید که یا ظالمند، یا سفّاکند، یا پولپرستند، یا شهوتپرستند، یا شکمپرستند و ابعاد مادّی بر وجود اینها غلبه کرده، اینها کسانی هستند که آن بُعد معناگرا را، معنویّتگرا را در خودشان رشد ندادند، بتدریج ضعیف شده و از بین رفته. من به شما جوانها عرض میکنم از ماه رجب استفاده کنید، بهره ببرید برای تقویت این بُعد معنویّتگرا.
مقابلهٔ دیرهنگام حوزه با ماتریالیسم
… علمى در باب اقتصاد یک مقولهى دیگر است؛ یا طبقات اجتماعى آنطورى که در تحوّل تاریخى ــ که همان مبناى سوسیالیسم علمى است ــ مارکس ترسیم میکند، یک حرف دیگر است، امّا همان مسائل اقتصادى، همان مفاهیم اجتماعى مىآیند در ذهن فلسفى مخاطبین خودشان اثر میگذارند. آنوقت حوزهى علمیّه این دفعه براى مقابلهى با ماتریالیسم شروع میکند به تلاش کردن و راه رفتن!
اشاره به دیدگاه سیاسی و اقتصادی بودن خاستگاه تفکرات مادی
در کنار این جریان فکرى، سیاستها مستقلّاً یک حرکتى را شروع کردند باز به سمت ضدّیّت با دین و معنویّت. بعضى از آن سیاستها به این فلسفهها هم علىالظّاهر کارى نداشتند؛ البتّه کسانى هستند ــ نمیخواهم حالا این فکر را مطرح کنم امّا حالا بدانید، شاید هم میدانید ــ که معتقدند اصلاً تفکّرات مادّى، ولو چپترینش، مخلوق و محصول فکر سیاستمدارها است نه فلاسفه. میگویند اصلاً همهى این بساطها و جنجالها یک کار سیاسى بود، آن هم به معناى حقیقى؛ یک کار اقتصادى در جهت پیشرفت ثروتها و سرمایهها و بساط سرمایهدارى در دنیا که روزبهروز اوج میگرفت؛ حالا به آن حرف کارى نداریم. علىاىّحال سیاستها هم افتادند در جهت ضدّیّت با معنویّت و روزبهروز این بیشتر شد.
ناتوانی پندارهای عامیانه و خرافی در برابر موج مادیگری
حالا بنده بدون اینکه خیلی تفحص[10] کرده باشم، یعنی با یک مختصر فَحصی، این آیات به نظرم رسید که اینجا ذکر بشود. حالا اجازه بدهید که اصل برنامهمان را شروع کنیم، آیات را ترجمه کنیم، منظور اساسی این است. یکقدری با آهنگ توحید در قرآن باید آشنا شد. بدجوری ما در زمینۀ شناخت معارف اسلامی از قرآن دور افتادیم یا سرگرم شدیم به یک سلسله پندارهای عامیانه و سست که در پوچی و بیاساسی و بیبنیادی، از هر پوچی، پوچتر است و توأم با خرافات، توأم با پندارهای باطل، و همین بود که این ظاهرِ فریبنده و باطن پوچ، درمقابل موجهای مادیگری تاب و توان نیاورد و دیدیم که چگونه از بین رفت. یا سرگرم شدیم به این پندارها یا در نقطۀ مقابل، سرگرم شدیم به استدلالات خشکِ بیروحِ بیاثرِ بیمسئولیت در زمینۀ توحید.
زندانی بودن انسانهای در باطن مادی در نیازهای حقیر
… بیش نیست. به بیان دیگر و از دیدگاه دیگر، آدم موحد افق دیدش در مسائل مادی و نیازهای پست و حقیر خلاصه نمیشود، متوقف نمیگردد. آدم موحد درمقابل خود وقتی نگاه میکند، در کنار نیازهای مادی، دهها نیاز، صدها نیاز از عظیمترین و عزیزترین نیازهای انسان را میبیند. تمام ذهنش و فکرش و حواسش، منحصر و متوقف نیست در نیازهای پست و حقیر و کوچک، آنگونه که انسانهای در باطن مادی، اگرچه در ظاهر الهی، در ظاهر معنوی، خودشان را در آن محبوس و زندانی کردهاند. آدم موحد وقتیکه نگاه میکند، آینده را درمقابل خود بینهایت وسیع میبیند. همانطوریکه در یکی از روزهای گذشته عرض کردم، موحد برای دنیا آخری قائل نیست. برای خاطر اینکه آخر دنیا را متصل به آخرت میبیند. آخرت را با دنیا سر و تهِ یک طومار میداند. مرگ را دیوار …
اذعان دانشمندان مادی به شگفتی نوع انسان با وجود انکار تفاوت آن
خلاصه، نیروی فکر و نیروی اختیار و نیروی اراده و نیروی ابتکار در انسان، اینها چیزهایی هستند که انسان را ممتاز کردهاند از بقیۀ موجودات. اصلاً یک چیز دیگریست انسان درمقابل آنها. البته دانشمندان مادی هم کموبیش در این اواخر رسیدند به اینجا، که میگویند انسان یک نوعِ شگفتآوریست. اگرچه آنها تفاوتی قائل نیستند، اما یک نوعِ شگفتآوریست. و تمام این امتیازاتی که در انسان هست، بر اثر فَیَضان[24] روح خداست در او؛ تجلی روح خدا در انسان؛ که ﴿وَ نَفَختُ فيهِ مِن روحي﴾[25].