رفتن به محتوای اصلی

قوهٔ قضاییهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: دستگاه قضایی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دستگاه قضایی کشور، وظایف، ساختار و عملکرد آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار رئیس و نمایندگان مجلس شوراى اسلامى— ۱۳۶۸/۰۳/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

قوه‌ی قضائیه یعنی آن دستگاهی که بخش عظیمی از مقاصد نظام جمهوری اسلامی بستگی به کارآئی آن قوه و کارکرد آن دارد. مسئله‌ی عدالت، مسئله‌ی احقاق حق، مسئله‌ی قانونگرائی، ایستادگی در مقابل زورگو، متجاوز، سوءاستفاده‌چی، دادن احساس امنیت و آرامش و طمأنینه به مردم در زندگی، چیزهایی نیست که در نظام جمهوری اسلامی به چشمِ کم‌اهمیت بشود به آنها نگاه کرد. این وظائفی است که متوجه به قوه‌ی قضائیه است؛ قوه‌ی قضائیه متکفل و متعهدِ این کارهاست.
در مورد قوه‌ی قضائیه: قوه‌ی قضائیه به دو عامل نیاز دارد تا بتواند موفق باشد. در هر نظامی، در هر اجتماعی، قوه‌ی قضائیه حل و فصل کننده‌ی اختلافات و حاکم کننده‌ی عدل در مقابل ظلم و تجاوز و فساد و اینهاست. برای اینکه قوه‌ی قضائیه در این هدف والا موفق بشود، به دو چیز احتیاج دارد: یکی قدرت و اقتدار - که باید قوی باشد - دوم، اعتماد؛ یعنی مردم باید به او اعتماد داشته باشند. قوه‌ی قضائیه این دو چیز را نیاز دارد. اقتدار قوه‌ی قضائیه را میتوان با همین زیرساختهای انسانی و فنی - که در این زمینه، شرحی از پیشرفتها را رئیس محترم قوه دادند؛ بنده هم تا حدود زیادی در جریان کارهائی که انجام گرفته است، هستم - تأمین کرد. قوه‌ی قضائیه با استحکام درونی، با تربیت و به کار گرفتن انسانهای شایسته، فاضل، امین و درستکار، قوّت و اقتدار پیدا میکند. با وضع قوانین درست، با نظارتهای متناسب، با بهره‌گیری از پیشرفتهای گوناگون فنی و سازمانی و استفاده‌ی از همه‌ی دنیا، این اقتدار به وجود می‌آید. ما از این که از دیگران یاد بگیریم - مکرر عرض کرده‌ایم - خجالت نمیکشیم. ما از هر ملتی، از هر کشوری، از هر نظام قضائیای در دنیا که یک نکته‌ی خوب و روشن در کار خود داشته باشد، استفاده خواهیم کرد، از او یاد میگیریم. البته چشم‌بسته به روشها و حرفهای این و آن نمیگرویم؛ این غلط است. چون در دنیا اینجور رفتار میکنند، پس ما هم باید اینجور رفتار کنیم؛ نه، این غلط است. «و ان تطع اکثر من فی الارض یضلّوک عن سبیل الله ان یتّبعون الّا الظّنّ و ان هم الّا یخرصون».[1] از روش این و آن اطاعت و تبعیت نمیکنیم. غربیها اینجوری عمل میکنند، شرقیها اینجوری عمل میکنند، فلان کشور اینجوری عمل میکند، پس ما هم بکنیم؛ نه، این غلط است. ما از تشخیص خودمان تبعیت میکنیم. یعنی وقتی دیدیم در نظام قضائىِ فلان کشور دورافتاده - بزرگ یا کوچک - این نکته وجود دارد که کار آنها را در امر قضا سهل کرده است و این فوائد را داشته است، عقل ما وقتی این را تشخیص داد، آن وقت این را عمل میکنیم. این تبعیت از او نیست، این تبعیت از عقل است؛ این خوب است. اینها برای قوه‌ی قضائیه اقتدار میآورد. تلاش زیاد، ابتکارِ روزبه‌روز و نوآوری اقتدار میآورد. نمیتوان همین طور نشست تا امور در جریان عادی خودش پیش برود؛ مسئولین قوه باید نگاه کنند، ضعفها را پیدا کنند، مشکلات را پیدا کنند، گره‌های کور را پیدا کنند، اینها را با ابتکار برطرف کنند؛ ذهنهای برتر و ذهنهای ممتاز میتوانند کمک کنند؛ بحمدالله در درون قوه هم هستند، از بیرون قوه هم استفاده بشود. زیرساختهای فنی تأمین بشود، زیرساختهای انسانی تأمین بشود؛ این میشود اقتدار قوه‌ی قضائیه؛ یک قوه‌ی قوی و مقتدر که توانائی حرکت به سمت اهداف خودش را دارد. این رکن اول.
اگر ما بخواهیم همه‌ی آرزوهای خودمان را در مورد مسئله‌ی قضاء در کشور، در یک جمله خلاصه کنیم، این کلمه‌ی «ارتقاء قوه‌ی قضائیه» محصول این خلاصه‌گیری است. ما باید قوه‌ی قضائیه را به طور دائم ارتقاء ببخشیم. همه‌ی این گزارشهای خرسند کننده‌ای که چه امروز شنیدیم و چه آنچه که در گزارشهای مکتوب و شفاهی به ما میرسد، به جای خود در خور تقدیر و سپاس است؛ لیکن آنچه که متوقع است، ارتقاء قوه‌ی قضائیه است به معنای کفایت عدل قضائی در کشور؛ این هم ممکن نخواهد شد، حاصل نخواهد شد، مگر آن وقتی که انسان خروجیهای آن را مشاهده کند. همه‌ی این مقدمات برای این است که در جامعه‌ی ما عدالت قضائی تحقق پیدا کند. اگر عدالتِ قضائی شد، مفاسد برچیده خواهد شد، افراد ناصالح از دست‌اندازی به مراکز حیاتی جامعه دستشان کوتاه خواهد شد؛ صلحاء در مراکزی که شایسته‌ی آن هستند، قرار خواهند گرفت. همه‌ی اینها بسته به تمامیت و کمال قوه‌ی قضائیه است. واقعا اگر نظام اسلامی بتواند قوه‌ی قضائیه را آنچنانی که نظر اسلام است، آنچنانی که در منابع دینی و فقهی ما مطرح شده است، بسازد و سامان بدهد، اکثر مشکلات جامعه‌ی ما ـ و هر جامعه‌ای ـ برطرف خواهد شد؛ مشکلاتی که ناشی از طغیانهاست، ناشی از خودخواهیهاست، ناشی از تعدیها و تعرضهاست، برطرف خواهد شد. بنابراین هدف باید ارتقاء قوه‌ی قضائیه باشد. به هیچ حدی نباید قانع شد، تا آن وقتی که برسیم به سقف مطلوب. باید به سقف مطلوب برسیم. و به نظر من اگرچه این راهی طولانی است، اما قابل وصول است. اینجور نیست که ما بگوئیم خودمان را و دیگران را داریم به یک آرزوی دست‌نیافتنی دعوت میکنیم؛ نه، قابل وصول است. شما میتوانید. در کشور، ظرفیت و استعداد یک چنین چیزی وجود دارد. باید با تلاش، با ابتکار، با خسته نشدن، با به‌کارگیری امکانات و اشخاص و شخصیتهای دارای ظرفیت، این راه را پیمود و پیش رفت.

شاهدها (۱۶ پاراگراف)

نقش حساس دستگاه قضایی در تحقق اهداف نظام و تعیین هیئت بازرسی

اکنون که بحمدالله‌ دستگاه‌هاى اجرائى و قضائى جمهورى اسلامى به ‌طور هماهنگ در خدمت اسلام و ملّت مسلمان ایران قرار دارند و خبرهاى مسرّت‌بخشى از سرعت عمل و پیشرفت مطلوب امور در قوّه‌ى قضائیّه به گوش میرسد، اینجانب به جهت نقش حسّاس و بسیار مهمّ دستگاه قضائى کشور در تحقّق اهداف عالیه‌ى نظام اسلامى، لازم دانستم از جریان دقیق پیشرفتهاى قوّه‌ى قضائیّه در استقرار عدالت و قسط و اجراى احکام و ضوابط اسلامى و سایر امور مربوط به آن قوّه مطّلع گردم. لذا ضمن تقدیر از زحمات و تلاشهاى پیگیر و مخلصانه‌ى آیت‌الله‌ آقاى یزدى، ریاست محترم قوّه‌ى قضائیّه، و با اطّلاع از سوابق فضل و تعهّد و نیز تجربه‌ى طولانىِ خدمت شما آقایان در آن قوّه، آقایان محترم را جهت انجام بازرسى در قوّه‌ى قضائیّه تعیین مینمایم تا در مدّت سه ماه نسبت به موارد ذیل بازرسى کامل و دقیق به عمل آورده و در هر مورد، گزارشات وافى به اینجانب و به رئیس محترم آن قوّه ارائه نمایند.

سلامت و پرکاری دستگاه قضایی عامل ریشه‌کنی فساد و ظلم در همهٔ شرایط

… بیرون بیایند. ثانیاً اخلاص فراوان خودم را به قضات مؤمن و شجاع و خدوم و کارآمد باید عرض کنم. واقعاً آن قشرى که جا دارد که ما بر روى توانایی‌‌هاى او و کارایى او و تلاش موفّق او هر چه میتوانیم سرمایه‌‌گذارى مادّى و معنوى بکنیم، قشر قضات است. علّت هم معلوم است؛ بارها هم گفته‌‌ شده، همه هم گفته‌‌اند و آن، این است که اگر دستگاه قضائى از شرایط لازم برخوردار باشد و کارِ درست بکند، بزودى در کشور فساد و تباهى و ظلم و تبعیض و فسق و بقیّه‌‌ى چیزهایى که یک جامعه را زمین‌‌گیر میکند و فاسد میکند، ریشه‌‌کن خواهد شد. اگر خداى نکرده دستگاه قضائى سالم نبود یا پُرکار نبود، آن‌‌ وقت همه‌‌ى این جرایم رشد میکنند، این میکروب‌‌ها جرئت حیات پیدا میکنند، جرئت زیاد شدن و فعّال شدن پیدا میکنند. لذاست که دستگاه قضائى واقعاً همه ‌‌چیز است براى ما. فرق هم نمیکند؛ چه در دوران سازندگى که امروز است، چه در دوران جنگ که دیروز بود، چه در حوادث گوناگون ــ از عافیت و بلا ــ که یک ملّت انقلابى، یک کشور بزرگ همواره با آن مواجه است. در همه‌‌ى شرایط آن چیزى که یک لحظه به رکود آن، به جمود آن، به بیکارى آن، به …

رضایت نداشتن از وضع موجود و لزوم نزدیک شدن به الگوی امیرالمؤمنین

خب، حالا ما به این حدّ قوّه‌‌ى قضائیّه حقیقتاً راضى نیستیم. قدر شما آقایان را میدانیم و پیشرفت قوّه‌‌ى قضائیّه را هم مثل همه‌‌ى اولى‌‌الابصار مشاهده میکنیم؛ واقعاً محسوس است و تحرّک و تلاش قوّه‌‌ى قضائیّه بحمدالله‌‌ خوب است، امّا شما الگو را دستگاه امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) قرار بدهید؛ خودمان را با آن بسنجیم، نگوییم هم نمیشود؛ بله، آن‌‌جور نخواهد شد لکن نزدیک به آن چرا، شبیه آن چرا، ممکن است بشود. ما در کشورى زندگى میکنیم که سالیان متمادى وضع قضائىِ نابسامانى داشته؛ لذا ما اوّلیّات انسانى را در امر قضا بتدریج فراموش کرده بودیم. البتّه بعد از انقلاب شهید مظلوم آیت‌‌الله‌‌ بهشتى …

پناهگاه مطمئن هر مظلوم از همهٔ قشرها در جامعهٔ اسلامی

ببینید، در جامعه‌‌ى ایرانى خیلى آسان و آشنا است به ذهن همه‌‌ى آحاد این مردم که حقّ یک نفرى را بخورند، چند سال هم دوندگى کند، به جایى هم نرسد! کدام از شما و کدام از آحاد این ملّت چنین صورت مسئله‌‌اى را نشنیدید یا مکرّر نشنیدید؟ این[طور] باید نباشد. در جامعه‌‌ى اسلامى باید هر مظلومى احساس بکند که یک پناهگاهى آنجا هست؛ مثل کسى که در یک طوفان سختى، در یک کولاک خیلى سختى، در جادّه‌‌ى خطرناکى، در شبى دارد حرکت میکند، یک پناهگاهى هم در یک نقطه‌‌اى است، خودش را سینه‌‌خیز هم که شده به آنجا خواهد رساند و مطمئن است آنجا که رسید، دیگر خیالش بایستى آسوده باشد. آن پناهگاه، قوّه‌‌ى قضائیّه است؛ فرق هم نمیکند، همه‌‌ى قشرها باید این احساس را داشته باشند. این غلط است که ما بگوییم فلان کسان، نزدیک دادگسترى نیایند که نمیرسیم؛ نه، به همه میرسیم.

پرهیز شدید قضات از وابستگی سیاسی و دخالت دادن گرایش سیاسی در قضا

یک چیز دیگرى که در دستگاه قضائى مهم است [گرایشهاى سیاسى است]. حقّ همه‌‌ى مردم این است که در جریانات سیاسى وارد بشوند، اظهار نظر کنند، جزو گروه‌‌هاى سیاسى باشند؛ در دستگاه قضائى این یک حالت خاصّى دارد. داشتن عقیده‌‌ى سیاسى یک چیز قهرى و طبیعى است، قهراً یک مقدار کمى هم حرکت به مقتضاى گرایش سیاسى در برخوردها، شاید به نحوى اجتناب‌‌ناپذیر باشد امّا مسئولین دستگاه قضا و کسانى که سرنوشت قضایاى مشکل مردم دست آنها است، باید بشدّت پرهیز کنند از تضلّع[5] در امور سیاسى و بشدّت پرهیز کنند از دخالت دادن گرایش سیاسى در آن کار مهمّى که بر دوششان است؛ یعنى قضا؛ خیلى چیز مهمّى است. فرق هم نمیکند که گرایش سیاسى به کدام سمت و چگونه باشد. على‌‌اىّ‌‌حال وابسته شدن، متضلّع شدن به یک جریان سیاسى به ‌‌طورى که در عمل مشهود باشد و محسوس باشد و در برخوردهاى گوناگون خودش را نشان بدهد، دون شأن قوّه‌‌ى قضائى است و مناسب نیست؛ اگرچه براى مردم عادّى چرا، شاید براى خیلى از مأمورین دستگاه‌‌های غیر قضائى هم همین‌‌طور [باشد].

سرعت و اتقان، دو هدف اساسی کار قضایی

دو چیز در دستگاه قضائى اهمّیّت دارد، یعنى براى یک قاضى میتواند حقیقتاً هدف کارش باشد و در دستگاه قضائى هم همین‌‌طور: یکى سرعت است، یکى اتقان. اگر کار سریع انجام نگیرد، همان عیب بزرگى میشود که در دستگاه‌‌هاى قضائى سابق در دوران طاغوت بود؛ که آثار و نشانه‌‌هاى آن هم در بعضى گوشه‌‌ کنارهاى بعد از انقلاب هم هنوز بود؛ [وجود] چند هزار پرونده در فلان بخش از بخشهاى قضائى؛ پرونده‌‌‌‌هاى متراکم، کهنه؛ این …

لزوم رعایت هم‌زمان اتقان و سرعت در رسیدگی

… میخواهد سریع باشد، میخواهد بَطى‌‌ء[7] باشد؛ [فرقی نمیکند!] حالا فرض کردیم بطى‌‌ء [باشد]، چه ضررى دارد؟ اصلاً رسیدگى نشود، بهتر از این است که این‌‌جور بشود. وقتى بنا شد که خلاف واقع و خطا و اشتباه در آن وجود داشته باشد، در این صورت سرعت چه حُسنى محسوب میشود؟ پس این دو باید با هم رعایت بشود: اتقان و سرعت.

دستگاه قضایی خوب، روح و شرط اصلی تلاش‌ها و مجری عدالت

من عرض بکنم که اگر در کنار این تشکیلات و این برنامه‌‌ى پنج‌‌ساله‌‌ى[9] رئیس‌‌جمهور محترم و این تلاشهایى که این دولت دارد انجام میدهد که واقعاً تلاشهاى فوق‌‌العاده‌‌اى است، و این سیاستهایى که اینها دارند ــ که سیاستهاى ان‌‌شاءالله‌‌ مُفلِح و مصیبى[10] است و آن‌‌‌‌طور که بنده ارزیابى میکنم سیاستهاى خوب و سیاستهاى لازم براى این مملکت است ــ یک دستگاه قضائى خوب نباشد، یک تلاش قضائى موفّق نباشد، مطمئن باشید که این به نفع کشور و به نفع انقلاب نخواهد بود؛ شرط اصلى اینجا است؛ آنها همه شکل است، این روح است؛ چون عدالت با دستگاه قضائى تأمین خواهد شد و مجرى عدالت، دستگاه قضائى است.

اغماض نکردن دستگاه قضایی در برابر خطای روحانیان و تشدید مجازات معممان

… متشکّل است از علما و روحانیّون و فضلا و مدرّسین، نسبت به خاطى در لباس روحانیّت هم که باشد، اغماض نمیکند؛ این از افتخارات ما است؛ هیچ ‌کس نمیتواند این تهمت را به روحانیّت بزند که اینها، هم‌لباس‌هاى خودشان را رعایت میکنند؛ نخیر، ابداً؛ دارید مى‌بینید دیگر؛ خطاى ملبّس به لباس روحانیّت دیده میشود، سنجیده میشود، محاکمه میشود و به حسب عِظَم یا صِغَر جرم، مجازات معیّن میشود؛ البتّه در مواردى، چون معمّم است، مجازات هم سنگین‌تر از غیر معمّم است؛ این را [هم] داریم؛ بعضى‌ از محترمین و از آقایان صاحب صدق نیّت که غرض سوئى ندارند، گاهى به ما مراجعه میکنند، میگویند اگر این جرم را غیر روحانیّون داشته باشند، همین‌جور و با همین شدّت با آنها رفتار میکنند؟ ما میگوییم آنجایى که یک مجازات مشخّصى است، خب نسبت به …

بررسی اقدامات برای دستگاه قضایی مطلوب در استقرار عدالت و اجرای احکام اسلامی

۱) تدابیر و اقداماتى که تا کنون در جهت تحقّق دستگاه قضائى مطلوب و توانمند براى استقرار عدالت و استیفاء[1] حقوق و اجراى احکام اسلامى صورت گرفته است.

بررسی نمونه‌ای دقت و سرعت رسیدگی و انطباق احکام با قانون و شرع

علاوه بر موارد یاد‌شده، لازم است آقایان محترم به‌ طور خاص نسبت به میزان دقّت و سرعت عمل در رسیدگى بر پرونده‌ها و نیز اطمینان از انطباق احکام صادره‌ى دادگاه‌ها با قوانین کشور و ضوابط شرع مقدّس، بررسى نمونه‌اى به عمل آورند. توفیق آقایان را از خداوند متعال خواستارم.

مصلحت نبودن اتصال دادگاه ویژهٔ روحانیت به آن به‌سبب فشارها

… با مسئولین، با اساطین[13] حوزه‌‌‌ها، علماى بزرگ، محترمین دستگاه‌‌‌ها، مى‌‌‌آیند، میروند؛ دیگر حالا این آقا نمیداند که او چه غلطى کرده؛ میبیند ریشى دارد و عمامه‌‌‌اى دارد و مرد محترمى [است] که با ناراحتى آمده، [دیگر] هیچ، فشار مى‌‌‌آید طرفِ این تشکیلات. من به همین دلیل بود که به آقایان قوّه‌‌‌ى قضائیّه گفتم که مصلحت نیست این دستگاه به شما متّصل باشد؛ به ‌‌‌خاطر همین فشارها است. اگر چنانچه بنا بود این دستگاه را خود قوّه‌‌‌ى قضائیّه مستقیماً به ‌‌‌عهده میگرفت، واقعاً خیلى براى آنها فشار بود. همین‌‌‌جور خوب است که آن کسانى که میخواهند واسطه بشوند و حرف بزنند، بفهمند این دستگاه، دستگاه حرف‌‌‌شنویی نیست، زبان سرش نمیشود![14] همین‌‌‌جور باید بفهمند، این‌‌‌جورى خوب است. وَالّا اگر مربوط به یک دستگاه رسمى‌‌‌اى شد که میشود مشکل [برایش] درست کنند، براى …

لزوم مجازات سوءاستفاده‌کنندگان از مصیبت زلزله‌زدگان

… هم ان‌شاءالله‌ به همین ترتیب عمل کنند و مواظب باشند شیطانهایى در این بین در مناطق آسیب‌دیده وجود نداشته باشند که به انحاء مختلف شیطنت کنند؛ به انواع مختلف، خباثت خودشان را در میان مردم نشان بدهند با رهزنى و دزدى و ایذاء و شماتت و تضعیف روحیه و مانند اینها. [مسئولان] قوّه‌ى محترم قضائیّه آماده باشند که در این مناطق ممکن است بعضى باشند که میخواهند از مصیبت دیگران براى خود طرْفى ببندند؛ آنها را مجازات کنند، تأدیب[14] کنند و نگذارند.

پیشرفت ارزشمند و سرعت رسیدگی، مایهٔ امید مردم به احقاق حق

البتّه بنده میبینم، مشاهده میکنم پیشرفتهایى را که انجام گرفته، حقّاً و انصافاً خیلى با‌‌ارزش است. این سرعتى که در بعضى از جاها و شهرهاى مختلف نشان داده شد، مردم را خوشحال کرد، امیدوار کرد؛ مردم فهمیدند که دستگاه قضائى عازم و مصمّم است بر احقاق حق، و این خیلى باارزش است. باید مثل اولیاى الهى در برخوردشان با حق و باطل، آنجایى که حق است، با همه‌‌ى وجود از آن دفاع کرد و آنجایى که باطل است، با همه‌‌ى وجود با آن مقابله کرد. براى احقاق حق و ابطال باطل هیچ بهانه‌‌اى وجود ندارد و هیچ شرطى وجود ندارد. بایستى احقاق حق و ابطال باطل را …

قدردانی از زحمات رئیس قوه و دست‌اندرکاران عفو

با پیشنهاد[1] جنابعالى به همان نحو که مرقوم فرموده‌اید، موافقت میشود. با تشکّر از زحمات جنابعالى و دیگر آقایان دست‌اندرکار.

هم‌سنگی لزوم دادگاه ویژهٔ روحانیت با لزوم دستگاه قضایی

… انقلاب! باید با اینها برخورد بشود؛ این دادگاه براى این است. اگر کسى در مبناى این دادگاه شبهه بکند، اگر آدم خیرخواه و بى‌‌‌غرضى باشد، یقیناً نمیداند قضیّه را، توجّه ندارد. لذاست که این دادگاه بر مبناى محکمى استوار است و فلسفه‌‌‌اش قوى‌‌‌ترینِ فلسفه‌‌‌ها است. اگر دستگاه قضائى براى کشور لازم است، این دادگاه هم براى کشور لازم است. شاید لزوم این [دادگاه] از لزوم دستگاه قضائى کمتر نباشد، اگر نگوییم به جهاتى بیشتر [است]؛ بنابراین کار به این اهمّیّت [است]؛ دیگر من درباره‌‌‌ى اهمّیّت این کار بیش از این چه بگویم.