رفتن به محتوای اصلی

قیامت

نام‌های دیگر: روز قیامت، رستاخیز

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

روز برانگیخته شدن انسان‌ها و حساب‌رسی و جزای اعمال.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم اعطاى نشان به فرماندهان عملیّات بیت‌المقدّس— ۱۳۶۸/۰۷/۰۵

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۸۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

خب، پس «مٰلِکِ یَومِ الدّین»، یعنى صاحب‌اختیار و دارنده‌ى روز جزا. روز جزا مراد روز قیامت است؛ بدیهى است که روز در اینجا به معناى فاصله‌ى بین طلوع و غروب نیست که در دنیا و در منظومه‌ى شمسى معناى روز این است. وقتى در دنیا ما بگوییم یک روز، یعنى مابین طلوع خورشید و غروب خورشید. مسئله‌ی روز قیامت این نیست که یک فاصله‌ى بین طلوع و غروب خورشید است. آنجا «یَومَ تُبَدَّلُ الاَرضُ غَیرَ الاَرض»؛[3] زمین وضع دیگرى پیدا میکند، آسمان وضع دیگرى پیدا میکند، مقرّرات حاکم بر آفرینش شکل دیگرى پیدا خواهد کرد، اوضاع‌، اوضاع مأنوس کنونى ما در دنیا نیست. بنابراین روز به این معنا نیست. روز یعنى دوران، دوره، که ما درباره‌ى دنیا هم میگوییم روز؛ که «اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب وَ غَدًا حِسابٌ وَ لا عَمَل»؛[4] یعنى امروز کار هست و حساب ‌و کتاب نیست، فردا حساب ‌و کتاب هست و کار نیست. یعنى آنچه امروز شما در دنیا انجام میدهید، کار شما است، هیچ حساب‌ و کتابى بر روى کار شما در معیار و با حدود و ثغور دیدگاه الهى نیست. حساب‌‌وکتاب‌ها محدود است؛ بعضى از کارهاى فردى شما کارهاى درونى شما یعنى خطورات ذهنى‌تان، تفکّراتتان، تصمیم‌هایتان مستوجب ثواب است؛ بعضى از همین تصمیم‌ها، همین فکرها مستوجب عقاب است، بعضى‌اش موجب تکامل شما است. این فکرى که شما میکنید، حتّى فکر شما موجب این میشود که شما تکامل پیدا کنید، روحتان تعالى پیدا کند. گاهى موجب تنزّل و انحطاط است؛ نفْس فکر موجب انحطاط انسان است. بزرگانى را ما شنیده‌ایم و دانسته‌ایم که اینها از واردات ذهنى نابجا در ذهن خودشان جلوگیرى میکردند. خیلى چیزها را نمیگذاشتند چشمهایشان ببیند یا گوشهایشان بشنود، براى خاطر اینکه از واردات ناباب بر لوح ذهن و صفحه‌ى خاطر جلوگیرى کنند. پس اندیشه‌هاى انسانى حتّى میتوانند براى انسان کمال‌بخش باشند و میتوانند انحطاط‌آفرین باشند. خب، اینها همه حساب ‌و کتاب دارد. حساب‌ و کتاب دنیا یعنى همین، حساب‌ و کتاب عقبا و آخرت یعنى همین؛ یعنى همین‌ که آنچه شما اینجا انجام دادید که سازنده‌ى شخصیّت شما است، آنجا محصولش را خواهید دید. هیچ ‌کدام از این کارها در دنیا حساب ‌و کتابى رویش نیست؛ حتّى کارهاى اجتماعى ما. خیلى از کارها را میکنیم، کسى نمیفهمد؛ دیدها و چشمهاى دقیق حسابگران، حتّى آنها را درک نمیکند. تنها کسى که آن را احصاء میکند، قدرت الهى و بصیرت الهى است که «یَعلَمُ خآئِنَةَ الاَعیُنِ وَ ما تُخفِى الصُّدور».[5] تمام نگاه‌ها و چشمهاى خیانتگر از دید پروردگار روشن است؛ تمام آن چیزهایى که در دلها و جانها پنهان میشود، از دید خداى متعال آشکار است. روى تمام این کارهایى که در دنیا حساب نیست، در آخرت حساب هست. حتّى حسابهایى هم در دنیا هست، غلط، ناقص، نارسا؛ کارهایى که قدرتمندها میکنند. در هر محدوده‌اى آدم قدرت دارد؛ حتّى در یک خانه، چهاردیوارى یک خانه، یک نفر قدرت بیشترى دارد، گاهى کار خلافى میکند. در یک کلاس، در یک مجموعه، در مدرسه، در یک اداره، در دکّان، در یک مجتمع کسبى تا یک محدوده‌ى یک کشور یا دنیا ــ که امروز مى‌بینید دنیا یکى شده و در محدوده‌ى دنیا قدرتمندها خیلى کارها میکنند، کسى حساب‌کتابى هم از آنها نمیکشد ــ حساب ‌و کتاب تمام اینها در روز قیامت است و در روز قیامت عمل نیست و حساب هست. آنجا دیگر انسان قادر به سنگین کردن کفّه‌ى اعمال خودش حتّى ذرّةُ مثقالى نیست. خب، این معناى این روایت است. شما ببینید در این روایت دنیا و آخرت هر کدام به یک روز تشبیه شده‌اند. اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب؛ امروز عمل هست، حساب نیست، وَ غَدًا؛ فردا ـ یعنى قیامت ـ حساب هست و عمل نیست. پس [تعبیر] روز قیامت مثل [تعبیر] روز دنیا است. روز دنیاى شما چند سال طول کشیده؟ شصت سال، هفتاد سال، هشتاد سال؛ هر چه عمر کردید، روز دنیاى شما است؛ پس یک روز شد هفتاد سال، هشتاد سال. روز قیامت هم یعنى همین؛ یک برهه‌اى، یک قطعه‌اى از زندگى بشر ــ حتّى شاید تعبیر زمان هم خیلى دقیق نباشد ــ قطعه‌اى از زندگى انسان عبارت است از «یَومِ الدّین»؛ روز جزا ــ معناى لغوى «دین» یعنى جزا ــ قطعه‌اى از زندگى شما عبارت است از «یَومِ الدّین»؛ روز جزا. شاید بشود گفت که این روز جزا مخصوص قیامت هم نیست؛ چون در روز جزا فصل قیامت هست، آنجایى که حساب‌کتاب‌ها رسیدگى میشود. ممکن است آن بخشى و قطعه‌اى که نتیجه‌ى آن حساب‌‌وکتاب‌ها در آنجا معلوم میشود یعنى قطعه‌ى بهشت و قطعه‌ى دوزخ هم، روز جزا به حساب بیایند؛ آنجا هم مالک، خدا است.
اگر ان‌شاءاللَّه بتوانیم کاری کنیم که پیش خدای متعال روسفید باشیم، آن وقت همین آیاتی که این قاری محترم با صدای خوش تلاوت کردند - «لایحزنهم الفزع الاکبر و تتلقّیهم الملائکه»[1] - شامل حال ما خواهد شد. فزع اکبر؛ خدای باعظمت، یک چیزی را کبیر، بلکه اکبر بداند؛ خیلی خیلی چهره‌ی مهیبی در مقابل اوست. اما خوب، کسانی که کار میکنند، تلاش میکنند، به وظائف عمل میکنند، آنجا دیگر خیالشان راحت است. اینها را باید باور کنیم.

شاهدها (۹۷ پاراگراف)

ناتوانی از پاسخ و باطل شدن استدلال‌ها هنگام سؤال الهی

… مهم‌تر از این، «سؤال خدا» است؛ این در جمهوری اسلامی مهم‌تر است. البتّه سؤال مردم هم مهم است و از ارکان مردم‌سالاری دینی است، احساس مسئولیّت در مقابل مردم از ارکان نظام جمهوری اسلامی و مردم‌سالاری است، لکن بمراتب مهم‌تر از آن، احساس مسئولیّت در مقابل خدا است. اِلٰهی ارحَمنى اِذَا انقَطَعَت حُجَّتى وَ کَلَّ عَن جَوابِکَ لِسانی وَ طاشَ عِندَ سُؤالِکَ اِیّاىَ لُبّى؛[14] در قیامت این جوری است: سؤال میکنند، جواب نداریم؛ یک استدلالهایی پیش خودمان کرده‌ایم، میگوییم، استدلالها را باطل میکنند، آنجا میفهمیم که استدلال درست نیست. [مثلاً اگر بپرسند] چرا این کار را کردی؟ چرا نکردی؟ یک استدلالی پیش خودمان داریم، آنجا مطرح میکنیم، [امّا] جوابی نیست. اِنقَطَعَت حُجَّتى وَ کَلَّ عَن جَوابِکَ لِسانی وَ طاشَ عِندَ سُؤالِکَ اِیّاىَ لُبّى ــ در دعای شریف ابوحمزه است ــ این جوری است دیگر. حتّی آنجایی که مسئولی از دسترسیِ سؤالِ مردم و نظارتِ مردم دور است، آنجا خدا هست؛ کمااینکه کاری هم که شما میکنید، خدمتی هم که …

ورود دست‌بستهٔ صاحبان ریاست به محشر

[رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله] فرمود که هیچ کس نیست که بر ده نفر یا بیشتر ریاست و امارت داشته باشد -هر کسی که بر ده نفر، نه حالا بر هشتاد میلیون نفر امارت و ریاست داشته باشد- «اِلّا جی‌ءَ بِهِ یَومَ القیامَةِ مَغلولَةً یَدُهُ اِلىٰ عُنُقِه‌»، [مگر اینکه] این آدمِ رئیس را که این‌قدر در دنیا محترم است و رئیس است و مدیر است، ‌چنین آدمی را در روز قیامت وقتی که می‌آورند، دست او را به گردنش بسته‌اند؛ یعنی دست‌بسته او را وارد محشر میکنند، آن هم به این شکل که دستش به گردنش بسته است. نفْس این مسئولیّت و آمریّت و ریاست، یک تبعاتی دارد که ایجاب میکند این را.

ماندگاری عمل و پاسخ‌گویی انسان در محاسبهٔ الهی

… نامزدهای انتخابات، یک عدّه طرف‌دار و علاقه‌مند و سینه‌چاک و دوست‌دار و مانند اینها دارد، اینها هم متانت خودشان را حفظ کنند؛ هم طرف‌دارها، هم ستادها، متانت خودشان را حفظ کنند، انضباط خودشان را حفظ کنند؛ مقصودشان انجام وظیفه باشد، آنچه برای ما مهم است این است. این چند صباحِ زندگی، این چند صباحِ کار و تلاش -زید یا عمرو یا بکر- اینها خواهد گذشت، آنچه میمانَد، عمل ما است که در محاسبه‌ی الهی به‌حساب می‌آید و باید جواب بدهیم. وَ استَعمِلنی بِما تَسأَلُنی غداً عَنه؛[5] خدای متعال فردا از ما، از چیزهایی سؤال خواهد کرد؛ به فکر آن باید بود، برای آن باید تلاش کرد. هم آحاد مردم، هم خود نامزدهایی که در عرصه‌ی رقابتهای انتخاباتی وارد شدند، هم طرف‌دارانشان و دوستانشان، کاری کنند که هر حرکتشان حسنه‌ای باشد در نزد کرام‌‌‌‌‌‌الکاتبین الهی؛ کاری کنند که اعمال آنها، رفتار آنها، گفتار …

حساب‌رسی کوچک‌ترین عمل و اثر توجه به آن بر رفتار

… در دوران مواجهه‌ی با حساب و کتاب و سؤال الهی؛ این یکی از موضوعات مطرح در ادعیه‌ی ماه مبارک رمضان است. برای ما که بر مسندهای مسئولیّت تکیه زدیم، توجّه به این معنا بسیار مهم است؛ عامل کنترل‌کننده و مراقب برای انسان از جمله عبارت است از توجّه به همین عوالم. اینکه بدانیم «لایَعزُبُ عَنهُ مِثقالُ ذَرَّة»؛[2] یک حرکت کوچک، یک سکون کوچک، یک اقدام کوچک، یک حرف کوچک از دید محاسبه‌کننده‌ی دوران بعد از مرگ بیرون نیست و از ما سؤال خواهد شد؛ این خیلی تأثیر میگذارد در رفتار ما، در گفتار ما، در حرکات ما.

آشکاربودن همه‌چیز و ناتوانی انسان از استدلال در برابر سؤال الهی

… نه، این درمان است، این دارو است؛ علاج خودخواهی‌های ما، علاج غفلتهای ما، علاج هوسرانی‌های ما است. در جای دیگری از دعای شریف ابی‌حمزه [میخوانیم‌]: اِلهی اِرحَمنی اِذَا انقَطَعَت حُجَّتی وَ کَلَّ عَن جَوابِکَ لِسانی وَ طاشَ عِندَ سُؤالِکَ اِیّایَ لُبّی؛ آن وقتی که در مقابل سؤال الهی کم می‌آوریم و درمیمانیم، استدلال ما تمام میشود؛ مثل اینجا نیست که بتوانیم طرف مقابل را با استفاده‌ی از جهلش، از غفلتش، از عواطفش از واقعیّت دور کنیم. آنجا همه‌چیز آشکار است برای آن‌کسی که از ما سؤال میکند. به یاد آن لحظه باید بود. در یک فِقره‌ی دیگر: اَبکی لِخُروجی مِن قَبری عُریاناً - این دعا را در سحرهای ماه رمضان با توجّه بخوانید - ذَلیلاً حامِلاً ثِقلی عَلَی ظَهری اَنظُرُ مَرَّةً عَن یَمینی وَ اُخری‌ عَن شِمالی اِذِ الخَلائِقُ فی شَأنٍ غیرِ شَأنی؛ هرکسی به …

گواهی روز بر انسان در قیامت همراه با دیگر موجودات

… در این روز به‌‌نحوى عمل کنى که منقطع باشد از عمل سوئى و زشتى که در روزهاى قبل انجام دادى. امروز روز تازه‌‌اى است و فرصت تازه‌‌اى است؛ میتوان در این فرصت کارهایى را انجام داد که ما دیروز آن کارها را نتوانستیم انجام بدهیم، [ امّا] امروز میتوانیم انجام بدهیم. من روز جدیدى هستم و شاهد بر تو خواهم بود، گواه بر تو خواهم بود. یعنى در آن روزى که همه‌‌ى موجودات عالمِ وجود جان دارند و حرف میزنند -وَ تُکَلِّمُنآ اَیدیهِم وَ تَشهَدُ اَرجُلُهُم بِما کانوا یَکسِبونَ-[1] آن روزى که زمین شهادت میدهد، سنگ شهادت میدهد، حیوان شهادت میدهد، در آن روز، این «روز» هم شهادت خواهد داد. از همه نزدیک‌تر به ما همین روزى است که ما را احاطه کرده.

ثبت هر سخن و اقدام و اندیشهٔ انسان در محاسبهٔ الهی

… انسان جوان است، این را نمیفهمد، در سنین ما، انسان این را بیشتر حس میکند، بیشتر درک میکند. طول این زندگى جلوى چشم ما است: سبزه و طراوت و شادابى و آمادگى، و بعد بتدریج پختگى، و بعد بتدریج فرسودگى؛ این را انسان جلوى چشمش مشاهده میکند. با این نگاه باید کار کرد. بعد هم در مقابل محاسبه‌ى الهى که «ما یَلفِظُ مِن قَولٍ اِلا لَدَیهِ رَقیبٌ عَتید»،[5] هر کلمه‌اى که از ما صادر میشود، ثبت میشود، ضبط میشود؛ هر حرکت ما، هر اقدام ما، بلکه هر اندیشه‌ى ما و فکر ما. باید با این توجه کار کنیم؛ شما در کرسى‌هاى مجلس، هیئت رئیسه‌ى محترم - که به آنها هم تبریک عرض میکنیم که مجدداً مورد اعتماد نمایندگان قرار گرفتند -[6] در جایگاه ریاست و مدیریت، و این حقیر در جاى خودم، مسئولین دولتى [هم] همین‌جور؛ با این روش باید نگاه کرد. …

لزوم شناخت محشر و قیامت و بیان آن با زبان شعر

… امروز مردم ما بحمدالله سطح فکرشان بالاست، ملت ما بلوغ فکری دارد؛ شما جامعه‌ی مداح هم همین جور. شما میدانید مردم به چه چیزی احتیاج دارند. امروز مردم به دین، به اخلاق، به ایمان راسخ، به بصیرت، به شناخت دنیا، به شناخت آخرت احتیاج دارند؛ همه‌مان احتیاج داریم. اینکه میگوئید فاطمه‌ی زهرا (سلام الله علیها) در محشر وارد میشود، فضای محشر تحت تأثیر عظمت دختر پیغمبر قرار میگیرد، باید محشر را بشناسیم، قیامت را بشناسیم، هیبت جلال الهی را در محشر بدانیم؛ اینها معرفت میخواهد، اینها آگاهی میخواهد؛ قرآن هم پر است از بیاناتی که این معانی را به ما نشان میدهد، روایات هم همین جور. اینها را با زبان شعر، با همان هنری که در شما هست، بیان کنید.

درخشش نور شهدا و بندگان صالح در ظلمت قیامت

… سر در آورد؛ مقامش از فرشتگان بالاتر برود؛ در آن زندگی اصلی که همه‌ی ما بعد از چهل سال، پنجاه سال، شصت سال، هفتاد سال، خواه ناخواه وارد آن میشویم و زندگىِ ابدی است، جایگاهش عالی شود، رتبه‌ی عالی داشته باشد، مورد توجه باشد، فیض او در روز قیامت به دیگران برسد؛ «یسعی نورهم بین ایدیهم و بأیمانهم» .[1] از جمله‌ی خصوصیات روز قیامت، ظلمانی بودن فضاست؛ چون خورشیدی وجود ندارد، وسیله‌ی نوری وجود ندارد؛ همه‌ی آحاد بشر در یک حالت ظلماتند. وقتی که این بندگان خوب -که از جمله‌ی بهترینهاشان، همین جوان شماست- حرکت میکنند، نور اینها در جلویشان و در کنارشان تلألؤ پیدا میکند. دیگرانی هستند که در روز قیامت با حسرت به اینها نگاه میکنند و میگویند که از نورتان به ما بدهید -کسانی که شایسته‌ی آن نور نیستند- اینها در جواب میگویند: «ارجعوا ورائکم فالتمسوا نورا»؛[2] بروید پشت سرتان را نگاه کنید -یعنی آن زندگی دنیائیتان را- اگر بناست نوری …

نیاز انسان به اعمال در روز محاسبهٔ الهی

ما همه احتیاج داریم. لحظه‌ای فرا خواهد رسید که انسان احساس میکند دستش خالی است. روزی فرا خواهد رسید که انسان احساس میکند در مقابل خدای متعال، در مقابل محاسبه‌ی الهی، مؤاخذه‌ی الهی، ملاقات الهی، کفه‌ی اعمال او سبک است، خالی است. این خدماتی که شماها میکنید، آنجا به درد میخورد. لحظه لحظه‌ی صبری که در طول این سی سال، بیست و پنج سال، از اول جانبازی تا حالا کردید و سالهای بعد هم خواهید کرد - که ان‌شاءالله خدا به جانبازان شفا عنایت کند - و هرچه که این حالات وجودداشته باشد، باز صبر خواهید کرد، خدای متعال آن را محاسبه میکند. در محاسبات …

ثبت همهٔ اعمال و پاسخ‌گویی در دادگاه عدل الهی

عرض کردم؛ آنچه که تضمین‌کننده‌ی همه‌ی این مطالب است، تقواست. تقوا این است که ما مراقب حرفمان، مراقب کارمان، مراقب جهتگیریمان، مراقب رفتارمان باشیم. کوچکترین اعمال ما ثبت میشود؛ «فمن یعمل مثقال ذرّة خیرا یره. و من یعمل مثقال ذرّة شرّا یره».[3] اعمال ما، گفتار ما، الفاظ ما همه ثبت میشود؛ بعد ما را به سؤال و جواب میکشند. دادگاه عدلی وجود دارد که در آن دادگاه عدل باید انسان جواب بدهد. زیر جواب میمانیم. تقوا یعنی همین را رعایت کنیم، همین را مواظبت کنیم.

بازخواست انسان در دادگاه دشوار قیامت

… این بد است. ما به عنوان شخص، به عنوان مسئول، به عنوان مدیر - در هر رده‌ای - به اشکالات و خطاهای خودمان نگاه کنیم. البته این سخت است. برای انسان، تصدیق کردن به خطای خود، پیدا کردن خطای خود و محکوم کردن خود، کار آسانی هم نیست؛ اما این کارِ سخت را باید بکنیم. خدای متعال در معرض قیامت، در آن دادگاه سخت و دشوار، یقه‌ی ما را خواهد گرفت و از ما سؤال میکنند؛ و اگر حالا فکرش را نکنیم، آنجا در جواب درمیمانیم.

بند آمدن زبان و درماندگی انسان در برابر مؤاخذهٔ الهی

… اقدام را کردی؟ چرا این اقدام را نکردی؟ حالا از ما سؤال کنند، همین‌طور پشت سر هم محاجه میکنیم، استدلال میکنیم؛ اما آنجا دستمان از استدلال خالی خواهد ماند؛ چون حقایق روشن است؛ آنجا دیگر جای پشتِ‌هم‌اندازی نیست - آنجا به من رحم کن؛ چون «و کلّ عن جوابک لسانی»؛ زبان انسان در مقابل سؤال و مؤاخذه‌ی الهی بند می‌آید. «و طاش عند سؤالک ایّای لبّی»؛ و ذهن انسان به هم میریزد. باید فکر آنجا را کرد. امروز من و شما در فرصت حیات و در فرصت نفس کشیدن،میتوانیم؛ و راهش هم همین مراقبت است و مراقبت هم در این ماه حاصل میشود و میتوان این مراقبت را حاصل کرد. این، حرف و عرض اصلىِ ماست. البته مخاطبِ درجه‌ی یکِ این توصیه‌ها هم خودِ این بنده هستم؛ …

حسرت اهل محشر از دیدن پاداش عظیم رنج‌کشیدگان دنیا

در روایتی دارد که در روز قیامت وقتی پاداش سختیکشیده‌های دنیا را جلوی چشم همه‌ی خلایق به آنها میدهند و خلایق میبینند خدای متعال چه پاداش عظیمی را برای رنج‌کشیده‌ها قرار داده، اهل محشر و حتّی خود اینها آرزو میکنند که ای کاش در دنیا گوشت بدنشان را با مقراض تکه‌تکه کرده بودند، برای این‌که این‌جا به این رنج‌ها میرسیدند. این مطلب را برای این به من و شما گفته‌اند که بفهمیم و لمس کنیم که هر کدام از رنج‌های شما در دنیا پیش خدای متعال مابازاء و اجری دارد. لذا قدر این حالت را بدانید و از خدای متعال سپاسگزار و شاکر باشید.

آشکارشدن باطن اعمال و ملکات انسان در قیامت

… این همان آتش جهنم است. کسی که لذت حرامی را در این‌جا آزمایش میکند، این لذت، صورت ظاهر قضیه است؛ باطن قضیه در آن حیات واقعی آشکار میشود؛ آن جایی که پرده‌های اوهام از جلوی چشم انسان فرو میافتد و حقایق در مقابل او آشکار میشود؛ «هنالک تبلو کل نفس ما اسلفت». آن روز همین لذتِ این‌جایی و دنیایی عبارت است از یک عذاب و شکنجه‌ی دوزخی. آن روز، روزی است که واقعیات و حقایق، خود را آشکار میکنند - «هنالک تبلو کل نفس ما اسلفت» - و آنچه را که انسان انجام داده است، حقایق و بطون و ملکات آن در آن‌جا آشکار میشود. روح ما، ملکات ما و حقایق وجودی ما هم در آن‌جا خودش را نشان میدهد. مولوی میگوید:

گریز انسان از نزدیکان در سختی روز قیامت

… این پول را بگیرید و بگذارید توی جیبتان؛ اما محض رضای خدا نمی‌گیرید؛ هیچ‌کس هم نمی‌فهمد، پول هم از کیسه‌ی شما می‌رود؛ اما ثبت می‌شود و آن وقتی به کار شما می‌آید که «یوم یفرّ المرء من اخیه و امّه و ابیه و صاحبته و بنیه لکلّ امرء منهم یومئذ شأن یغنیه» است؛ روزی که انسان از برادر خودش به‌خاطر کثرت التهاب، شدت، اضطراب و آشفتگی حاکم بر روز قیامت و حساب و جزای الهی و مو از ماست کشیدن الهی می‌گریزد؛ آن روز چنان سنگین و سخت است که «یوم یجعل الولدان شیبا»؛ جوان را پیر می‌کند؛ انسان در آن روز از پدر و مادر خودش و از بچه‌ی دُردانه‌ی خودش و از همسر خودش می‌گریزد. چرا؟ چون «لکلّ منهم یومئذ شأن یغنیه»؛ هر کسی به قدر خودش گرفتاری‌یی دارد که همان گرفتاری خودش برایش بس است و مجال این نیست که به فکر کس دیگری باشد؛ اما در آن روز و در آن جا، «وجوه یومئذ ناضرة»؛ چهره‌هایی شادند؛ چهره‌هایی درهمند و گرفته. آن چهره‌ی شاد، همان …

لزوم حفظ یاد قیامت برای اثرگذاری اعتقاد در تصمیم‌گیری

… نکته است: ذکر و توبه. ذکر یعنی یاد. یاد در مقابل غفلت است؛ غفلت از خدا، غفلت از وظیفه و مسؤولیت، غفلت از هنگام حسّاسِ مواجهه با مأموران الهی در عالم ملکوت - عالم بعد از عبور از جسمانیّت - و محاسبه بزرگ انسان در مقابل خدا در قیامت. این یادها تعیین‌کننده است. این‌طور نبوده که فقط به ما بگویند به قیامت معتقد باشید، برای این‌که اعتقادی مثل اعتقاد علمی داشته باشید؛ نه. برای این‌که این اعتقاد در زندگی و حرکت و تصمیم‌گیری ما تأثیر بگذارد، این یاد را در خودتان حفظ کنید. «انّما تنذر من اتّبع الذّکر[1] »؛ انذار پیغمبر و انذار الهی هم مفید به حال کسانی است که به دنبال یاد هستند و خود را از غفلت دور نگه میدارند.

یاد حساب الهی و پاسخ‌گویی در برابر خدا

… یک طور؛ شما به عنوان رئیس قوّه‌ی قضایّیه، یک طور؛ شما به عنوان مسؤول نیروهای مسلّح، یک طور؛ بنده خودم، یک طور. هر کدامِ ما با مردم و نظام، یک طور عهد و میثاق داریم. به یاد این عهد و میثاقمان باشیم و مواظب باشیم پیمان‌شکنی نکنیم و عهد خود را زیر پا نگذاریم. به یاد حساب الهی و قیامت هم باشیم. زندگی زودگذر است؛ مسؤولیت از آن زودگذرتر است. همه‌ی ما در مقابل پروردگار حضور پیدا خواهیم کرد و باید جواب بدهیم. به یاد این هم باشیم.

توجه به گرسنگی و تشنگی قیامت در روزهٔ ماه رمضان

… و گرسنگی فقیر و تهیدستی او را از به‌دست آوردن چیزهایی که مورد اشتهای اوست، درک نمیکند؛ اما در روزی که روزه میگیرد، همه یکسانند و با اختیار خودشان، از مشتهیّات نفسانی محرومند. یک روایت دیگر از امام رضا علیه‌السّلام نقل شده است که به نکته دیگری اشاره دارد. میفرماید: «لکی یعرفوا الم الجوع و العطش و یستدلوا علی فقر الآخره[3] » در این روایت، به تهیدستی و گرسنگی و تشنگی روز قیامت اشاره میشود. در روز قیامت، یکی از ابتلائات انسان، تشنگی و گرسنگی است که در آن حالت، انسان در مقابل مؤاخذه و سؤال و جواب الهی قرار میگیرد. انسان باید در گرسنگی و تشنگی روز ماه رمضان، به آن حالت روز قیامت توجّه کند و به آن لحظه بسیار سخت و دشوار متنبّه شود.

برانگیخته شدن همه و لزوم آماده کردن پاسخ برای سؤال الهی

… نخواهد بود و زندگی شیرین خواهد شد. «ابن ادم انّک میّت و مبعوث و موقوف بین یدی الله عزّ و جلّ مسؤول فاعد جوابا»[3] ؛ ای فرزند آدم! روزی هم از خاک برانگیخته و در مقابل پروردگار (عزّ و جلّ) نگاهداشته خواهی شد و از تو سؤال خواهند کرد. آن روز برای همه ما هست. همین من و شما، با همین احساسات و با همین ظرفیت، یک روز از خاک برانگیخته خواهیم شد؛ خدای متعال ما را در قیامت جمع خواهد کرد و از ما سؤال خواهد کرد. «فاعد جوابا»؛ برای آن روز، جوابی آماده کن.

پرسش از چگونگی صرف جوانی در روز قیامت

… پاک شما را با تفضّلات معنوی و با هدایت و لطف و توفیق خود، نورانیتر کند. شاید خدای متعال در بین پدیده‌های ظاهری انسانی، از لحاظ زیبایی، هیچ پدیده‌ای مثل جوانی نیافریده باشد. در خصوصیات مادّىِ زندگی انسان، بعد از نعمت حیات، خصوصیت جوانی، خصوصیت خیلی مهمّی است. لذا شما ببینید در روایات ما مکرّر آمده است که خدای متعال در روز قیامت نمیگذارد هیچ انسانی قدم از قدم بردارد، مگر این‌که درباره‌ی چهار چیز از او سؤال و مؤاخذه میکند. یکی از آن چهار چیز جوانی است؛ «جوانی را چگونه و در کجا صرف کردید؟»

ثواب نیکوکاران و زیان غافلان و ستمگران در روز قیامت

«و هو اشبه یوم بیوم قیامتکم». چون روز پاداش و گرفتن ثواب برای نیکوکاران و روز خسران برای بدکاران است، شبیه روز قیامت است؛ همچنان که روز قیامت هم کسانی که زندگی دنیا را به عمل نیک گذرانده‌اند، ثواب خواهند یافت و دل و چشم آنان به عنایت الهی روشن خواهد شد؛ اما کسانی که دنیا را به غفلت، به بدکاری، به ستمگری، به سرکشی و نافرمانی از خدای متعال، به غرق شدن در شهوات، به خودخواهی و به خودپرستی گذرانده‌اند، آن روز زیان خواهند کرد.

نبود اجازهٔ عذرخواهی برای مجرمان در قیامت

شب قدر، فرصتی برای مغفرت و عذرخواهی است. از خدای متعال عذرخواهی کنید. حال که خدای متعال به من و شما میدان داده است که به سوی او برگردیم، طلب مغفرت کنیم و از او معذرت بخواهیم، این کار را بکنیم، والّا روزی خواهد آمد که خدای متعال به مجرمین بفرماید: «لایؤذن لهم فیعتذرون[8] ». خدای نکرده در قیامت، به ما اجازه عذرخواهی نخواهند داد. به مجرمین اجازه نمیدهند که زبان به عذرخواهی باز کنند؛ آن‌جا جای عذرخواهی نیست. این‌جا که میدان هست، این‌جا که اجازه هست، این‌جا که عذرخواهی برای شما درجه میآفریند، گناهان را میشوید و شما را پاک و نورانی میکند، از خدای متعال عذرخواهی کنید. این‌جا که فرصت هست، خدا را متوجّه به خودتان و لطف خدا و نگاه محبّت الهی را متوجّه و شامل حال خودتان …

فراموش شدن گناهکاران از سوی خدا در قیامت

در همان لحظه‌ای که شما دلتان را متوجّه خدای متعال و خدا را در دل خودتان حاضر میکنید و به یاد خدا میافتید، خدای متعال در همان لحظه، چشم لطف و مهر و عطوفتش متوجّه شماست؛ دست لطف و بذل و بخشش او به سوی شما دراز است. خدا را به یاد خودتان بیندازید، والّا روزی خواهد رسید که خطاب الهی به سمت گناهکاران می‌آید که «انّا نسیناکم[10] »؛ ما شما را فراموش کردیم، ما شما را به دست فراموشی سپرده‌ایم، بروید! عرصه قیامت این‌گونه است.

بی‌فایده بودن زاری مجرمان در قیامت

امروز که خدای متعال اجازه داده است که شما به زاری، تضّرع و گریه بپردازید، دست ارادت به سوی او دراز کنید، اظهار محبّت نمایید و اشک صفا و محبّت را از دل گرم خودتان به چشمهایتان جاری سازید. این فرصت را مغتنم بشمارید، والّا روزی هست که خدای متعال به مجرمین بفرماید: «لاتجأروا الیوم[11] »؛ بروید، زاری و تضّرع نکنید، فایده‌ای ندارد: «انّکم منّا لاتنصرون[12] ». این فرصت، فرصت زندگی و حیات است که برای بازگشت به خدا در اختیار من و شماست و بهترین فرصتها ایامی از سال است که از جمله آنها ماه مبارک رمضان است و در میان ماه مبارک رمضان، شب قدر!

یادآوری خروج از قبر و ایستادن در پیشگاه خدا هنگام رفتن به مصلای عید

… پاداش و اجر خود را در آن از خداى متعال میگیرند اجر روزه، اجر عبادات ماه رمضان، اجر امساکها و جلوگیری‌هاى از هواى نفْس وَ یَخسَرُ فیهِ المُبطِلُون؛ روزى است که کسانى که حرکت و عمل نادرست داشته‌اند در چنین روزى، خسارت بدکارگى خود را خواهند یافت؛ روز جزا است. وَ هُوَ اَشبَهُ بِیَومِ قِیامِکُم؛ امروز شبیه روز قیامت است. فَاذکُروا بِخُرُوجِکُم مِن مَنازِلِکُم اِلى مُصَلّاکُم خُرُوجَکُم مِنَ الاَجداثِ اِلى رَبِّکُم؛ از خانه که خارج میشوید به طرف مصلّاى نماز عید، به یاد بیاورید آن هنگامى را که از قبرهاى خود در قیامت خارج میشوید تا به طرف میدان عظیم قیامت و محلّ ثواب ‌و عِقاب الهى روانه بشوید. وَ اذکُروا بِوُقُوفِکُم فى مُصلّاکُم وُقُوفَکُم بَینَ یَدَى رَبِّکُم؛ در مصلّا که مى‌ایستید براى نماز، به یاد بیاورید آن هنگامى را که در قیامت در پیشگاه پروردگار ایستاده‌اید و آماده‌ى حساب ‌و کتاب هستید. وَ اذکُروا بِرُجُوعِکُم اِلى مَنازِلِکُم رُجوعَکُم اِلى …

بازخواست خدا در قیامت از پیروی شیطان

… یس است، میگوید «اَ لَم اَعهَد اِلَیکُم یٰبَنیِ ءادَمَ اَن لا تَعبُدُوا الشَّیطٰن»؛ یعنی ای فرزندان آدم! مگر من به شما دستور نداده بودم و ندادم که شیطان را بندگی نکنید و از او تبعیّت و پیروی ننمایید؟ و مگر به شما نگفتم که شیطان دشمن شما است، دشمنی آشکار؟ این آیه مربوط به قیامت است؛ یعنی مسئله‌ی «شیطان» و آنچه خدای متعال درباره‌ی «شیطان» به ما میگوید، فقط در دنیا نیست؛ در قیامت هم مسئله‌ی «شیطان»، باز بین ما و خدا تکرار میشود و خدای متعال آنجا به رخ ما میکشد که چرا شیطان را تبعیّت کردید، چرا پیروی کردید، مگر اتمام حجّت نشده بود به شما و نمیدانستید؟

حسرت غافلان از مقامات دیگران در قیامت

… خدای متعال به بعضی از بندگانش - همین افرادی که با آنها معاشریم و آنها را در کوچه و محله میبینیم؛ به همکار اداری، به دوست دوران تحصیل، یا به یک رفیق بگو بشنو - برای برخی کارها و مجاهداتی که در این دنیا داشته‌اند، مقامات عالی میدهد؛ آنها را به بهشت می‌برد؛ از عذاب دورشان میدارد و از عقبات قیامت، نجاتشان میدهد، و ما به‌خاطر تنبلی؛ به‌خاطر نرسیدن به خود و به‌خاطر یک لحظه غفلت، از همه‌ی آنها محروم مانده‌ایم! آن وقت است که حسرت گریبان انسان را میگیرد: «وانذرهم‌یوم‌الحسرةاذ قضیالامر[2].» کار هم دیگر از کار گذشته است و حسرت هم فایده‌ای ندارد. این، هلاکت معنوی است.

معافیت بندگان مخلَص از حضور و حساب در محشر

… اما جوانان و بخصوص جوانان مؤمن و پاک و خالص، با آن دلهای روشن و پاکی که دارند، میتوانند به این‌جا برسند. البته رساله‌ی مذکور، منسوب به مرحوم بحرالعلوم است و قطعی نیست که مال ایشان باشد. بعد میفرماید: خدای متعال به این مخلصین سه وعده داده است؛ سه امتیاز بزرگ. یکی این است که فرموده است: «فانهم لمحضرون الّا عباداللَّه المخلصین.[3]» یعنی در قیامت، همه‌ی مردم در محشر حاضر میشوند و مورد محاسبه‌ی الهی قرار میگیرند، مگر بندگان مخلص که آنها معافند. آنها چون ذرّه ذرّه‌ی اعمال و انفاس و حرکاتشان برای خدا بوده است، لذا از این‌که در این عرصه از عرصه‌ی حشر آفاقی وارد شوند و مورد سؤال قرار گیرند، معافند.