رفتن به محتوای اصلی

قانون اساسی مشروطه

نام‌های دیگر: قانون اساسی سابق

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قانون اساسی و متمم آن در دوران مشروطه و پهلوی و استناد به آن در مبارزه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:تلگراف به اسد اللَّه عَلَم درباره انجمن‌های ایالتی و ولایتی‌— ۱۳۴۱/۰۷/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۴۱ تا ۱۳۶۱
۱۳۴۱۱۳۶۱

فقط سال ۱۳۵۷همهٔ سال‌ها

شاهدها (۲۴ پاراگراف)

استناد شاه به آن فریبی برای حفظ سلطنت و بی‌اعتباری آن بدون اصلاحات

- شاه و دارودسته‌اش که دم از قانون اساسی می‌زنند، شکی نیست که نه برای احترام به قانون است، زیرا پنجاه سال است قانون را زیر پا گذاشته‌اند، بلکه برای آن است که با این‌ فریب، مقام سلطنت و شخص شاه را در این مقام حفظ کنند. و من به دلیل همین توطئه شاه، مکرر به عموم ملت ایران و سران قوم، تذکر داده‌ام که دم از قانون اساسی نزنند، که ندانسته گرفتار توطئه شاه می‌شوند و قانون اساسی فعلی بدون اصلاحات، از نظر من اعتباری ندارد.

رد شعار قانون اساسی به معنای پذیرش بقای سلسلهٔ پهلوی

و کسی بگوید که ما قانون اساسی را می‌خواهیم، ما انتخابات آزاد می‌خواهیم، ما حکومت مردم بر مردم می‌خواهیم، هر کس این [حرف‌] را بزند، غیر از این مطلبی است که ما می‌گوییم. آن یک مساله یا ابهام دار است یا خیر، مقصود این است که باید این سلسله باشند؛ قانون اساسی باید باشد. قانون اساسی معنایش این است که این سلسله باید باشند؛ و انتخابات آزاد هم معنایش این است که امر انتخابات با شاه است که او امر به اجرای انتخابات بکند و این بر خلاف آن چیزی است که ما می‌گوییم. ما می‌گوییم ما اینها را نمی‌خواهیم. هیچ ابهامی ندارد. آنکه می‌گوید که ما قانون اساسی را می‌خواهیم، آن لا بد می‌گوید که ما …

ملت موجود، اعطاکنندهٔ سلطنت در اصل موهبت الهی بودن سلطنت

… از مهندسین ایران هستند و نه از اطبای ایران هستند و نه ملت ایران. آنهایی که پانصد سال پیش از این موجود بوده‌اند و حالا موجود نیستند، اینها علمای ایران یکوقتی بوده‌اند اما حالا دیگر نیستند؛ تمام شد. مهندسهایشان مهندسین ایران «بوده‌اند»، نه مهندس ایران «هستند». در قانون- آن طوری که حالا اینها به آن تشبث کردند- این است که سلطنت یک موهبتی است الهی که ملت ایران به شخص سلطان می‌دهند. خوب روی این میزان باید همین ملتی که الآن ملت است، این سلطنت را بدهند. آنهایی که فرض کنید در پانصد سال پیش از این [نظر] دادند، ما فرض می‌کنیم پانصد سال پیش از این آنها به علم غیب می‌دانستند که محمد رضا خان در سَنه کذا می‌آید در ایران! و آنها روی آن علمی که داشتند در آن وقت گفتند که سلطنت مال آن محمد رضا خانی که بعد از پانصد سال …

منطبق نبودن اصل موهبت الهی بودن سلطنت بر شاه

… فرض می‌کنیم که آنها رای داده باشند؛ یعنی آن طبقه جلویی که زمان رضا خان بودند، آن طبقه‌ای که زمان رضا خان بود، الآن از آنها نیست الّا چهار تا، پنج تا، ده تا، صدتا پیرمرد که اینها ملت ایران نیستند. الآن ملت ایران را این طبقه‌ای که الآن موجودند تشکیل کرده‌اند. خوب، ما از این طبقه‌ای که موجودند- که اینها ملت هستند، آنها دیگر حالا ملت ایران نیستند، یعنی آنهایی که رفتند و فوت شدند ملت ایران نیستند، پدران ما ملت ایران نیستند، ملت ایران الآن ماها هستیم که موجود هستیم- ماهایی که موجود هستیم، شما در تمام ایران بگردید ببینید که کی رای داده است به ایشان تا اینکه این ماده قانون منطبق باشد که عبارت است از اینکه سلطنت موهبتی است الهی که ملت اعطا می‌کند به شخص سلطان. پس بنا بر این، این قانون منطبق بر ایشان نیست.

خلاف قانون بودن اعطای سلطنت به سلسلهٔ پهلوی به‌جای شخص سلطان

… در اول سلطنت رضا شاه- که آن هم همه جهاتش را گفتم که همه‌اش باطل اندر باطل اندر باطل است- آنهایی که رای دادند نسبت به شخص رضا شاه، بسیار خوب به شخص رضا شاه اینها این موهبت الهی را- نعوذ بالله- دادند [خنده حضار] اما نسبت به ایشان که دیگر ندادند؛ به شخص ندادند. بعد گفتند «سلسله پهلوی» و اولاد او! اولاد او «شخص» نیست؛ یک کلی است. این خلاف قانون است. قانون می‌گوید باید به شخص او بدهند؛ ندادند به شخص او.

معطل ماندن اصل اعطای سلطنت از سوی ملت مانند بسیاری از اصول دیگر

… همچو چیزی. نه رای داده‌اند تا حالا نه به این ماده از قانون تا کنون عمل شده است؛ نه در زمان سابق نه در زمان سلطنت ایشان به این ماده قانون عمل نشده. بر فرض اینکه این اشکالاتی که ما راجع به این ماده داریم اینها همچو غَمْضِ عَیْن کنیم، لکن عمل نشده به این ماده. ماده یک ماده معطلی است مثل خیلی از مواد قانون اساسی که معطّل است، از اول عمل نشده تا حالا به آن.

نقد اصل سلطنت به‌عنوان موهبت الهی که مردم به شاه می‌دهند

بنا بر این اصلًا رژیم سلطنتی بطلانش همراه خودش است. خود قانون اساسیِ آن وقت- که این فروعش اینهایش همه‌اش پوسیده است- همین خود قانون اساسی می‌گوید که سلطنت یک موهبتی است الهی که به «اعلیحضرت» آن را مردم می‌دهند! حالا «موهبت الهی» است و مردم می‌دهند! حالا این چرا چه جور شده که مردم وکیل خدا هستند، موهبت را مردم می‌دهند! این چه است، شاید آن وقت هم اینها دیدند که نمی‌شود- مثلًا- دعوا کرد با رضا خان یا با آن سلاطینی که آن وقت بودند نمی‌شود خیلی دعوا کرد، خواستند یک چیزی- یک استخوانی لای زخم بگذارند! نه، قضیه این حرفها نیست، بیخود است. این نظام غلط پوسیده‌ای است. در هر صورت، در …

نقد اصل «موهبت الهی» بودن سلطنت در قانون اساسی سابق

خوب، در قانون اساسی غلط ما این است که سلطنت یک «موهبت الهی» است که‌ ملت می‌دهند به یک شخصی[6]. خوب ما حالا قبول کردیم یک موهبت الهی است که ملت می‌دهند، کیْ ملت دادند این را؟! کیْ ملت اصلًا اختیار در این باب داشتند؟ ایشان[7] کودتا کرد و آمد ایران، آمد تهران، از قزوین آمد تهران را گرفت و کودتا کرد و یک عده‌ای را گرفت، حبس کرد و کم کم ماند. اولش نمی‌دانم رئیس قشون بود و بعد کم کم شد وزیر جنگ و بعد کم کم شد نخست وزیر و بعد هم با سرنیزه مجلس درست کرد و با سرنیزه الزام کرد …

امکان استناد به متمم قانون اساسی در مطالبات نهضت

1- مرحله پیش از کودتای رضا خان: در آن وقت طوری بوده است که ایرانی‌ها و مسلمین نمی‌توانسته‌اند طرح حکومت اسلامی را بدهند. از این جهت برای تقلیل ظلم و استبدادهای قاجار و پیش از قاجار، بر این شدند که قوانین وضع شود و سلطنت به صورت سلطنت مشروطه درآید. در عین حال در قوانین پیش‌بینی این مسائل شده است. تمام مسائلی را که الآن ما مطرح می‌کنیم، می‌توانیم به متمم قانون اساسی استناد کنیم. این یک مرحله است از قانون اساسی.

رد بازگشت به قانون اساسی به‌عنوان بازگشت به سلطنت منحط

- برگشت به قانون اساسی، همان برگشت به رژیم سلطنتی منحط است که امری است کهنه شده و ارتجاعی؛ و این قابل برگشت نیست. و اشخاصی که می‌گویند می‌خواهیم برگردیم در اقلیت واقع هستند؛ و تمام ملت از سرتاسر کشور فریاد می‌زنند که ما حکومت اسلامی می‌خواهیم. و اما رژیم اسلامی و جمهوری اسلامی، یک رژیمی است متکی بر آرای‌ عمومی و رفراندم عمومی و قانون اساسی‌اش قانون اسلام و باید منطبق بر قانون اسلام باشد؛ و قانون اسلام مترقی ترین قوانین است، و …

امکان مبنا شدن قانون اساسی و متمم آن، به شرط اصلاح، برای حکومت مطلوب

- قوانین اساسی و متمم آن به شرط آنکه مورد اصلاح قرار گیرد، می‌تواند مبنای دولت و حکومتی باشد که ما توصیه می‌کنیم؛ این حکومت در خدمت آرمان اسلامی قرار می‌گیرد.

مخالفت با شعار چهارچوب قانون اساسی به سبب صحه گذاشتن بر رژیم پهلوی و لزوم استثنای مواد سلطنت

به عرض عالی می‌رساند، مرقوم محترم که حاکی از سلامت مزاج شریف و حاوی تفقد از اینجانب بود موجب تشکر گردید. بحمدالله تعالی با همه گرفتاریها که برای ملت ایران هست جنبش بی‌سابقه در تمام طبقات پیدا شده است که به خواست خدای تعالی منتهی به فرج خواهد شد از زحمات و فعالیتهای جنابعالی باید تقدیر و تشکر کنم امید است خداوند تعالی توفیق خدمت به اسلام و مسلمین به همه ما بدهد مساله چهارچوب قانون اساسی و حقوق بشر که اکنون زبانزد جناح سیاسی است و گاهی در کلمات غیر آنها هم دیده می‌شود آنچه مورد اعتراض اینجانب است با این کلمه صحه بر رژیم پهلوی گذاشته شود چنانچه تصریح نموده‌ام و باید حتماً در آن مانع نتیجه احتراز کرد و اگر صحبت از قانون اساسی شد باید مواد مربوط به سلطنت را استثناء نمود و من هیچ بعید نمی‌دانم که بعض اشخاص یا بعض جناحها به نفع شاه این مطلب را عنوان کنند گرچه دیگر برای او دارویی نیست به خواست خداوند و باید برود. والسلام علیکم و رحمهالله.

خلاف قانون اساسی بودن نصب نخست‌وزیر از سوی شاه

… آره تا حالا، از حالا به بعدش دیگر سلطنت نه. بنا بر این به حَسَب قانون اساسی- روی فرض ما- قبول کردن اینکه از اول سلسله پهلوی صحیح بوده است، سلطنتشان موافق قانون اساسی هم بوده است، همه جهات را قبول کنیم، الآن که مردم می‌گویند نه، الآن دیگر ایشان سلطنت ندارند. پس الآن ادعای سلطنت، قرار دادن نخست وزیر برای یک مملکت- نمی‌دانم- هر کاری که انجام می‌دهد که از شئون‌ سلطنت است، ایشان حق ندارد قرار بدهد. حق ندارد که نخست وزیر قرار بدهد؛ پس نخست وزیر هم بر خلاف قانون است، بر خلاف قانون اساسی است.

خلاف قانون اساسی بودن سلطنت شاه، چون مردم آن را به او نداده‌اند

… است، برای اینکه غاصبانه مسندی را گرفته است و یک سلطنت غاصبانه دارد می‌کند- همان طوری که معاویه سلطنت غاصبانه می‌کرد، این هم سلطنتِ غاصبانه است- بلکه تذکر دادم مکرر که ما اگر ملتزم به قانون اساسی هم باشیم، روی این فرض هم سلطنت ایشان بر خلاف قانون اساسی است؛ برای اینکه قانون اساسی آن چیزی را که گفته است این است که سلطنت یک موهبت الهی است که مردم می‌دهند به شخص سلطان؛ و ما می‌دانیم که این مردم اصلًا یک همچو سلطنتی را نه به ایشان دادند و نه به پدر ایشان دادند؛ سلطنتی نبوده است که مردم داده باشند به ایشان. بنا بر این روی فرض قانون اساسی هم این مقام را غصب کرده است؛ یعنی الآن یاغی است به حَسَب قانون. به حَسَب قانون اساسی این آدم یک آدم یاغی است که مثل سایر دزدها، که یکوقت بیایند یک جایی را بگیرند و یک حکومتی را غصب کنند، این هم همان است. بر حسب حکم شرع هم که اصلًا لیاقتْ اینها ندارند برای حکومت شرعی. آنکه لایق است برای …

بی‌معنایی عمل به قانون اساسی با نبود مجلس

… این طور بوده. منتها حالا دیگر، حالا دیگر این طور نیست! خوب ما که مملکتمان وضعش این است که لیست باید بیاورند تا وکلایی که مردم باید تعیین کنند، حتی تو هم نباید تعیین کنی، باید سفارتخانه‌ها تعیین کنند که اینها را شما باید قرار بدهی وکیل ما، پس مجلسْ ما نداریم. وقتی مجلس نداریم، دیگر قانون اساسی، معنیِ عمل به قانون اساسی معنا ندارد!

لزوم مطابقت سلطنت مستند به قانون اساسی با آرای ملت

- اکنون همه ملت ایران بپاخاسته و رژیم سلطنتی را نمی‌خواهند. رژیم سلطنتی که مستندش قانون اساسی است باید مطابق با آرای ملت باشد و ملت- قاطبتاً- بر خلاف آن رای داده‌اند. بنا بر این رژیم سلطنتی محکوم است و بکلی باید از بین برود.

بی‌اعتباری شاه و وکلای پهلوی بر پایهٔ منطق خود رژیم

… هم مخالف قانون اساسی است، برای اینکه همان است مساله؛ وقتی سلطنت ایشان مخالف قانون اساسی است، [همچنین‌] تعیین وکیل، و لو وکیل را مردم تعیین کنند. لکن قانون اساسی می‌گوید باید شاه فرمان بدهد، ما شاه نداریم که فرمان بدهد؛ شاه نداشتند مردم؛ این، شاه نبود هیچ؛ شاهی که خلاف قانون اساسی است شاه نیست. این وکلا می‌دانند به اینکه این سلسله از سلاطین- به اصطلاح- بر خلاف قانون اساسی روی کار آمده‌اند، و دنباله‌اش هر کاری که اینها انجام بدهند خلاف قانون اساسی است. این با اصطلاح خودشان من دارم حرف می‌زنم؛ با منطق خود آنها من دارم حرف می‌زنم، که قانون اساسی را خوب، به آن اعتنا دارند؛ روی همین مسئله قانون اساسی و مواد قانون اساسی، اینها وکیل ملت از اول، از زمان رضا شاه تا حالا ما وکیل ملت نداشتیم! مردم بیخبر بودند؛ یا اگر خبر داشتند نمی‌توانستند وکیل تعیین کنند؛ نبود.

حذف مواد تحمیلی رضاشاه و شاه و مواد سلطنت مشروطه

- هدف ما برقراری جمهوری اسلامی است و برنامه ما تحصیل آزادی و استقلال است و تصفیه وزارتخانه‌ها و حذف ماده‌هایی که رضا شاه و شاه فعلی با سرنیزه در قانون گنجاندند و حذف مواد مربوط به سلطنت مشروطه.

خیانت بودن شعار عمل به قانون اساسی از سوی ایادی شاه

باید به مبارزات مثبت و منفی ادامه داد و این یاغی را هر چه زودتر از مملکت خارج نمود. پیش کشیدن شعار عمل به قانون اساسی که اخیراً ایادی شاه در مجلسین عنوان کرده‌اند، خیانت به اسلام و کشور است. نغمه بقای رژیم و رفتن شاه، کشتن افعی و پروراندن بچه اوست.

گنجاندن سلطنت به زور در قانون اساسی و نقض آن به دست شاه

برادران مبارز لازم است با خبرنگاران هر چه بیشتر مصاحبه کنند، و با صراحت نقش شاه و دولت او را در ادامه اختناق و نقض قانون اساسی گوشزد کنند، و به دنیا بفهمانند که شاه سابق سلطنت خود را به زور در قانون اساسی گنجانده است، و این مواد مورد قبول هیچ ایرانی نیست؛ و از تبلیغات باطلی که در خارج بر ضد نهضت انسانی ملت مسلمان می‌کنند، پرده بردارند و نگذارند نهضت را نزد اشخاص بیخبر از آن، معکوس کنند. مبارزان خارج از کشور دست به تبلیغات وسیع خود زنند و در رابطه با اوضاع ایران هر چه بیشتر فعالیت خود را گسترش دهند.

عمل نشدن هرگز به اصل اعطای سلطنت از سوی ملت

… این مطلب داشته باشد، رضایتی به این مطلب داشته باشد. همه آن بابْ بابِ سرنیزه بود. با سرنیزه مجلس درست کردند، با سرنیزه حکم کردند که باید خلع کنید قاجاریه را، با سرنیزه گفتند باید نصب کنید رضا شاه را. قضیه همه‌اش سرنیزه‌ای بود. هیچ وقت قضیه‌ای نبود که ملت ... روی این ماده قانونی تا کنون عمل نشده. یعنی از اولی که دنیا سلطان به خودش دیده تا حالا، شما رجوع کنید به تاریخ از اولی که دنیا- 2500 سال است که اینها می‌گویند، بگویید صد هزار سال- از اولی که دنیا سلطان به خودش دیده تا حالا یک دسته دزدی بودند که می‌آمدند به زور یک مملکتی را می‌گرفتند و بعدش هم …