… دل، با چه زحمتی به ثمر برساند، به جوانی برساند، بعد این را در راه خدا بدهد؛ یکی، دو تا، سه تا، چهار تا. اینها چیزهایی است که فقط به زبان آسان گفته میشود، در عمل، در واقعیّت اصلاً قابل توصیف نیست؛ یعنی واقعاً قابل توصیف نیست و نمیشود اهمّیّت این را توصیف کرد. امّا صبر این بانو را میشود نشان داد؛ شکر این بانو را میشود نشان داد؛ تحمّلی که او در مقابل این حادثهی مهم و بزرگ انجام داده، این را میشود نشان داد؛ اینها میشود درس. اینها را بایستی شما نشان بدهید. چه جوری میشود نشان داد؟ صرفاً با کار هنری.
شایستگی مادر شهیدپرور و حماسهٔ او برای ستایش
بسیار کار درست و بجائی کردهاند؛ آن بانوی شهیدپرور و آن حماسه، در خور چنین ستایش است. ایکاش برای دیگر مادران ارجمند شهیدان در قم -مانند مادر شهیدان زینالدین- و در سراسر کشور نیز زلال قریحهی شاعران، آثاری بیافریند.
شهید و مادرش، برترین سرمایهٔ معنوی کشور و ملت و انقلاب
ـ با شوق و عطش، این کتاب شگفتیساز را خواندم و چشم و دل را شستشو دادم. همه چیز در این کتاب، عالی است؛ روایت، عالی؛ راوی، عالی؛ نگارش، عالی؛ سلیقهی تدوین و گردآوری، عالی، و شهید و نگاه مرحمت سالار شهیدان به او و مادرش در نهایت علوّ و رفعت .. هیچ سرمایهی معنوی برای کشور و ملّت و انقلاب برتر از اینها نیست. سرمایهی باارزش دیگر، قدرت نگارش لطیف و گویایی است که این ماجرای عاشقانهی مادرانه به آن نیاز داشت.
روحیه و گذشت مادران شهدا در تقدیم فرزند در راه خدا
… مربوط به دل سپردن به خدا و مسئلهی اسلام و مسئلهی ایمان دینی است که انسان واقعاً متحیّر میمانَد از تأثیر این ایمان عمیق. یا [روحیههای] مادرهای شهدا. خب، من و شما حسّ مادری را اصلاً نمیفهمیم، واقعاً هیچ کس نمیتواند حسّ مادری را درک کند غیر از خود مادر؛ آن وقت این مادر، جوانش را بفرستد جبهه، جوان که میآید درخواست میکند، میگوید چون برای اسلام میخواهی بروی برو؛ برای اسلام برو. بعد که پیکر همین جوان را میآورند، خوشحال است که او را در راه خدا داده؛ میگوید این [جوانم] را در راه خدا دادم. الحمدلله بنده توفیق داشتهام با خانوادههای شهدا، با مادران و پدران شهدا نشست و برخاست زیادی داشتهام -مکرّر-انسان میبیند که مادرهای شهدا در موارد زیاد که واقعاً «لا تعدّ و لا تحصی»،[12] چه روحیههایی، چه حالاتی، چه گذشتی [دارند]؛ این جز به برکت اسلام و جز …
تحمل هجرت و شهادت فرزند با افتخار و بدون گله
… افتخار میکند. ما در طول این هشت سال دفاع مقدّس و بعد از آن، از مادران، گِله نشنفتیم بلکه بهعکس، مادرها را حماسىتر از بسیارى از پدرها یافتیم. من این توفیق را داشتهام که با بعضى از خانوادههاى شهدا روى فرششان، زیر سقفشان، بنشینم و صمیمانه با آنهاحرف بزنم؛ تا الان ندیدهام - هیچ یادم نمىآید، حتّى یک مورد هم در بین شاید هزاران مورد - که مادرى از شهادت فرزندش گِله کرده باشد؛ نه، بهعکس، مادرها افتخار میکنند، اظهار سربلندى میکنند، اظهار سرافرازى میکنند؛ این خیلى مهم است. این مادر با این احساسات مادرانه که براى فرزندش یک چنین فداکارىاى دارد و حاضر نمیشود که آن بچّه مثلاً در محلّ کارش گرسنه بماند یا مانند اینها، در عین حال شهادت او را تحمّل میکند، هجرت او راتحمّل میکند، فراق او را تحمّل میکند و هیچ گِلهاى …
صبر بینظیر مادران شهدای گمنام که به نشانهای از پیکر فرزندان نیز دست نیافتند
سلام و درود خدای توانا و مهربان بر دلهای صبور و پرظرفیت مادرانی که پس از هجرت جگر گوشهگان دلبندشان به نشانهئی از پیکر پاک آنان دل بستند و به آن نیز دست نیافتند؛ و با این همه، با شکیبائی و صبوری خود نقشی بی نظیر و استثنائی از خود بر جای نهادند. پاداش این صبر بزرگ، روشنی چشم آنان به مژدهی رحمت الهی خواهد بود انشاءالله.
شجاعت و مقاومت بیشتر مادران شهید از پدران و گریه نکردن برای شاد نشدن دشمن
بارها من این را گفتهام؛ در زیارت خانوادههای شهدا، اغلب اوقات مادران شهید را شجاعتر و مقاومتر از پدران شهید یافتم. مگر محبت مادر را میشود با محبت پدر مقایسه کرد؟ روح لطیف زنانه، آن هم نسبت به جگرگوشه، این را پرورش بدهد، بزرگ کند مثل دستهی گل، بعد راضی بشود که او برود میدان جنگ و به شهادت برسد؛ بعد برای اینکه جمهوری اسلامی دشمنشاد نشود، بر جنازهی او گریه هم نکند! که بنده مکرر به این خانوادههای شهدا گفتم گریه کنید؛ چرا گریه نمیکنید؟ گریه ایرادی ندارد. گریه نمیکردند، میگفتند میترسیم جمهوری اسلامی دشمنشاد شود. «زن مگو، مردآفرین روزگار».[6] زنهای ما اینهایند؛ امتحان خوبی دادند.
صبر مادران شهدا مایهٔ تشویق دیگران و مانع زمینگیر شدن جنگ
… نیست. مادر، مادر شهید، مادر دو شهید، مادر سه شهید، مادر چهار شهید؛ شوخی نیست؛ اینها به زبان آسان میآید. بچهی انسان سرما میخورد، دو تا سرفه میکند، چقدر نگران میشویم؟ یک بچهی انسان برود کشته بشود، دومی برود کشته بشود، سومی برود کشته بشود؛ شوخی است؟ و این مادر با همان احساسات مادرانهی سالم و جوشان و پرفوران، آنچنان نقشی ایفاء کند که صد تا مادر دیگر تشویق بشوند بچههاشان را بفرستند میدان جنگ. اگر این مادرها آن وقتی که جنازهی بچههاشان میآمد یا حتّی نمیآمد، آه و ناله میکردند، گله میکردند، یقه چاک میزدند، اعتراض به امام و اعتراض به جنگ میکردند، مطمئناً جنگ در همان سالهای اول و در همان مراحل اول زمینگیر میشد. نقش مادران شهدا این است.
تسلیت درگذشت این بانوی صبور و طلب رحمت الهی برای او
درگذشت بانوی صبور، مادر شهیدان جهان آرای عزیز را به روح مطهر آن شهیدان و به همهی بازماندگان و همرزمان ایشان بویژه پدر بزرگوار شهیدان تسلیت می گویم، و امیدوارم روح مطهر این بانوی بزرگوار در کنار ارواح طیبهی فرزندان عزیز خود مشمول رحمت و مغفرت و رضوان الهی باشد.
کار مادر در فرستادن فرزند به جبهه کمتر از کار رزمنده نیست
… است. از اول انقلاب، زنان یکی از برجستهترین نقشها را در این انقلاب ایفاء کردند. هم در خود حادثهی بزرگ انقلاب، هم در حادثهی بسیار بزرگ هشت سال دفاع مقدس، نقش مادران، نقش همسران، از نقش مجاهدان اگر سنگینتر و دردناکتر و تحملطلبتر نبود، یقیناً کمتر نبود. مادری که جوان خودش را، عزیز خودش را، دستهی گل خودش را هجده سال، بیست سال - کمتر، بیشتر - پرورش داده، با آن محبت مادرانه او را به ثمر رسانده، حالا او را به طرف میدان جنگ میفرستد، که معلوم نیست حتّی جسد او هم برخواهد گشت یا نه. این کجا، رفتن خود این جوان کجا؟ که خوب، این جوان، با شور و هیجان جوانی، همراه با ایمان و روحیهی انقلابیگری، حرکت میکند و میرود. کار این مادر، از کار آن جوان اگر بزرگتر نباشد، کوچکتر نیست. بعد هم که جسد او را برمیگردانند، افتخار میکند که بچهی من شهید شده. اینها چیز کمی است؟ این، حرکت زنانه، حرکت زینبگون در انقلاب ما بود.
پیروی از الگوی حضرت زینب (س) و نبود ضعف و عجز در آنان
… که این زینب بزرگوار، این عمّه سادات، این عقیله بنیهاشم، وقتی که دو پسر خودش، دو علیاکبر خودش هم در کربلا شهید شدند - یکی «عون» و یکی «محمّد» - عکسالعملی نشان داده باشد؛ مثلاً فریادی کشیده باشد، گریه بلندی کرده باشد، یا خودش را روی بدن آنها انداخته باشد! به نظرم رسید این مادران شهدای زمان ما، حقیقتاً نسخه زینب را عمل و پیاده میکنند! بنده ندیدم، یا کمتر مادری را دیدم - مادر یک شهید، مادر دو شهید، مادر سه شهید - که وقتی انسان او را میبیند، در او ضعف و عجز احساس کند!
حق عظیم بر جامعه با پرورش شهید و صبر و شکر در فقدان او
درگذشت بانوی مؤمنه والده مکرمه ی شهید بزرگوار انقلاب آیتالله دکتر بهشتی را به خاندان آن مرحوم تسلیت میگویم. این بانوی محترم از این جهت که دُرّ یگانهای چون آن شهید عالی مقام را در دامان پاک خود پرورد، دارای حق عظیمی برجامعهی اسلامی و انقلابی ما است و از این جهت که در فقدان خونین او صبر و شکر ازخود نشان داد، شایستهی درود و رحمت خدا و ستایش و تجلیل بندگان خدا است. خداوند او را با اولیائش محشور فرماید و روح مطهرش را مشمول رحمت و غفران سازد.
قوت و استقامت بینظیر مادران شهدا در برابر شهادت فرزندان
بعضىها دو فرزندشان به شهادت رسیدند، بعضى سه فرزند، بعضى چهار فرزند؛ مادرانى که عزیزانشان به شهادت رسیده بودند، ما دیدیم آنچنان استقامتی از خودشان نشان میدادند که انسان را به حیرت فرومیبُرد. من با خانوادههاى مکرّم شهدا دید و بازدید و نشستهاى متعدّدى بحمدالله همیشه داشتهام و دارم؛ من به نظرم رسیده است که مادران شهدا از لحاظ قوّت و قدرت حقیقتاً بىنظیرند. این چه نیرویى است که یک زنى را که عاطفه و احساسات در او قوى است و فرزند خودش را عاشقانه دوست میدارد، آنچنان قوّتى میبخشد که در مقابل شهادت یک فرزند یا دو فرزند یا بیشتر چنین قدرت و قوّتى را از خود نشان میدهد؟ این از ایمان است. ایمان بود که مردم ما را در انقلاب پیروز کرد؛ ایمان بود که ملّت ما را در جنگ به پیروزىهاى درخشان رساند؛ ایمان مردم بود که اسلام را و قرآن را در دنیا سربلند کرد و جمهورى اسلامى را به این عزّت و عظمت رسانید؛ این ایمان است که به خانوادههاى …
عمل مادران شهدای زمان ما به الگوی حضرت زینب (س) و دور بودن از ضعف
… شدند، یکی «عون» و یکی «محمد»؛ بنده در هیچ کتابی، در هیچ مقتلی ندیدم که وقتی پسرهای زینب کبری به شهادت رسیدند، زینب کبری عکسالعملی نشان داده باشد، مثلاینکه فریاد کشیده باشد، صدایی بلند کرده باشد، گریۀ بلندی کرده باشد، یا خودش را روی بدن اینها انداخته باشد. این مادرهای شهدای زمان ما، حقیقتاً نسخۀ زینب را دارند عمل میکنند و پیاده میکنند؛ بنده ندیدم، یا کمتر دیدم مادری را ـ مادر دو شهید، مادر یک شهید، مادر سه شهید ـ که وقتی انسان او را میبیند، احساس ضعف و عجز در او بکند! دو پسر جوانش، عون و محمد شهید شدند، حضرت زینب سلاماللهعلیها عکسالعملی نشان ندادند؛ اما دو جای دیگر دارد که خودش را انداخت روی جسد شهید؛ یکی همینجاست که آمد بالای سر علیاکبر و بیاختیار خودش را انداخت روی بدن علیاکبر. (74/3/19)
برطرف کردن موانع رفتن فرزند به جبهه و دفن فرزند شهید
… در درون خود یک احساسی دارد، یک میلی دارد، یک توجّهی دارد، آن وقتی که مقتضیِ مبارزه است، با این مبارزه کند. [اگر] از این جهت هم نگاه کنیم، باز میبینیم پدران شهدا، مادران شهدا، همسران شهدا در درجهی اوّلِ جهادِ اکبرند؛ چرا؟ چون بر احساسات خودشان فائق آمدند. جوان اصرار دارد به میدان جنگ برود، موانعی سر راهش هست؛ مادر، با آن عشقی که به فرزند دارد، این موانع را برطرف میکند! این در حالات شهدای ما وجود دارد، ما دیدهایم اینها را. بنده مادران شهیدی را زیارت کردم که فرزند خودشان را خودشان دفن کرده بودند، خودشان تجهیز کرده بودند؛ اینها شوخی است؟ اگر ما اینها را ندیده بودیم یا از افرادی که دیدند نشنیده بودیم، اصلاً قابل باور نبود، امّا اتّفاق افتاده. پس نتیجه اینکه از لحاظِ ارزشگذاریِ نظامِ ارزشیِ اسلامی، خانوادهی شهدا، یعنی پدر، مادر، همسر، در رتبهی بسیار بالایی قرار دارند و فضیلت …
انگیزه و بصیرت مادران شهدا کمتر از پدران نیست و گاه بیشتر است
… را پذیرفتهاند و در آنجا ساکن شدهاند، نقش بسیار مهمّی است؛ اگر خانوادهها با مردان خانواده همراه و همدل نباشند کارها پیش نمیرود. امروز خوشبختانه زنان کشور ما، بانوان کشور ما انگیزههایی دارند بسیار روشن، صمیمی، آگاهانه؛ در همهی دورهی جنگ هم همینجور بود. بنده این توفیق را گاهی دارم که با خانوادههای شهدا بنشینیم، صحبت کنیم؛ غالباً مادرهای شهدا اگر از پدران شهدا، پرانگیزهتر و پرشورتر نباشند، کمتر نیستند و در بسیاری از این موارد انگیزهها و بصیرتهایشان بیشتر هم هست. اینها زنان جامعهی ما هستند؛ این خیلی برای کشور ارزش محسوب میشود.
تسلیت درگذشت خواهر امام جمعهٔ قزوین، مادر شهیدان
درگذشت همشیره مکرّمه، مادر شهیدان بزرگوار را به جنابعالی و دیگر بازماندگان تسلیت عرض می کنم. از خداوند متعال مسألت می کنم که آن مرحومه را با عزیزان شهیدش و با اولیائش محشور فرماید.
مادر سرافراز شهید، مظهر یک بسیجی کامل
… که نیروی خودشان را به میدان میآورند تا در جهاد عمومی کشور و ملتشان، در جهت رسیدن به قلهها، فعال باشند و با آنها همکاری کنند و در کارشان سهیم باشند؛ این، معنای بسیج است. آن مادری که با عشق به فرزند خود - که عشق مادران به فرزندانشان، چیزی شبیه افسانههاست؛ افسانهیی که هر روز در زندگی ما، هزاران و هزاران بار واقعیت و تجسم پیدا میکند - با طوع و رغبت، او را راهی جبههی دفاع میکند و بعد که جنازهی فرزند شهیدش را تحویل میگیرد، به جای اظهار پشیمانی، به جای اظهار گله، اظهار سرافرازی و افتخار میکند، مظهر یک بسیجی کامل است. آن خانوادههایی که در دوران سخت این کشور، در همهی مشکلاتی که بر سر راه این ملت وجود داشت، خود را سهیم دانستند؛ با زبانشان، با پولشان، با کارِ دستیشان، با حضورشان، همان کاری را که میتوانستند انجام بدهند، آن را به میدان آوردند، اینها بسیجیاند. یک سیاستمدار …
حضرت زینب (س) الگوی اصلی رفتار مادران شهدا
مادران واقعاً شیر زنانی هستند که انسان میبیند زینب کبری نسخه اصلی رفتار مادران شهدای ماست. دو پسر جوانش - عون و محمّد - شهید شدند، حضرت زینب سلاماللَّهعلیها عکسالعملی نشان نداد؛ اما دو جای دیگر - غیر از مورد پسران خودش - دارد که خودش را روی جسد شهید انداخت؛ یکی همینجاست که بالای سر علیاکبر آمد و بیاختیار خودش را روی بدن علیاکبر انداخت، یکی هم …
تقدیم فرزندان در راه خدا بیخم به ابرو، عملی باعظمت
… زندگی اجتماعی مضرّ است و برای آنها هم مضرّ است. هر جا باشد، مضرّ است. روش اسلامی برای ما بهترین است. زنان ما در طول حوادث انقلاب و بعد از انقلاب تا امروز، نشان دادهاند که در آن چیزهایی که معیار واقعی زندگی و ارزش و برجستگی آنهاست، در سطوح عالی قرار دارند. مادری که فرزندان خود را در راه خدا و در راه هدف -هدفی که برای او مقدّس است و پیشِ خدا هم مقدّس است- تقدیم میکند و خم به ابرو نمیآورد، یک عمل برجسته انجام داده است و این امر کوچکی نیست. این را با هر معیار و میزانی اندازهگیری کنید، با عظمت است. زن جوانی که حرمت همسرش و خودش را به مدت ده، یازده سال که همسرش در زندانهای دشمن اسیر بوده، باکمال عفّت و سربلندی و پاکدامنی حفظ کرده است، آیا کارش ارزش نیست!؟ اینها ارزشند.
روحیه و ظرفیت بیشتر مادران شهدا از پدران در تحمل شهادت فرزند
… کمک کرد یعنى کمک عظیمى به جامعهى زنان کشور ما کرد و من دیدم و میبینم خانوادههایى را و زنهایى را که واقعاً گذشت و فداکارى و دریادلىِ آنها در مقابل حوادث از مردها بیشتر است. من مکرّر این را گفتهام: با خانوادهى شهدا بنده نشست و برخاستِ نسبتاً زیادى دارم. هر جایى که من مثلاً میبینم آن مادر شهید را و پدر شهید را، غالباً میبینم که مادر شهید، روحیهى بهتر، برداشت بهتر و ظرفیّت بیشترى دارد از پدر شهید براى تحمّل این حادثهى مهم. البتّه موارد عکس هم هست امّا این تقریباً بیشتر است. بیشتر موارد را من اینجور دیدم. خانمها بر اثر این حادثهى عظیم انقلاب خیلىخیلى پیش آمدند، رشد کردند؛ نقششان در انقلاب یک نقش تعیینکننده بود؛ نقششان در جنگ یک نقش تعیینکننده بود؛ در دورانهاى آینده هم نقششان انشاءالله تعیینکننده خواهد بود، به شرطى که ما این جهات ارزشى را در زن رعایت …
روحیهٔ بالاتر مادران شهدا نسبت به پدران در بیشتر خانوادهها
… نداشتند، مردها اینجور آزادانه در صفوف انقلاب جانفشانى نمیکردند. نقش زن، هم به طور مستقیم، هم به طور غیر مستقیم در انقلاب یک نقش برجسته است و مجموعاً نقش اوّل است؛ در جنگ هم همینجور. بنده با خانوادههاى معظّم شهدا دیدار و نشست و برخاست زیادى داشتهام. در کمتر خانوادهى شهیدى است که روحیهى مادر از روحیهى پدر بالاتر نباشد؛ اغلب خانوادهها، روحیهى مادر شهید از روحیهى پدر شهید بالاتر است. این یک چیز فوقالعاده است. این، نقش زنان مؤمن را در این انقلاب نشان میدهد؛ زنانى که ایستادند براى پیروزى انقلاب، براى پیشرفت مقاصد انقلاب و همه چیز را فدا کردند براى اهداف و آرمانهاى الهى و اسلامى خود. این نقشِ درست است براى زن. امّا آنچه الگوى غربى و اروپایى …
روحیهٔ بیمانند مادران در فدا کردن فرزندان در راه اسلام
… کردند؟ آنها مثل شما پاى خدا حساب کردند؟ آنها مثل شما هوشیارى به خرج دادند؟ ابدا. من خواندهام تاریخچهى ملّتهایى را که جنگ داشتند و جوانهایشان کشته شدند؛ مثل این خانوادههاى شهداى عزیز ما شاید بشود گفت در هیچ ملّتى نظیر ندارند، و این هم به برکت اسلام است. آن مادرى که دو پسر، سه پسر، چهار پسر در راه خدا قربانى کرده، بِایستد و بگوید فرزندان دیگرى هم که دارم یا اگر داشته باشم فداى اسلام؛ این روحیه را ما جاى دیگرى سراغ نداریم؛ این مخصوص شما است.
… خدا دادند و این، آن چیزی است که مردان بزرگ عالم را تحت تأثیر قرار میدهد. زمانی من به مازندران آمدم. در یکی از شهرهای مازندران، بعد از سخنرانی، وقتی میخواستم سوار اتومبیل شوم، دیدم خانمی به اطرافیان اصرار میورزد که با من صحبت کند. گفتم که بگذارند بیاید. خانم جلو آمد و گفت: پسر من در دست بعثیها اسیر بود. همین چند روز قبل به من خبر دادند که او زیر شکنجه کشته شده است. شما که به تهران رفتید، از قول من به امام سلام برسانید و بگویید: پسر من فدای شما؛ من ناراحت نیستم.