رفتن به محتوای اصلی

قوهٔ قضاییهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: دستگاه قضایی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دستگاه قضایی کشور، وظایف، ساختار و عملکرد آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار رئیس و نمایندگان مجلس شوراى اسلامى— ۱۳۶۸/۰۳/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

قوه‌ی قضائیه یعنی آن دستگاهی که بخش عظیمی از مقاصد نظام جمهوری اسلامی بستگی به کارآئی آن قوه و کارکرد آن دارد. مسئله‌ی عدالت، مسئله‌ی احقاق حق، مسئله‌ی قانونگرائی، ایستادگی در مقابل زورگو، متجاوز، سوءاستفاده‌چی، دادن احساس امنیت و آرامش و طمأنینه به مردم در زندگی، چیزهایی نیست که در نظام جمهوری اسلامی به چشمِ کم‌اهمیت بشود به آنها نگاه کرد. این وظائفی است که متوجه به قوه‌ی قضائیه است؛ قوه‌ی قضائیه متکفل و متعهدِ این کارهاست.
در مورد قوه‌ی قضائیه: قوه‌ی قضائیه به دو عامل نیاز دارد تا بتواند موفق باشد. در هر نظامی، در هر اجتماعی، قوه‌ی قضائیه حل و فصل کننده‌ی اختلافات و حاکم کننده‌ی عدل در مقابل ظلم و تجاوز و فساد و اینهاست. برای اینکه قوه‌ی قضائیه در این هدف والا موفق بشود، به دو چیز احتیاج دارد: یکی قدرت و اقتدار - که باید قوی باشد - دوم، اعتماد؛ یعنی مردم باید به او اعتماد داشته باشند. قوه‌ی قضائیه این دو چیز را نیاز دارد. اقتدار قوه‌ی قضائیه را میتوان با همین زیرساختهای انسانی و فنی - که در این زمینه، شرحی از پیشرفتها را رئیس محترم قوه دادند؛ بنده هم تا حدود زیادی در جریان کارهائی که انجام گرفته است، هستم - تأمین کرد. قوه‌ی قضائیه با استحکام درونی، با تربیت و به کار گرفتن انسانهای شایسته، فاضل، امین و درستکار، قوّت و اقتدار پیدا میکند. با وضع قوانین درست، با نظارتهای متناسب، با بهره‌گیری از پیشرفتهای گوناگون فنی و سازمانی و استفاده‌ی از همه‌ی دنیا، این اقتدار به وجود می‌آید. ما از این که از دیگران یاد بگیریم - مکرر عرض کرده‌ایم - خجالت نمیکشیم. ما از هر ملتی، از هر کشوری، از هر نظام قضائیای در دنیا که یک نکته‌ی خوب و روشن در کار خود داشته باشد، استفاده خواهیم کرد، از او یاد میگیریم. البته چشم‌بسته به روشها و حرفهای این و آن نمیگرویم؛ این غلط است. چون در دنیا اینجور رفتار میکنند، پس ما هم باید اینجور رفتار کنیم؛ نه، این غلط است. «و ان تطع اکثر من فی الارض یضلّوک عن سبیل الله ان یتّبعون الّا الظّنّ و ان هم الّا یخرصون».[1] از روش این و آن اطاعت و تبعیت نمیکنیم. غربیها اینجوری عمل میکنند، شرقیها اینجوری عمل میکنند، فلان کشور اینجوری عمل میکند، پس ما هم بکنیم؛ نه، این غلط است. ما از تشخیص خودمان تبعیت میکنیم. یعنی وقتی دیدیم در نظام قضائىِ فلان کشور دورافتاده - بزرگ یا کوچک - این نکته وجود دارد که کار آنها را در امر قضا سهل کرده است و این فوائد را داشته است، عقل ما وقتی این را تشخیص داد، آن وقت این را عمل میکنیم. این تبعیت از او نیست، این تبعیت از عقل است؛ این خوب است. اینها برای قوه‌ی قضائیه اقتدار میآورد. تلاش زیاد، ابتکارِ روزبه‌روز و نوآوری اقتدار میآورد. نمیتوان همین طور نشست تا امور در جریان عادی خودش پیش برود؛ مسئولین قوه باید نگاه کنند، ضعفها را پیدا کنند، مشکلات را پیدا کنند، گره‌های کور را پیدا کنند، اینها را با ابتکار برطرف کنند؛ ذهنهای برتر و ذهنهای ممتاز میتوانند کمک کنند؛ بحمدالله در درون قوه هم هستند، از بیرون قوه هم استفاده بشود. زیرساختهای فنی تأمین بشود، زیرساختهای انسانی تأمین بشود؛ این میشود اقتدار قوه‌ی قضائیه؛ یک قوه‌ی قوی و مقتدر که توانائی حرکت به سمت اهداف خودش را دارد. این رکن اول.
اگر ما بخواهیم همه‌ی آرزوهای خودمان را در مورد مسئله‌ی قضاء در کشور، در یک جمله خلاصه کنیم، این کلمه‌ی «ارتقاء قوه‌ی قضائیه» محصول این خلاصه‌گیری است. ما باید قوه‌ی قضائیه را به طور دائم ارتقاء ببخشیم. همه‌ی این گزارشهای خرسند کننده‌ای که چه امروز شنیدیم و چه آنچه که در گزارشهای مکتوب و شفاهی به ما میرسد، به جای خود در خور تقدیر و سپاس است؛ لیکن آنچه که متوقع است، ارتقاء قوه‌ی قضائیه است به معنای کفایت عدل قضائی در کشور؛ این هم ممکن نخواهد شد، حاصل نخواهد شد، مگر آن وقتی که انسان خروجیهای آن را مشاهده کند. همه‌ی این مقدمات برای این است که در جامعه‌ی ما عدالت قضائی تحقق پیدا کند. اگر عدالتِ قضائی شد، مفاسد برچیده خواهد شد، افراد ناصالح از دست‌اندازی به مراکز حیاتی جامعه دستشان کوتاه خواهد شد؛ صلحاء در مراکزی که شایسته‌ی آن هستند، قرار خواهند گرفت. همه‌ی اینها بسته به تمامیت و کمال قوه‌ی قضائیه است. واقعا اگر نظام اسلامی بتواند قوه‌ی قضائیه را آنچنانی که نظر اسلام است، آنچنانی که در منابع دینی و فقهی ما مطرح شده است، بسازد و سامان بدهد، اکثر مشکلات جامعه‌ی ما ـ و هر جامعه‌ای ـ برطرف خواهد شد؛ مشکلاتی که ناشی از طغیانهاست، ناشی از خودخواهیهاست، ناشی از تعدیها و تعرضهاست، برطرف خواهد شد. بنابراین هدف باید ارتقاء قوه‌ی قضائیه باشد. به هیچ حدی نباید قانع شد، تا آن وقتی که برسیم به سقف مطلوب. باید به سقف مطلوب برسیم. و به نظر من اگرچه این راهی طولانی است، اما قابل وصول است. اینجور نیست که ما بگوئیم خودمان را و دیگران را داریم به یک آرزوی دست‌نیافتنی دعوت میکنیم؛ نه، قابل وصول است. شما میتوانید. در کشور، ظرفیت و استعداد یک چنین چیزی وجود دارد. باید با تلاش، با ابتکار، با خسته نشدن، با به‌کارگیری امکانات و اشخاص و شخصیتهای دارای ظرفیت، این راه را پیمود و پیش رفت.

سلامت دستگاه قضایی، معیار سلامت و عدالت در کشور

من فقط یک جمله‌ى مختصرى عرض میکنم؛ چون حقایق عمومى و سیاستهاى اسلامىِ امر قضا که ما قاعدتاً از آنها باید بیشتر بحث کنیم، براى اذهان شریف آقایان نقطه‌ى پنهانى ندارد و فقط از باب تذکّر ممکن است مطالبى عرض بشود. قضا در یک کشور، معیار سلامت آن کشور است. اگر دستگاه قضائى سالم بود، میتوان نتیجه گرفت که وضع عمومى کشور از جهت برخوردارى از عدالت و دورى از تبعیض و ستم و اجحاف[2] و تجاوز و این غصّه‌هاى بزرگ بشرى سالم است. یعنی اگر فرض کنیم کسى از یک کشورى هیچ خبر نداشته باشد، و برود در دستگاه قضائى آن کشور یک تفحّصى بکند، ببیند قضاتى عادل و قاطع، سیستم و سازمانى منسجم و کارآمد، و قوانینى حساب‌شده و عادلانه وجود دارد، و ببیند که اینها خوب دارند کار میکنند، قاعدتاً باید نتیجه بگیرد که وضع این کشور خوب است. لذا در این فیلم‌هاى تبلیغاتى که بعضى از این کشورها میسازند ــ نه اینکه حالا به اسم تبلیغات باشد، باطن آن تبلیغاتى است ــ سعى میکنند دستگاه قضای خودشان را مستقل، کارآمد و قاطع نشان بدهند.

عدم تبعیض، سیاست اصلی قوهٔ قضاییه به پیروی از سیرهٔ علوی

… شد که عبدالله‌بن‌عبّاس از همان بصره دیگر کوفه هم نیامد و رفت مدینه. البتّه به دشمنان امیرالمؤمنین نپیوست ــ معلوم بود که نمیپیوندد ــ امّا از جبهه‌ى على (علیه ‌السّلام) خارج شد. و از این قبیل الىٰ ماشاءالله‌ در زندگى امیرالمؤمنین [هست، وقتى] انسان ریز میشود. ما بیاییم اینها را یک قدرى خُرد کنیم در زندگى خودمان. سیاستهاى اصلى قوّه‌ى قضائیّه اینها است. هیچ تبعیض قائل نشوید.

سرعت در یافتن و مجازات مجرمان در سال‌های اخیر

… مصاحبه‌هایى که میشود خوب است لکن اگر میخواهید مردم واقعاً استفاده کنند از این برنامه، باید به آن تنوّع بدهید. چه اشکال دارد که بعضى از محاکمه‌هاى خوب را مثلاً از سراسر کشور بیاورید، یک قسمت از یک جلسه‌ی محاکمه را بگذارید مردم بشنوند اگر چیز خوبى است؛ یا بعضى از حوادث قضائى را، مثلاً فلان جا یک فردى یک کار خلافى کرده، یک جرمى اتّفاق مى‌افتد، ظرف ۴۸ ساعت یا مثلاً فرض کنید که سه روز مجرم را پیدا میکنند ــ الان خوشبختانه از این قبیل داریم؛ این چند سال اخیر از این کارها خیلى اتّفاق مى‌افتد؛ نمیدانم شماها خبر دارید یا نه؟ ــ ظرف یک هفته جلوى مردم مجازات میکنند. کارهاى خیلى جالبى دارد الان اتّفاق مى‌افتد از این قبیل؛ اینها را مثلاً بیاورید، نقل کنید؛ یک تنوّعى داده بشود، مردم هم دلگرم بشوند، دلخوش بشوند؛ این لازم است. به [برنامه‌ى] مجلس هم کم‌وبیش از این قبیل چیزهایى میتواند اضافه بشود.

لزوم حرکت به سمت کمال با رعایت موازین اسلامی تأمین عدالت

بنابراین دستگاه قضا باید کوشش کند که هرچه در وسع و توان بنى‌آدم هست ــ با کسرى‌ها و کمبودهایى که بالاخره در کار انسانها هست ــ به سمت کمالِ دستگاه و سیستم قضا و تشکیلات قضائى پیش برود؛ و این [حاصل] نمیشود مگر با رعایت کامل ضوابط و موازین اسلامى در امر تأمین عدالت؛ که یکى از عمده‌ترینِ آنها عبارت است از عدم تبعیض در شمولِ قانون کشور و قوانین قضائى؛ هیچ تبعیضى نباشد. این شاید یکى از آن اساسى‌ترین کارها در دستگاه قضا است. البتّه خود علل مخفّفه و مشدّده جزو معیارهاى قضائى است؛ آنها را منکر نیستیم ــ در یک مورد یک جرمى وجود …

سرعت عمل در اجرای احکام و حدود و بالارفتن آبروی دستگاه قضا

خب شما الان ملاحظه میکنید؛ مدّتها است که در اجراى احکام در مواردى یک سرعت‌عمل‌هاى بسیار زیبایى مشاهده میشود. جرمى که انجام میگیرد، بلافاصله تحقیق میشود، حکم عادلانه صادر میشود و حدود الهى اجرا میشود. شما دیده‌اید آن جاهایى که یک چنین حادثه‌اى اتّفاق افتاده، مردم چه شور و شوقى نشان دادند؛ چقدر آبروى دستگاه قضا در آن جاها بالا رفته. ما باید کارى کنیم که در کلّ زندگى مردم ــ سطح کشور را عرض نمیکنم؛ سطح کشور که خب چیز قهرى است ــ در کلّ بسیطِ حیات یک‌یک افراد این جامعه، دستگاه قضائى یک چنین حالتى داشته باشد؛ یک حالت امید. یعنى تا کسى یک مشکلى پیدا کرد، تا کسى مظلوم واقع شد، تا کسى مورد …

سلامت دستگاه قضا، مبنای داوری دربارهٔ وضع عمومی کشور

… در برخى از جاها، لکن آن‌جور که معرّفى میشود و سعى میشود [نشان داده بشود] نیست. نشان میدهند که قاضى هوشیار است، قاضى دلسوز است، قاضى خستگى‌ناپذیر است، قاضى تأثیرناپذیر است؛ اینها را میخواهند در این فیلم‌ها و در این داستان‌سرایى‌ها نشان بدهند، معرّفى کنند. این از آن جهت است که اگر معلوم شد که دستگاه قضا سالم است، نتایج بسیارى در زمینه‌ى مسائل عمومى کشور میشود از آن گرفت.

تلاش دلسوزانهٔ رئیس و مسئولان قوهٔ قضاییه برای تحول

بارها صحبت میشود از تحوّل در دستگاه قضائى و پیشرفت به سمت یک دستگاه قضائى سالم و کامل ــ که خب واقعاً هم من شاهدم از نزدیک و میبینم تلاشهاى زیادى هم انجام میگیرد و رئیس محترم قوّه‌ى قضائیّه و مسئولین محترم واقعاً دارند دلسوزانه تلاش میکنند؛ این را انسان کاملاً حس میکند ــ من میخواهم عرض بکنم اصلاح‌سازىِ دستگاه قضائى در درجه‌ى اوّل به همین چیزها است که ما کارى بکنیم که شمولِ قوانینى که قضاوت بر اساس آنها انجام میگیرد، نسبت به همه‌ى افراد، یکسان باشد؛ تبعیضى وجود نداشته باشد.

مقایسه‌ناپذیری دستگاه قضایی امروز با گذشته

البتّه امروز حقیقتاً دستگاه قضائى با قضای گذشته‌ى این کشور قابل مقایسه نیست. در گذشته البتّه قضات شریف و خوب زیاد بودند ــ بنده خودم مى‌شناختم و مى‌شناسم قضاتى را که پاکدامن، سالم، بى‌عیب، شجاع، تأثیرناپذیر از خیلى از مقامات آن زمان بودند در گذشته ــ این‌جور نبود که ما تصوّر کنیم که دادگسترىِ گذشته، یکسره آدمهاى ناباب بودند؛ نخیر، …

امید به پیشرفت قضا به سمت الگوی اسلام و سیرهٔ امیرالمؤمنین (ع)

من لازم میدانم از حضرت آقاى یزدى (دامت برکاته) ــ که واقعاً ایشان یک ذخیره‌ى الهى بودند براى دستگاه قضائى ــ تشکّر بکنم و از زحماتى که ایشان انجام میدهند تقدیر بکنم. [ایشان] برکتى هستند و نعمتى هستند. امیدواریم که ان‌شاءالله‌ ایشان و بقیّه‌ى آقایانى که در رأس دستگاه قضائى تشریف دارند یا در بخشهاى مختلف دستگاه مسئولیّتهایى دارند و یکایک قضات و کارمندان مؤثّر دستگاه قضائى مشمول برکات الهى باشید و روزبه‌روز شاهد پیشرفت در کار قضا به سمت همان الگویى که اسلام در اختیار ما گذاشته و در اعمال امیرالمؤمنین مشاهده میکنیم [باشیم] و به آن سمت ان‌شاءالله‌ حرکت بکنیم.