خب، پس «مٰلِکِ یَومِ الدّین»، یعنى صاحباختیار و دارندهى روز جزا. روز جزا مراد روز قیامت است؛ بدیهى است که روز در اینجا به معناى فاصلهى بین طلوع و غروب نیست که در دنیا و در منظومهى شمسى معناى روز این است. وقتى در دنیا ما بگوییم یک روز، یعنى مابین طلوع خورشید و غروب خورشید. مسئلهی روز قیامت این نیست که یک فاصلهى بین طلوع و غروب خورشید است. آنجا «یَومَ تُبَدَّلُ الاَرضُ غَیرَ الاَرض»؛[3] زمین وضع دیگرى پیدا میکند، آسمان وضع دیگرى پیدا میکند، مقرّرات حاکم بر آفرینش شکل دیگرى پیدا خواهد کرد، اوضاع، اوضاع مأنوس کنونى ما در دنیا نیست. بنابراین روز به این معنا نیست. روز یعنى دوران، دوره، که ما دربارهى دنیا هم میگوییم روز؛ که «اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب وَ غَدًا حِسابٌ وَ لا عَمَل»؛[4] یعنى امروز کار هست و حساب و کتاب نیست، فردا حساب و کتاب هست و کار نیست. یعنى آنچه امروز شما در دنیا انجام میدهید، کار شما است، هیچ حساب و کتابى بر روى کار شما در معیار و با حدود و ثغور دیدگاه الهى نیست. حسابوکتابها محدود است؛ بعضى از کارهاى فردى شما کارهاى درونى شما یعنى خطورات ذهنىتان، تفکّراتتان، تصمیمهایتان مستوجب ثواب است؛ بعضى از همین تصمیمها، همین فکرها مستوجب عقاب است، بعضىاش موجب تکامل شما است. این فکرى که شما میکنید، حتّى فکر شما موجب این میشود که شما تکامل پیدا کنید، روحتان تعالى پیدا کند. گاهى موجب تنزّل و انحطاط است؛ نفْس فکر موجب انحطاط انسان است. بزرگانى را ما شنیدهایم و دانستهایم که اینها از واردات ذهنى نابجا در ذهن خودشان جلوگیرى میکردند. خیلى چیزها را نمیگذاشتند چشمهایشان ببیند یا گوشهایشان بشنود، براى خاطر اینکه از واردات ناباب بر لوح ذهن و صفحهى خاطر جلوگیرى کنند. پس اندیشههاى انسانى حتّى میتوانند براى انسان کمالبخش باشند و میتوانند انحطاطآفرین باشند. خب، اینها همه حساب و کتاب دارد. حساب و کتاب دنیا یعنى همین، حساب و کتاب عقبا و آخرت یعنى همین؛ یعنى همین که آنچه شما اینجا انجام دادید که سازندهى شخصیّت شما است، آنجا محصولش را خواهید دید. هیچ کدام از این کارها در دنیا حساب و کتابى رویش نیست؛ حتّى کارهاى اجتماعى ما. خیلى از کارها را میکنیم، کسى نمیفهمد؛ دیدها و چشمهاى دقیق حسابگران، حتّى آنها را درک نمیکند. تنها کسى که آن را احصاء میکند، قدرت الهى و بصیرت الهى است که «یَعلَمُ خآئِنَةَ الاَعیُنِ وَ ما تُخفِى الصُّدور».[5] تمام نگاهها و چشمهاى خیانتگر از دید پروردگار روشن است؛ تمام آن چیزهایى که در دلها و جانها پنهان میشود، از دید خداى متعال آشکار است. روى تمام این کارهایى که در دنیا حساب نیست، در آخرت حساب هست. حتّى حسابهایى هم در دنیا هست، غلط، ناقص، نارسا؛ کارهایى که قدرتمندها میکنند. در هر محدودهاى آدم قدرت دارد؛ حتّى در یک خانه، چهاردیوارى یک خانه، یک نفر قدرت بیشترى دارد، گاهى کار خلافى میکند. در یک کلاس، در یک مجموعه، در مدرسه، در یک اداره، در دکّان، در یک مجتمع کسبى تا یک محدودهى یک کشور یا دنیا ــ که امروز مىبینید دنیا یکى شده و در محدودهى دنیا قدرتمندها خیلى کارها میکنند، کسى حسابکتابى هم از آنها نمیکشد ــ حساب و کتاب تمام اینها در روز قیامت است و در روز قیامت عمل نیست و حساب هست. آنجا دیگر انسان قادر به سنگین کردن کفّهى اعمال خودش حتّى ذرّةُ مثقالى نیست. خب، این معناى این روایت است. شما ببینید در این روایت دنیا و آخرت هر کدام به یک روز تشبیه شدهاند. اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب؛ امروز عمل هست، حساب نیست، وَ غَدًا؛ فردا ـ یعنى قیامت ـ حساب هست و عمل نیست. پس [تعبیر] روز قیامت مثل [تعبیر] روز دنیا است. روز دنیاى شما چند سال طول کشیده؟ شصت سال، هفتاد سال، هشتاد سال؛ هر چه عمر کردید، روز دنیاى شما است؛ پس یک روز شد هفتاد سال، هشتاد سال. روز قیامت هم یعنى همین؛ یک برههاى، یک قطعهاى از زندگى بشر ــ حتّى شاید تعبیر زمان هم خیلى دقیق نباشد ــ قطعهاى از زندگى انسان عبارت است از «یَومِ الدّین»؛ روز جزا ــ معناى لغوى «دین» یعنى جزا ــ قطعهاى از زندگى شما عبارت است از «یَومِ الدّین»؛ روز جزا. شاید بشود گفت که این روز جزا مخصوص قیامت هم نیست؛ چون در روز جزا فصل قیامت هست، آنجایى که حسابکتابها رسیدگى میشود. ممکن است آن بخشى و قطعهاى که نتیجهى آن حسابوکتابها در آنجا معلوم میشود یعنى قطعهى بهشت و قطعهى دوزخ هم، روز جزا به حساب بیایند؛ آنجا هم مالک، خدا است.قیامت
نامهای دیگر: روز قیامت، رستاخیز
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
روز برانگیخته شدن انسانها و حسابرسی و جزای اعمال.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مراسم اعطاى نشان به فرماندهان عملیّات بیتالمقدّس— ۱۳۶۸/۰۷/۰۵
سیر زمانی
از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۳۱۳۶۸۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
اگر انشاءاللَّه بتوانیم کاری کنیم که پیش خدای متعال روسفید باشیم، آن وقت همین آیاتی که این قاری محترم با صدای خوش تلاوت کردند - «لایحزنهم الفزع الاکبر و تتلقّیهم الملائکه»[1] - شامل حال ما خواهد شد. فزع اکبر؛ خدای باعظمت، یک چیزی را کبیر، بلکه اکبر بداند؛ خیلی خیلی چهرهی مهیبی در مقابل اوست. اما خوب، کسانی که کار میکنند، تلاش میکنند، به وظائف عمل میکنند، آنجا دیگر خیالشان راحت است. اینها را باید باور کنیم.شاهدها (۹۷ پاراگراف)
آسودگی کسانی که به وظایف عمل میکنند از فزع اکبر
اگر انشاءاللَّه بتوانیم کاری کنیم که پیش خدای متعال روسفید باشیم، آن وقت همین آیاتی که این قاری محترم با صدای خوش تلاوت کردند - «لایحزنهم الفزع الاکبر و تتلقّیهم الملائکه»[1] - شامل حال ما خواهد شد. فزع اکبر؛ خدای باعظمت، یک چیزی را کبیر، بلکه اکبر بداند؛ خیلی خیلی چهرهی مهیبی در مقابل اوست. اما خوب، کسانی که کار میکنند، تلاش میکنند، به وظائف عمل میکنند، آنجا دیگر خیالشان راحت است. اینها را باید باور کنیم.روز در «یومالدین» بهمعنای دوره، نه فاصلهٔ طلوع تا غروب
… الدّین»، یعنى صاحباختیار و دارندهى روز جزا. روز جزا مراد روز قیامت است؛ بدیهى است که روز در اینجا به معناى فاصلهى بین طلوع و غروب نیست که در دنیا و در منظومهى شمسى معناى روز این است. وقتى در دنیا ما بگوییم یک روز، یعنى مابین طلوع خورشید و غروب خورشید. مسئلهی روز قیامت این نیست که یک فاصلهى بین طلوع و غروب خورشید است. آنجا «یَومَ تُبَدَّلُ الاَرضُ غَیرَ الاَرض»؛[3] زمین وضع دیگرى پیدا میکند، آسمان وضع دیگرى پیدا میکند، مقرّرات حاکم بر آفرینش شکل دیگرى پیدا خواهد کرد، اوضاع، اوضاع مأنوس کنونى ما در دنیا نیست. بنابراین روز به این معنا نیست. روز یعنى دوران، دوره، که ما دربارهى دنیا هم میگوییم روز؛ که «اَلیَومَ عَمَلٌ وَ لا حِساب وَ غَدًا حِسابٌ وَ لا عَمَل»؛[4] یعنى امروز کار هست و حساب و کتاب نیست، فردا حساب و کتاب هست و کار نیست. یعنى آنچه امروز شما در دنیا انجام میدهید، کار شما است، هیچ حساب و کتابى بر روى کار شما در معیار و با حدود و ثغور دیدگاه …روز حسرت و حسرت انسان بر فرصتهای ازدسترفتهٔ دنیا
… غفلت فرو رفتهاند، بگو و بیم بده اینها را از «روز حسرت»؛ روز حسرت، روز قیامت است که تعبیر شده به روز حسرت. «اِذ قُضِیَ الاَمر» یعنی هنگامی که کار از کار گذشته و هیچ کاری نمیشود کرد؛ «قُضِیَ الاَمر» یعنی این. [میفرماید] اینها را از آن روز بترسان، بیمناک کن. انسان در قیامت میبیند که گاهی میشد با یک کار کوچک، یک پاداش بزرگ را اینجا به دست بیاورد؛ یک حرکت کوچک در دنیا میتوانست اینجا آثار ماندگار عظیمِ پُرسود و پُرمنفعتی داشته باشد، و این کار را نکرده؛ انسان حسرت میخورد. [یا] در دنیا میتوانست با یک پرهیز، با اجتناب از یک حرکت، اجتناب از یک حرف و از یک فعل عذاب دردناکی را از خودش دور کند؛ نکرد، همّت نکرد. تصمیم بگیریم درست کار کنیم، تصمیم بگیریم درست عمل کنیم، درست حرف بزنیم، درست برنامه بریزیم؛ تصمیم بگیریم؛ روز حسرت، روز سختی است. و این کارها، این تصمیمگیریها در جوانی ممکن است؛ آسانتر از دوران عمر بنده و زندگی امثال بنده است. ما نمونههای …زلزلهٔ دنیا از آیات الهی و یادآور زلزلهٔ عظیم روز قیامت
خدا را شکرگزاریم که توفیق داد به مسئولین محترم که در این حادثهی تلخ و دردناک، به یاری هممیهنانشان، به یاری مردم عزیز این استان بشتابند. زلزله از آیات الهی است؛ این زلزله و زلزلههای دنیایی که ماها در مقابل آن احساس عجز میکنیم، احساس ناتوانی میکنیم، در مقابل زلزلهی روز قیامت -زَلزَلَةَ السّاعَة-[1] هیچ است. یَومَ تَرَونَها تَذهَلُ کُلُّ مُرضِعَةٍ عَمّآ اَرضَعَت؛[2] زلزلهی روز قیامت، زلزلهی عالم بعث، یک حادثهی فوقالعاده و عجیب و عظیمی است که قرآن از آن یاد میکند. این زلزله باید ما را به یاد آن زلزله بیندازد. این زلزله قابل مقایسهی با آن زلزله نیست از لحاظ اهمّیّت و عظمت و سنگینی بار مصیبت، درعینحال ما در مقابل این زلزله احساس عجز میکنیم، چه برسد به آن زلزله! اگر بخواهیم از هول روز قیامت و حالت دهشتی که همهی انسانها در قیامت بهخاطر حوادث عجیب آن روز دارند نجات …چهرههای گشادهٔ مؤمنان و متقیان و چهرههای غبارآلود گروهی دیگر
لِکُلِّ امرِئٍ مِنهُم یَومَئِذٍ شَأنٌ یُغنیهِ، وُجوهٌ یَومَئِذ مُسفِرَةٌ، ضاحِکَةٌ مُستَبشِرَة؛ مؤمنین، متّقین، آن کسانی که مراقب خودشان بودند و از جادّهی حق و انصاف و ادای تکلیف الهی خارج نشدند، مصداق این جملهاند: وُجوهٌ یَومَئِذٍ مُسفِرَةٌ، ضاحِکَةٌ مُستَبشِرَة؛ چهرههای باز، خندان، درخشان، بعضی اینجوریاند. وَ وُجوهٌ یَومَئِذٍ عَلَیها غَبَرَةٌ، تَرهَقُها قَتَرَة. آیهی قرآن تا اینجا است؛[5] در دعا این کلمه هم اضافه شده: وَ ذِلَّة. البتّه فقط این مضمون نیست؛ دعاهای ماه رمضان مثل همهی دعاهای دیگر، ما را میکشانَد به سمت آن سرچشمهی لطیفِ مطبوعِ گوارای رحمت الهی.گواهی روز بر گفتار نیک، کار خیر و خدمت به مردم در قیامت
تا من شهادت بدهم براى تو در روز قیامت که «در روزى که من بودم» این حرف خوب را زد، این کار نیک را انجام داد، این خدمت را به مردم کرد، این بلا را از مؤمنى دفع کرد، مثلاً فرض بفرمایید جلوى این غیبتى را که علیه کسى میشد گرفت؛ شهادت بدهم به کار خیر تو.محشور شدن کردار انسان با او در روز قیامت
همین قرین در روز قیامت هم با تو محشور خواهد شد.راه طولانی و پرمشقت رسیدن به قیامت و جزای عمل
میفرماید: بدان که پیش روی تو راهی وجود دارد که مسافت خیلی طولانی و مشقت شدیدی در آن هست. این راهی که پیش روی شما است - راه رسیدن به جزای عمل و رسیدن به قیامت - راه طولانیای است. «و انّه لا غنی لک فیه عن حسن الارتیاد»؛[3] در یک چنین راهی، تو باید با منتهای طلب حرکت کنی - «ارتیاد» یعنی خواست، طلب، تلاش همراه با اراده و نیت - چارهای نداری جز اینکه کار را جدی دنبال کنی. یعنی این راهی نیست که انسان بتواند آن را سرسری بگیرد. بله، غفلت …حسرت روز قیامت برای فرصتهایی که در غفلت از دست رفته است
اگر از این ساعات استفاده نکردیم، از این فرصت استفاده نکردیم، روزی برای ما مایهی حسرت خواهد شد؛ «و انذرهم یوم الحسرة اذ قضی الأمر و هم فی غفلة و هم لا یؤمنون».[1] در میانهی غفلت و ناباوری، این فرصتها از دست میرود و در آن روزی که هر ساعت ما، هر دقیقهی ما، هر حرکت ما، هر کلمهی حرف ما حسابی دارد و محاسبهای پای آن هست، این غفلت مایهی حسرت خواهد شد. آنگاه وقت هم دیگر گذشته است؛ «اذ قضی الأمر». کار از کار گذشته است؛ آن روزی که ما متوجه بشویم، ملتفت بشویم.حسرت انسان از دیدن پاداش کارهای خیری که دیگران انجام دادند و او ترک کرد
… که من یادداشت کردم. البته این مربوط به همیشه است، اما ایشان به این مناسبت فرمودهاند. «فاعلم یقینا انّک ان غفلت عن مثل هذه الکرامة و ضیّعتها باهمالک»،؛ اگر غفلت کنیم، این فرصتها را تضییع کنیم، از دست بدهیم، بعد: «و رأیت یوم القیامة ما نال منها المجتهدون». وقتی روز قیامت میشود و اعمال انسانها را حاضر میکنند و صورت ملکوتی اعمال ما در آنجا حضور مییابد، شما نگاه میکنید، میبینید همین عملی که میتوانستید انجام بدهید و ندادید، این کلمهی حرفی که میشد بزنید که در آن خیر مردمی بود و نزدید، این قدمی که میشد بردارید که کسان مستحقی از آن منتفع میشدند و برنداشتید، این کار کوچک، به وسیلهی کسانی انجام شده است؛ عدهای تلاش کردند، جد و جهد کردند و چه ثواب عظیمی خدای متعال آن روز به آنها میدهد. ما در آن روز از آن ثواب محرومیم. وقتی انسان مشاهده میکند دیگری که این عمل را انجام داد، این کار خیر را انجام داد، این قدم را برداشت، این عمل عبادی را انجام داد، به چه دستاورد عظیمی در آن روزی که همه محتاجند، دست پیدا کرده است، ایشان میفرمایند: «ابتلیت بحسرة یوم الحسرة»؛ اینجاست که انسان دچار حسرت میشود؛ چه حسرتی! که ای کاش این کار را من انجام داده بودم، این قدم را برمیداشتم، این حرف را زده بودم، این کار را یا این حرف را ترک میکردم. بعد ایشان میفرمایند که حسرتِ «یوم الحسرة» مثل حسرتهای معمولی نیست. انسان در دنیا هم گاهی اگر …آشکار شدن همهٔ اعمال و گذشتههای دل و تجسم عمل در قیامت
… - از دید محاسبهی الهی مخفی نمیماند. دوربینهای مخفىِ الهی ذره ذرهی اعمال ما را نگاه میکنند و میسنجند؛ و سختترش این است که بر دلهای ما هم تسلط دارند. دوربین مخفی فقط توی ساختمان و توی محیط کار و داخل خانه و اینها نیست؛ توی دل ما هم یک دوربین مخفی هست. آنچه بر دل ما میگذرد، آنچه بر ذهن ما میگذرد، آنچه در خلوات انجام میدهیم، همه بدون هیچگونه کم و زیادی منعکس است و در روز قیامت اینها آشکار میشود؛ «فمن یعمل مثقال ذرّة خیرا یره. و من یعمل مثقال ذرّة شرّا یره».[7] ظاهر آیه این است که این عمل تجسم پیدا میکند و انسان خود آن عمل را میبیند. عمده این است که این عمل میماند؛ به فکر این ماندنی باشیم. حوادث روزگار و گذران و روزمرهی عمر ما، خوبش، بدش، در اوج احترام، در حضیض بیاحترامی، با جیب پر، با جیب خالی، همه جورش میگذرد و باقی نمیماند. خوبش هم قابل دلبستن نیست، چون باقیماندنی نیست؛ بدش هم شکوه و …لزوم یاد همیشگی قیامت و ترس از آن
پنجهی درندهیی که یوسفها را در اینجا میدرد و انسانهای مظلوم را زیر پا له میکند، باطنش گرگ است؛ انسان نیست. این باطن در آنجا خودش را نشان میدهد و ظاهر میشود. ما نباید قیامت را فراموش کنیم؛ قیامت واقعهی عظیمی است. ما باید همیشه یاد قیامت را در ذهن خود داشته باشیم و از قیامت بترسیم.روز عرضه بر خدا و پاسخگویی بیامکان عذر و محاسبهٔ بیاغماض
… علی ربّک صفّا». انسان با حقیقت خود، با باطن قلب خود، با ملکات راسخهی نفس خود، در مقابل خدای متعال آشکار میشود. اینجا هم خدای متعال باطن ما را میبیند، اما آنجا دیگر هیچ پردهپوشییی وجود ندارد؛ خود ما هم میفهمیم و میبینیم؛ خود ما هم خود را محکوم میکنیم. روز جزا، روز پاسخگویی است؛ پاسخگویی به معنای واقعی کلمه؛ پاسخگویی بدون امکان رفع و رجوع بیمورد؛ اصلاً نمیشود انسان عذر دروغین و بیخودی بیاورد. انسان در مقابل خدای متعال است؛ او گریبان انسان را میگیرد. قیامت، روز محاسبهی بیاغماض است؛ همهی ما محاسبه میشویم. قیامت، روز بسته شدن زبان است. زبانبازیهایی که اینجا میتوان کرد، آنجا دیگر نیست؛ «هذا یوم لا ینطقون و لا یؤذن لهم فیعتذرون». زبان، بسته میشود؛ …توصیه به مرور آیات قیامت بهخاطر نیاز به آن
آیات مربوط به قیامت خیلی تکاندهنده است. من پیشنهاد میکنم هر کدام به تنهایی آیات قیامت را مرور کنیم؛ چون به آن احتیاج داریم. این دیگر از چیزهایی نیست که انسان بتواند آن را ثبت کند و آمار بدهد. صدها آیه در قرآن دربارهی قیامت وجود دارد؛ هم بشارتهای قیامت هست، هم تهدیدهای آن؛ هر دو تکاندهنده است. بشارتهای قرآن هم تکاندهنده و جذاب و شوقآفرین است؛ تهدیدهای قرآنی هم تکاندهنده است و …یادآوری برانگیخته شدن و ایستادن در پیشگاه خدا با رفتوآمد نماز عید
چون امیرالمؤمنین علیهالسّلام این تشبیه را میفرماید، بر اساس این تشبیه، این استفاده زیبا را میکند. توصیه میفرماید: «فاذکروا بخروجکم من منازلکم الی مصلّاکم خروجکم من الاجداث الی ربّکم»؛ از منزل که خارج شدید تا برای نماز به مصلّی بیایید، زمانی را به یاد آورید که برای حضور در پیشگاه خداوند، از قبرهای خود بیرون خواهید آمد و به سوی عرصه قیامت خواهید شتافت. «واذکروا بوقوفکم فی مصلّاکم وقوفکم بین یدىّ ربّکم»؛ با ایستادن خود در مصلّی و به هنگام نمازگزاردن، آن روزی را به یاد آورید که در قیامت در پیشگاه خدای متعال خواهید ایستاد، تا مثل امروز که به شما پاداش اعمالتان را میدهند، پاداش اعمال خود را بگیرید. «واذکروا برجوعکم الی منازلکم رجوعکم الی منازلکم فی الجنّة او النّار»؛ هنگامی که به منازل خودتان برمیگردید، آن لحظهای را در قیامت به یاد آوردید که در پیشگاه عرض الهی، از عرصه قیامت به سوی منازل خود در بهشت، یا خدای نخواسته در جهنّم، خواهید رفت. همانطوری که …جدی بودن حساب الهی و ثبت کوچکترین کار و غفلت در نامهٔ عمل
ما از برادران عزیز درخواست میکنیم که خدا را در همه احوال، حاضر و ناظر بدانید. حساب الهی را در قیامت باید جدّی بشمارید. محاسبه الهی، حقّ است. کوچکترین کار ما، خدای نکرده، یک لحظه غفلت ما، یک لحظه کم کاری ما، همه در پرونده و صحیفه اعمال ما، مضبوط و محفوظ و باقی است. از یکایک اینها، از ما حساب کشیده میشود؛ همچنان که هر لحظه دشواری را که شما در راه مسؤولیت طی میکنید، در نامه عملتان مضبوط و محفوظ است. آن نگرانیای که شما برای کار دارید، آن تلاشی که میورزید، آن فشاری که بر اعصاب و جسم و بر خانواده خودتان میآورید، برای این که کاری را برای خدا و در راه او انجام …اثبات عقلی و نقلی اصل قیامت و جداییناپذیری آن از اعتقاد به خدا
… و لو عقل شما هم شما را به او رهنمون نشود. ولی عقل هم رهنمون میشود. یعنی اگر کسی به خدا معتقد باشد (البته اگر بخدا معتقد نباشد مسأله قیامت منتفی است) امکان ندارد این زندگی را با مرگ تمام شده فرض کند، زیرا یک چیز ابتر و یک چیز ناتمام و یک حرکت ناقصی است. لذا حرکت کامل آن است که اولاً: پاداش کار خوبی را که میکنید ببینید (در دنیا انسان پاداش نمیبیند) یا اگر کار بدی کردید سزایش را ببینید، این ظلمها، این جورها از آن طرف آن مجاهدتها و آن تلاشها و آن زحمتها اگر خدایی هست باید پاداشی داشته باشد پس اعتقاد به قیامت، از اعتقاد به خداوند قابل انفکاک نیست و اصل مسألهی قیامت و مسألهی آخرت این است که برهان عقلی و برهان نقلی هم دارد. اما برای جزئیات و تفاصیلش ما از عقل دلیلی نداریم، و لذا بایستی نقل به ما بفهماند چه جزئیاتی در آخرت وجود خواهد داشت و قیامت چگونه است؟ اینها را قرآن برای ما تصویر میکند که حساب انسان چگونه انجام میگیرد؟ و اگر قرآن نگوید، عقل ما راهی برای شناخت اینها ندارد، …یاد حسابرسی دقیق الهی در لحظههای خستگی و وسوسه
باید خدا را از یاد نبریم، مرگ را از یاد نبریم، سؤال الهى را از یاد نبریم، محاسبهى الهى را از یاد نبریم. سروکار ما اگر به یک بازجوى بشرِ ضعیفِ کماطّلاع بیفتد یا احتمال بدهیم که خواهد افتاد، حواسمان را جمع میکنیم؛ آنجا که «مالِ هذَا الکِتبِ لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَلا کَبیرَةً اِلّآ اَحصئها»![12] آن وقتى که از کار خسته میشوید، آن وقتى که احساس میکنید حالا کار را چه لزومى دارد که دنبال بکنم، آن وقتى که پاى یک رفاقت در میان مىآید، آن وقتى که پاى یک افزونطلبى و خودخواهى و شخصىاندیشى در میان مىآید، آن وقتى که پاى یک قضاوت باطل نسبت به برادر مسلمان در میان مىآید، آنجا به یاد این آیات بیفتید که: مالِ هٰذا الکِتٰبِ لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَلا کَبیرَةً اِلّآ اَحصئها.روز فعلیت یافتن استعدادهای انسان و بازگشت آن به خود او
آنجا روز فعلیّت همهى بالقوّههاى ما است. هر جور از آن استعدادهایى که در درون ما بوده استفاده کردیم، فعلیّت آن استعدادها در روز قیامت به خودمان برگردانده میشود، در مقابل آن قرار میگیریم، که در این باره عرفا و علما و شعرا و مانند اینها زیاد صحبت کردهاند:یومالحسرة: حسرت بر بیکاریها هنگامی که مجال عمل گذشته است
آن بیکارىهاى ما هم همین طور، مایهى حسرت ما است. یکى از اسمهاى روز قیامت «یوم الحسرة» است؛ حسرت بیکارىهایى که کشیدیم، در قیامت به تعبیر کسى که آن را در یک حالتى دیده بودند، گفته بود که مثل سرب گداخته در مغز انسان ریخته میشود؛ آن وقتى که دیگر کار از کار گذشته؛ یعنى هیچ کار نمیشود کرد، هیچ عملى دیگر آنجا معنى ندارد. آیهى شریفهى قرآن: وَ اَنذِرهُم یَومَ الحَسرَةِ اِذ قُضِىَ الاَمر؛[12] آنها را هشدار بده نسبت به روز حسرت، آن وقتى که همه چیز تمام شده ــ «قُضِىَ الاَمر» یعنى کار از کار گذشته ــ دیگر هیچ کار نمیتوانید بکنید. هر کارى باید میکردید کردید؛ آن روز انسان …محاکمه در پیشگاه الهی و مجسم شدن ذرهذرهٔ اعمال
… ذرّهبینها مورد مداقّه و مؤاخذه قرار خواهد گرفت. این یکى از موارد است که مسئلهی بزرگى هم هست. همین سرزنش احتمالى تاریخ و نسلهاى آینده خیلىها را وادار میکند به صحّت عمل، امّا ما از این بالاتر را داریم و آن محاکمهى در پیشگاه الهى است. آن را چه کار کنیم؟ واقعاً دل انسان تکان میخورد وقتى بعضى از این آیات قرآن را مرور میکند: وَقِفوهُم اِنَّهُم مَسئولون؛[10] آنها را نگه دارید. پروردگار نمیگذارد ما قدم از قدم برداریم در آن عرصهى عجیب و هولانگیز. یکىیکى کارهاى ما و حرکات ما و حرفهاى ما و اعمال ما، حتّى گاهى تصوّرات ما، مورد مداقّه قرار خواهد گرفت، زنده خواهد شد: فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیرًا یَرَه؛[11] خود آن خیر را شما مىبینید در قیامت؛ خود آن عمل آنجا در مقابل ما مجسّم و زنده خواهد شد؛ وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَه.[12] لحظهلحظهى ما در زیر پرتو نافذ علم الهى و بصیرت الهى است؛ به همان بیان عارفانه و برخاسته از بصیرتِ کاملِ آن انسان الهى و عبد صالح که فرمود: عالم محضر خدا است؛[13] ما الان در محضر خدا هستیم، به زوایاى فکر ما و …بازخواست خداوند از کارهای کوچک و بزرگ بندگان
«فَاِنَّ اللهَ تَعالَی یُسائِلُکُم مَعشَرَ عِبادِهِ عَنِ الصَّغیرَةِ مِن اَعمالِکُم وَ الکَبیرَةِ» ای بندگان خدا! خدای متعال از کوچک و بزرگِ کارهایتان از شما بازخواست میکند. یکوقت شما کلید خزانۀ معتبری را به آدم نابابی ـ مثلاً فرض کنید به یک پولدار یا یک رانتخوار ـ میسپرید؛ یکوقت اینطور نیست، چنان ثروت عظیمی را نمیسپرید، بلکه نگاه و توجه خود را به او میدهید. این نسبت به آن صغیره است؛ اما خدا از همین هم سؤال میکند. شما …سختی روز قیامت برای دوران از رحمت الهی و هراس حتی فرشتگان
… کُلُّ مُرضِعَةٍ عَمّا اَرضَعَت وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَملٍ حَملَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاریٰ وَ ما هُم بِسُکاریٰ وَ لَکِنَّ عَذابَ اللهِ شَدیدٌ»[14] این فِقره، اشارۀ به این آیات کریمه است. «یَوماً عَبوساً قَمطَریراً»، «وَ یَومٌ کانَ شَرُّهُ مُستَطیراً»[15]. روز سختی است، روز مشکلی است برای کسانی که از رحمت الهی دور باشند. هول آن روز مخصوص کفار نیست، «اِنَّ فَزَعَ ذَلِکَ الیومِ لَیُرهِبُ المَلائِکةَ»، ازبس وحشت و فزع در قیامت هست، فرشتگان الهی که گناهی هم ندارند، آنها در فزعند! آنها [هم] دچار وحشتند. «اَلَّذینَ لا ذَنبَ هُم، وَ تُرعَدُ مِنهُ السَّبعُ الشِّدادُ»؛ این هفت آسمانی که سَبع شداد[16] است، اینها دچار تکانه میشوند. «وَ الجِبالُ الاَوتادُ، وَ الاَرضُ المِهادُ، وَ تَنشَقُّ السَّماءُ فَهِیَ یَومَئِذٍ واهِیَةٌ». اینهم آیۀ شریفۀ قرآن است.[17] [و …بازخواست الهی از صاحبان مسئولیت در جمهوری اسلامی و لزوم خوف از آن
در دعای شریف مکارمُ الاخلاق میخوانید: «و استَعمِلنی لِما تَسئَلُنی غَداً عَنهُ». یکی از چیزهایی که دغدغۀ انسان باید باشد، این است که فردا از من سؤال خواهند کرد. که تو این مسئولیت را در جمهوری اسلامی داشتی، رهبر بودی، رئیس بودی، مدیر بودی، فرمانده بودی، قاضی بودی، هرچه بودی، این مسئولیت را ما به تو دادیم، منطقۀ مسئولیت [تو] اینهاست؛ به این منطقه سر زدی؟ عمل کردی؟ کاری که باید انجام بدهی را انجام دادی؟ این خوف دارد واقعاً. بیش از خوشحالی، بیش از اینکه انسان بخواهد خدا را حمد بکند، خدا را شکر بکند، باید پناه ببرد به خدا، باید خوف داشته باشد. واقعاً حق همین است. لذا حضرت میفرمایند: «فَاِذا وَلَّیتُکَ ما وَلَّیتُکَ مِن اَمرِ النّاسِ» این اختیارات که در مورد مردم به تو سپردم، …امروز هنگام عمل و فردای قیامت هنگام حساب بیامکان عمل
… جهاد؛ حسابکشی امروز نیست. یک بخش کوچکی از زندگی ما حسابکشی دارد در دادگاهها و دستگاههای قضاوتِ معمولی، که حالا چقدر رسایی داشته باشند، چقدر بتوانند، چقدر بکنند؛ [اما] مُعظَم کارهای امروز ما، کارهایی است که انجام میگیرد، هیچ حساب و کتابی دنبالش نیست. «وَ غَداً حِسابٌ وَ لا عَمَلَ» اما فردای قیامت حسابکشی هست، اما اگر کم آوردید، آنجا پیمانۀ عمل را خواستید یکذره سرریز کنید و پُرش کنید، دیگر ممکن نیست، دیگر قادر بر عمل نیستید؛ هر کار میکنید، الان!بازخواست الهی از نعمتها و حجتها و نپذیرفتن عذر تقصیر
خب اینها مقدمۀ نامه است. بعد میفرماید: «فَانظُر اَیَّ رَجُلٍ تَکونُ غَداً اِذا وَقَفتَ بَینَ یَدَیِ اللهِ فَسَاَلَکَ عَن نِعَمِهِ عَلَیکَ کَیفَ رَعَیتَها وَ عَن حُجَجِهِ عَلَیکَ کَیفَ قَضَیتِهَا» فردای قیامت که خدا تو را در حساب و میزان به پا بدارد و از تو سؤال کند که این نعمتهای من را در چه راهی بهکار بردی و از این حجتهای من و آگاهیهایی که بهدست آوردهای، چگونه بهره بردی و چه استفادهای کردی، جواب خدا را چه خواهی داد؟ «وَ لا تَحْسَبَنَّ اللهَ قابِلًا مِنکَ بِالتَّعذیرِ وَ لا راضیاً مِنکَ بِالتَّقصیرِ» گمان نکن که خدا فردای قیامت عذرهای تو را قبول میکند، یا تقصیرها و کوتاهیهای تو را به نظر عفو و اغماض مینگرد! (51/11/25) خیال نکن که خدا از تو عذر قبول خواهد کرد و در قیامت به خدا میگویی: خدایا! نشد دیگر، نکردیم، بالاخره بندۀ گناهکار تو بودیم. عذر بیاوری، بهانه بیاوری، همانطوریکه با چربزبانی سرِ هزاران نفر را کلاه گذاشتی، آنجا هم یک چربزبانی بکنی. نه، اینطور …نفی قدرت معبودان غیرخدا با خطاب عتابآمیز الهی در قیامت
اولین سخن عتابآمیزی که در قیامت نفیِ قدرت معبودانِ غیرخدا را واضح میکند، همین است، در جایِ خود! ببینید، این در قیامت چه اثری خواهد داشت؟ به من و شما دارد اینجوری میگوید؛ میگوید آن رقیبی که برای خدا تصور کرده بود آن عربِ مشرک یا آن عجمِ مشرک، چه ایرانیاش، چه رومیاش، چه حبشیاش، چه هندیاش، چه مصریاش، آن رقیبی که برای خدا تصور کرده بود و او را به …آزمودن اعمال دنیوی هر انسان و بازگشت همه بهسوی خدا
﴿هُنالِكَ تَبلوا كُلُّ نَفسٍ ما اَسلَفَ﴾ اینجاست که میآزماید هر نفسی، هر انسانی، آنچه را که از پیش به انجام رسانده است. کارهایی که در دنیا انجام گرفته، آنجا مورد آزمایش و آزمون خودِ انسان قرار میگیرد. ﴿هُنالِكَ تَبلوا كُلُّ نَفسٍ ما اَسلَفَ﴾ آنجا میآزماید هر نفسی، آنچه را که از پیش انجام داده، ﴿وَ رُدّوا اِلَى اللهِ مَولاهُمُ الحَقِّ﴾ بازگردانیده میشوند همگان بهسوی خدا که مولا و سرپرست و آقای حقیقی آنهاست.پوچ و باطل شدن عذرهای شرک در دادگاه قیامت
… بود و آدم فکر میکرد که در قیامت حربۀ دست او خواهد شد، از دست انسان گرفته خواهد شد. انسان گاهی اوقات برای اینکه برای شرک خود بهانهای بتراشد و عذری بیندیشد، فکرها و پندارها و خیالها میکند و پیش خودش بهانهها پیدا میکند. عذرهایی موجّه و شرعی درست میکند. روز قیامت که روز دادگاه است، تا انسان میآید این عذرها را اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم ردیف کرده، بشمرد، میبیند که همهاش نیست، همهاش پوچ، همهاش خراب، همهاش باطل. ﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾، و احتمال دیگری در معنای آیه؛ انسان در دنیا پشتیبانها، متّکاها[16] برای خود فرض میکند، همانهایی که عبادتشان میکند، همانهایی که اطاعت و عبودیتشان میکند، دلش به آنها گرم است؛ اما روز قیامت اینهمه دلگرمی و پشتگرمی، …سودمند نبودن خویشان و فرزندان و گریز انسان از آنان در قیامت
… بَينَكُم﴾ روز قیامت میان شما و آنها جدایی میافکند. یا اینجوری بخوانیم و معنا کنیم؛ ﴿لَن تَنفَعَكُم اَرحامُكُم وَ لا اَولادُكُم يَومَ القِيامَةِ﴾ در روز قیامت ارحام و اولاد به شما سودی نمیبخشد. ﴿يَفصِلُ بَينَكُم﴾ جدا میکند میان شما را خدایِ روز قیامت. ﴿يَومَ يَفِرُّ المَرءُ مِن اَخيهِوَ اُمِّهِ وَ اَبيهِوَ صاحِبَتِهِ وَ بَنهِ﴾[20] آن روزی که انسان از برادر خود میگریزد، از پدر و مادر خود میگریزد، از همسر مهربان و فرزندان و نورِ دیدگان عزیز خود میگریزد. همین بچهای که امروز اینقدر غمش را میخوری، بدان که روز قیامت، تو از او گریزان، او از تو گریزان و هر دو از همۀ خلایق دیگر گریزان، همه از هم میگریزند، وقت ندارند، مجال ندارند بههم برسند، از حال هم بپرسند. ﴿لِكُلِّ امرِئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأنٌ يُغنيهِ﴾ هرکسی در آنروز، یک کاری دارد، یک سرگرمیای دارد، یک گرفتاریای دارد که همان گرفتاریِ خودش او را بس. در روز قیامت انسان اینقدر خودش گرفتار است که به گرفتاری دیگران نمیرسد، حتی فرزندش. یک خاری به دست فرزندت میرود، حاضری دنیا و آخرتت را قربانش کنی؟ بیچاره! روز قیامت از او خواهی گریخت. اگر ما بفهمیم منطق قرآن را در این زمینه، بدانند آنکسانیکه برای خاطر آسایش و راحتی فرزندانشان حاضرند به سعادت دنیا و آخرت پشت کنند، و حاضرند به بدبختیها و …