خب، پس «مٰلِکِ یَومِ الدّین»، یعنى صاحباختیار و دارندهى روز جزا. روز جزا مراد روز قیامت است؛ بدیهى است که روز در اینجا به معناى فاصلهى بین طلوع و غروب نیست که در دنیا و در منظومهى شمسى معناى روز این است. وقتى در دنیا ما بگوییم یک روز، یعنى مابین طلوع خورشید و غروب خورشید. مسئلهی روز قیامت این نیست که یک فاصلهى بین طلوع و غروب خورشید است. آنجا «یَومَ تُبَدَّلُ الاَرضُ غَیرَ الاَرض»؛[3] زمین وضع دیگرى پیدا میکند، آسمان وضع دیگرى پیدا میکند، مقرّرات حاکم بر آفرینش شکل دیگرى پیدا خواهد کرد، اوضاع، اوضاع مأنوس کنونى ما در دنیا نیست. بنابراین روز به این معنا نیست. روز یعنى دوران، دوره، که ما دربارهى دنیا هم میگوییم روز؛ که «اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب وَ غَدًا حِسابٌ وَ لا عَمَل»؛[4] یعنى امروز کار هست و حساب و کتاب نیست، فردا حساب و کتاب هست و کار نیست. یعنى آنچه امروز شما در دنیا انجام میدهید، کار شما است، هیچ حساب و کتابى بر روى کار شما در معیار و با حدود و ثغور دیدگاه الهى نیست. حسابوکتابها محدود است؛ بعضى از کارهاى فردى شما کارهاى درونى شما یعنى خطورات ذهنىتان، تفکّراتتان، تصمیمهایتان مستوجب ثواب است؛ بعضى از همین تصمیمها، همین فکرها مستوجب عقاب است، بعضىاش موجب تکامل شما است. این فکرى که شما میکنید، حتّى فکر شما موجب این میشود که شما تکامل پیدا کنید، روحتان تعالى پیدا کند. گاهى موجب تنزّل و انحطاط است؛ نفْس فکر موجب انحطاط انسان است. بزرگانى را ما شنیدهایم و دانستهایم که اینها از واردات ذهنى نابجا در ذهن خودشان جلوگیرى میکردند. خیلى چیزها را نمیگذاشتند چشمهایشان ببیند یا گوشهایشان بشنود، براى خاطر اینکه از واردات ناباب بر لوح ذهن و صفحهى خاطر جلوگیرى کنند. پس اندیشههاى انسانى حتّى میتوانند براى انسان کمالبخش باشند و میتوانند انحطاطآفرین باشند. خب، اینها همه حساب و کتاب دارد. حساب و کتاب دنیا یعنى همین، حساب و کتاب عقبا و آخرت یعنى همین؛ یعنى همین که آنچه شما اینجا انجام دادید که سازندهى شخصیّت شما است، آنجا محصولش را خواهید دید. هیچ کدام از این کارها در دنیا حساب و کتابى رویش نیست؛ حتّى کارهاى اجتماعى ما. خیلى از کارها را میکنیم، کسى نمیفهمد؛ دیدها و چشمهاى دقیق حسابگران، حتّى آنها را درک نمیکند. تنها کسى که آن را احصاء میکند، قدرت الهى و بصیرت الهى است که «یَعلَمُ خآئِنَةَ الاَعیُنِ وَ ما تُخفِى الصُّدور».[5] تمام نگاهها و چشمهاى خیانتگر از دید پروردگار روشن است؛ تمام آن چیزهایى که در دلها و جانها پنهان میشود، از دید خداى متعال آشکار است. روى تمام این کارهایى که در دنیا حساب نیست، در آخرت حساب هست. حتّى حسابهایى هم در دنیا هست، غلط، ناقص، نارسا؛ کارهایى که قدرتمندها میکنند. در هر محدودهاى آدم قدرت دارد؛ حتّى در یک خانه، چهاردیوارى یک خانه، یک نفر قدرت بیشترى دارد، گاهى کار خلافى میکند. در یک کلاس، در یک مجموعه، در مدرسه، در یک اداره، در دکّان، در یک مجتمع کسبى تا یک محدودهى یک کشور یا دنیا ــ که امروز مىبینید دنیا یکى شده و در محدودهى دنیا قدرتمندها خیلى کارها میکنند، کسى حسابکتابى هم از آنها نمیکشد ــ حساب و کتاب تمام اینها در روز قیامت است و در روز قیامت عمل نیست و حساب هست. آنجا دیگر انسان قادر به سنگین کردن کفّهى اعمال خودش حتّى ذرّةُ مثقالى نیست. خب، این معناى این روایت است. شما ببینید در این روایت دنیا و آخرت هر کدام به یک روز تشبیه شدهاند. اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب؛ امروز عمل هست، حساب نیست، وَ غَدًا؛ فردا ـ یعنى قیامت ـ حساب هست و عمل نیست. پس [تعبیر] روز قیامت مثل [تعبیر] روز دنیا است. روز دنیاى شما چند سال طول کشیده؟ شصت سال، هفتاد سال، هشتاد سال؛ هر چه عمر کردید، روز دنیاى شما است؛ پس یک روز شد هفتاد سال، هشتاد سال. روز قیامت هم یعنى همین؛ یک برههاى، یک قطعهاى از زندگى بشر ــ حتّى شاید تعبیر زمان هم خیلى دقیق نباشد ــ قطعهاى از زندگى انسان عبارت است از «یَومِ الدّین»؛ روز جزا ــ معناى لغوى «دین» یعنى جزا ــ قطعهاى از زندگى شما عبارت است از «یَومِ الدّین»؛ روز جزا. شاید بشود گفت که این روز جزا مخصوص قیامت هم نیست؛ چون در روز جزا فصل قیامت هست، آنجایى که حسابکتابها رسیدگى میشود. ممکن است آن بخشى و قطعهاى که نتیجهى آن حسابوکتابها در آنجا معلوم میشود یعنى قطعهى بهشت و قطعهى دوزخ هم، روز جزا به حساب بیایند؛ آنجا هم مالک، خدا است.قیامت
نامهای دیگر: روز قیامت، رستاخیز
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
روز برانگیخته شدن انسانها و حسابرسی و جزای اعمال.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مراسم اعطاى نشان به فرماندهان عملیّات بیتالمقدّس— ۱۳۶۸/۰۷/۰۵
سیر زمانی
از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۳۱۳۶۸۱۴۰۳
فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
اگر انشاءاللَّه بتوانیم کاری کنیم که پیش خدای متعال روسفید باشیم، آن وقت همین آیاتی که این قاری محترم با صدای خوش تلاوت کردند - «لایحزنهم الفزع الاکبر و تتلقّیهم الملائکه»[1] - شامل حال ما خواهد شد. فزع اکبر؛ خدای باعظمت، یک چیزی را کبیر، بلکه اکبر بداند؛ خیلی خیلی چهرهی مهیبی در مقابل اوست. اما خوب، کسانی که کار میکنند، تلاش میکنند، به وظائف عمل میکنند، آنجا دیگر خیالشان راحت است. اینها را باید باور کنیم.شاهدها (۱۱ پاراگراف)
روز در «یومالدین» بهمعنای دوره، نه فاصلهٔ طلوع تا غروب
… الدّین»، یعنى صاحباختیار و دارندهى روز جزا. روز جزا مراد روز قیامت است؛ بدیهى است که روز در اینجا به معناى فاصلهى بین طلوع و غروب نیست که در دنیا و در منظومهى شمسى معناى روز این است. وقتى در دنیا ما بگوییم یک روز، یعنى مابین طلوع خورشید و غروب خورشید. مسئلهی روز قیامت این نیست که یک فاصلهى بین طلوع و غروب خورشید است. آنجا «یَومَ تُبَدَّلُ الاَرضُ غَیرَ الاَرض»؛[3] زمین وضع دیگرى پیدا میکند، آسمان وضع دیگرى پیدا میکند، مقرّرات حاکم بر آفرینش شکل دیگرى پیدا خواهد کرد، اوضاع، اوضاع مأنوس کنونى ما در دنیا نیست. بنابراین روز به این معنا نیست. روز یعنى دوران، دوره، که ما دربارهى دنیا هم میگوییم روز؛ که «اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب وَ غَدًا حِسابٌ وَ لا عَمَل»؛[4] یعنى امروز کار هست و حساب و کتاب نیست، فردا حساب و کتاب هست و کار نیست. یعنى آنچه امروز شما در دنیا انجام میدهید، کار شما است، هیچ حساب و کتابى بر روى کار شما در معیار و با حدود و ثغور دیدگاه …اثبات عقلی و نقلی اصل قیامت و جداییناپذیری آن از اعتقاد به خدا
… و لو عقل شما هم شما را به او رهنمون نشود. ولی عقل هم رهنمون میشود. یعنی اگر کسی به خدا معتقد باشد (البته اگر بخدا معتقد نباشد مسأله قیامت منتفی است) امکان ندارد این زندگی را با مرگ تمام شده فرض کند، زیرا یک چیز ابتر و یک چیز ناتمام و یک حرکت ناقصی است. لذا حرکت کامل آن است که اولاً: پاداش کار خوبی را که میکنید ببینید (در دنیا انسان پاداش نمیبیند) یا اگر کار بدی کردید سزایش را ببینید، این ظلمها، این جورها از آن طرف آن مجاهدتها و آن تلاشها و آن زحمتها اگر خدایی هست باید پاداشی داشته باشد پس اعتقاد به قیامت، از اعتقاد به خداوند قابل انفکاک نیست و اصل مسألهی قیامت و مسألهی آخرت این است که برهان عقلی و برهان نقلی هم دارد. اما برای جزئیات و تفاصیلش ما از عقل دلیلی نداریم، و لذا بایستی نقل به ما بفهماند چه جزئیاتی در آخرت وجود خواهد داشت و قیامت چگونه است؟ اینها را قرآن برای ما تصویر میکند که حساب انسان چگونه انجام میگیرد؟ و اگر قرآن نگوید، عقل ما راهی برای شناخت اینها ندارد، …یاد حسابرسی دقیق الهی در لحظههای خستگی و وسوسه
باید خدا را از یاد نبریم، مرگ را از یاد نبریم، سؤال الهى را از یاد نبریم، محاسبهى الهى را از یاد نبریم. سروکار ما اگر به یک بازجوى بشرِ ضعیفِ کماطّلاع بیفتد یا احتمال بدهیم که خواهد افتاد، حواسمان را جمع میکنیم؛ آنجا که «مالِ هذَا الکِتبِ لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَلا کَبیرَةً اِلّآ اَحصئها»![12] آن وقتى که از کار خسته میشوید، آن وقتى که احساس میکنید حالا کار را چه لزومى دارد که دنبال بکنم، آن وقتى که پاى یک رفاقت در میان مىآید، آن وقتى که پاى یک افزونطلبى و خودخواهى و شخصىاندیشى در میان مىآید، آن وقتى که پاى یک قضاوت باطل نسبت به برادر مسلمان در میان مىآید، آنجا به یاد این آیات بیفتید که: مالِ هٰذا الکِتٰبِ لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَلا کَبیرَةً اِلّآ اَحصئها.روز فعلیت یافتن استعدادهای انسان و بازگشت آن به خود او
آنجا روز فعلیّت همهى بالقوّههاى ما است. هر جور از آن استعدادهایى که در درون ما بوده استفاده کردیم، فعلیّت آن استعدادها در روز قیامت به خودمان برگردانده میشود، در مقابل آن قرار میگیریم، که در این باره عرفا و علما و شعرا و مانند اینها زیاد صحبت کردهاند:یومالحسرة: حسرت بر بیکاریها هنگامی که مجال عمل گذشته است
آن بیکارىهاى ما هم همین طور، مایهى حسرت ما است. یکى از اسمهاى روز قیامت «یوم الحسرة» است؛ حسرت بیکارىهایى که کشیدیم، در قیامت به تعبیر کسى که آن را در یک حالتى دیده بودند، گفته بود که مثل سرب گداخته در مغز انسان ریخته میشود؛ آن وقتى که دیگر کار از کار گذشته؛ یعنى هیچ کار نمیشود کرد، هیچ عملى دیگر آنجا معنى ندارد. آیهى شریفهى قرآن: وَ اَنذِرهُم یَومَ الحَسرَةِ اِذ قُضِىَ الاَمر؛[12] آنها را هشدار بده نسبت به روز حسرت، آن وقتى که همه چیز تمام شده ــ «قُضِىَ الاَمر» یعنى کار از کار گذشته ــ دیگر هیچ کار نمیتوانید بکنید. هر کارى باید میکردید کردید؛ آن روز انسان …در اختیار و تحت سلطهٔ خدا بودن همهچیز روز قیامت
در اینجا دو قرائت هست: یکى «مالِکِ یَومِ الدّین»، یکى «مَلِکِ یَومِ الدّین». «مٰلِک» اگر گفتیم، از ریشهى مِلک است؛ یعنى دارنده، صاحب. «مَلِک» اگر گفتیم، از ریشهى مُلک است؛ یعنى سلطان، پادشاه، حاکم. خب، مىبینید تفاوتى نمیکند؛ چه ما بگوییم خداوند «مٰلِکِ یَومِ الدّین» است، یعنى صاحب و صاحباختیار و دارندهى روز دین است، یعنى همه چیزِ روز دین، یعنى روز قیامت در اختیار او است؛ چه بگوییم، خداوند مَلک و سلطان و پادشاه روز دین است؛ یعنى باز همه چیزِ روز دین و روز قیامت تحت قدرت و سلطهى او است.نبود مالکیت قراردادی و ناقص انسان در قیامت
«مٰلِکِ یَومِ الدّین»، یعنى مالک و صاحباختیار آن قطعهى از زندگى شما که شما در آنجا عملى ندارید و صرفاً یکپارچه جزا است ــ جزاى آنچه در این قطعهى کوتاه دنیا انجام دادید ــ خدا است؛ همه چیز در اختیار او است. آنجا دیگر این مالکیّت مصنوعىِ قراردادىِ بسیار ناقصى هم که من و شما در دنیا از آن برخوردار هستیم، نیست.سخن گفتن اعضا و جوارح و خروج حوادث از اختیار انسان
… از آن دفاع میکنم. ممکن است در راه این دفاع کارهاى ناشایستى هم انجام بگیرد. این تصوّر هست؛ در حالى که چیز بسیار ناچیزى است آن چیزى که من آن را مالکیّت و اقتدار خودم تصوّر میکنم. سر بشر گرم به این مالکیّت ضعیف است. در قیامت همین مالکیّت ضعیف هم دیگر نیست. در قیامت اعضا و جوارح شما حرف میزنند؛ اعضا و جوارح انسان ستمگر علیه او سخن میگویند.[8] همهى حوادث در آنجا از اختیار انسان خارج است.تأثیر باور درست به قیامت در انتظام صحیح همهٔ امور
… خوب را خواهید دید. «یَرَه»؛ خود آن کار را مىبینید؛ آنجا مجسّم میشود، و اگر به قدر سنگینى یکى از آن ذرّهها کار بد انجام داده باشید، خود آن کار بد را آنجا خواهید دید؛ وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَه؛[11] قیامت صحنهى عجیبى است؛ صحنهى عجیبى است. اگر انسان قیامت را بتواند درست تصوّر بکند ــ که البتّه ماها نمیتوانیم، در پرتو آیات یک چیزى از دور میفهمیم ــ اگر بتواند این باور اساسى را بر وجود خودش و عمل خودش مسلّط کند، همه چیز در عالم انتظام صحیح پیدا خواهد کرد. خیلى چیز عجیبى است؛ تمام کارهاى پوشیدهى من و شما آنجا شکل پیدا میکند؛ خود آن کار شکل پیدا میکند و جزئى است از سرنوشت ما و جزئى است از شخصیّت ما. این وضع قیامت است.جایگاه گستردهٔ یومالدین در معارف اسلامی و سورههای قرآن
به هر حال «مٰلِکِ یَومِ الدّین» یک بخش عظیمى از معرفت اسلامى است. شما قرآن را که ورق بزنید، کمتر سورهاى از سورههاى قرآن است که راجع به «یوم الدّین» و روز قیامت در آن سخنى، هشدارى، معرفتى وجود نداشته باشد. در یک جملهى خلاصه در سورهى حمد میفرماید: مٰلِکِ یَومِ الدّین. آن خدایى که شما دارید ستایش و سپاس او را میگویید، صاحباختیار و دارنده و مالک روز جزا است؛ همه چیز در اختیار او است. البتّه تأثیرات روانى این جمله هم، تأثیرات قابل توجّهى است. اگر کسى با توجّه …نیاز هر انسان به حسنه و صدقهای که از پیش فرستاده است
… - که ارتباطات میان کارها و بازدهی آنها، بسی پیچیده و مبسوط و مشروح است و عقل قاصر ما قادر نیست که این روابط کار و بازده را بفهمد و تحلیل بکند - این کارهای شما خواهد ماند و آثار نیک خود را خواهد بخشید و ثمرات آن را خواهید دید؛ هم در دنیا و هم در عالم آخرت؛ همان روزی که هر انسانی محتاج حسنه و صدقهیی است که از پیش فرستاده باشد.