معرفی حضرت موسی (ع) بهعنوان تغییردهندهٔ دین و فسادانگیز
… معمول و مرسوم که همیشه مستبدین عالم و قدرتمندان ظالم و جائر بهکار میبردهاند، این بوده که سعی میکردهاند دشمنان جدی و حادّ خود را که متکی به تودۀ مردم بودهاند، در میان مردم بدنام و بیآبرو کنند؛ این یک شیوۀ معمولی است، از روزگار قدیم هم این شیوه بوده. شما در قرآن که نگاه میکنید، میبینید که وقتی فرعون با مَلَ[4] و اطرافیان خود حرف میزند، موسی علیهالسلام را یک آدم فسادانگیز معرفی میکند: «اِنّی اَخافُ اَن یُبَدِّلَ دینَکُم اَو اَن یُظهِرَ فِی الاَرضِ الفَسادَ»[5] فرعون به مردم میگوید: من میترسم این موسای انقلابی که وارد اجتماع شما شده، دین شما را تغییر و تبدیل بدهد و فساد را در میان شما رایج کند. آدمهای سادهلوح وقتیکه این حرف را از فرعون بشنوند، با خودشان میگویند فرعون چقدر علاقهمند به دینداری مردم است و چقدر علاقهمند است که در میان مردم فسادی بهوجود نیاید و از ترس اینکه مبادا دین مردم عوض بشود و فسادی پدید بیاید، میخواهد موسی و هارون و …
برتریجویی فرعون بر دیگر بندگان برابر
… اینیکه بر تو بیان میکنیم و میخوانیم، بیفایده و کماثر نیست، بلکه برای مؤمنینی که به تو گرویدهاند، بهشدت مؤثر و مفید و سودمند است. آنها وقتیکه این داستان را با این بینش، شنیدند و سنت الهی را در این زمینه فهمیدند، راهشان را مشخص و معین میکنند. خلاصۀ مطلب این است که ﴿اِنَّ فِرعَونَ عَلا فِی الاَرضِ﴾ فرعون در زمین برتری جُست، بزرگی طلب کرد برای خود، عُلُوّ گرفت، یعنی چه علو گرفت؟ در این سطحِ برابرِ انسانها، یکهو بلند شد، نشست روی آن طاقچه، خودش را بالاتر از دیگران گرفت. همه برابر بودند، همه همسطح بودند، او برتری گرفت بر دیگر بندگان.
طبقهبندی مردم و ایجاد جامعهٔ طبقاتی
﴿اِنَّ فِرعَونَ عَلا فِی الاَرِ﴾ در روی زمین برتری و بزرگی به خود بست و برای خود برگزید، ﴿وَ جَعَلَ اَهلَها شِيَعاً﴾ خودش را در درجۀ بالا گذاشت، مردمِ زمین را هم تقسیمبندی کرد، طبقهبندی کرد، گروهگروه کرد. یک عده را نزدیکتر به خودش؛ طبقۀ هامان و طبقاتی مشابه او، یک طبقه پایینتر، یک طبقه پایینتر، طبقاتی درست کرد در جامعۀ فرعونیِ خود و در روی زمین خدا. ﴿يَستَضعِفُ طائِفَةً مِنهُم﴾؛ علاوهبراینکه طبقاتی و دارای گروههای مختلف کرد جامعه را، بهخصوص روی یک طبقه فشار را بیشتر کرد، ﴿يَستَضعِفُ﴾ مستضعف میساخت گروهی از آنها را. بنده اینجا برای ﴿يَستَضعِفُ﴾ یک معادل فارسی به نظرم رسید که نوشتم، یک طبقه را مورد ستم …
کشتن پسران بنیاسرائیل از ترس حرکت نسل جوان
و فشارش هم این بود که ﴿يُذَبِّحُ اَبنآءَهُم﴾ جوانهای آنها را میکشت. نمیگذاشت نسل جوان اینها رو بیایند، احساس میکرد که در میان اینها حرکتی و هیجانی هست و میدانست که آنکسیکه بتواند این حرکت و هیجان را به آخر برساند، نسل جوان است. و چون در آن دوران و در شرایط اجتماعی آن روزگار، زنها در این مسائل و مسائل اجتماعی شاید دخالتی نداشتند و بار روی دوش پسرها بوده، به این دلیل فشار بیشتر روی پسرها بود. البته این را از خارج میدانید، در نقلها و روایاتی که دراینباره رسیده، شنیدیم و خبر داریم …
فسادانگیزی فرعون و امثال او در فطرت و جامعه و جهان
خب، این جبههبندی میان این دو گروه؛ ازطرفی فرعون یکچنین وضعی دارد که در آخر آیه میگوید: ﴿اِنّهُ كانَ مِنَ المُفسِدينَ﴾ همانا و به یقین او از مفسدان و فسادانگیزان بود. فسادِ در فطرت ایجاد میکرد، فساد در جامعه ایجاد میکرد، فساد در جهان ایجاد میکرد، که در آن آیۀ دیگر در سورۀ بقره: ﴿وَ اِذا تَوَلّىٰ سَعىٰ فِی الاَرضِ لِيُفسِدَ فيها وَ يُهلِكَ الحَرثَ وَ النَّسلَ وَ اللهُ لا يُحِبُّ الفَسادَ﴾[16]. خاصیت امثال فرعون این است که در زمین فساد ایجاد میکنند، تباهی بار میآورند، از بار آمدن و به ثمر رسیدنِ ذخیرههای معنویِ این عالم، به انواع و اقسام جلوگیری میکنند، یا اگر چنانچه به ثمر میرسانند، بهصورت غلط و نادرستی به ثمر میرسانند، و فرعون هم ازاینقبیل بود.
تهدید موسی و ساحران مؤمن و تحریک سران قوم بر ضد موسویان
… موسی میآید و دعوت الهی را بیان میکند، فرعون نمیپذیرد، قبول نمیکند و نهتنها قبول نمیکند، بلکه حتی موسی را تهدید میکند. بعد از همۀ این حرفها، ساحران فرعونی میآیند، سحرشان درمقابل معجزۀ موسایی کاری از پیش نمیبرد و بالاخره آنها خودشان ایمان میآورند. فرعون آنها را تهدید میکند، میگوید شما را خواهم کشت. چرا به موسی ایمان آوردید؟ اینها همه میگذرد، بعد از ماجرای جادوگران فرعونی و شکست آنان از موسی، آنوقت اینجوری است: ﴿وَ قالَ المَلأُ مِن قَومِ فِرعَونَ﴾[12] ملأ، سران و سرداران و بزرگان قوم فرعون به فرعون چنین گفتند: ﴿اَ تَذَرُ موسىٰ وَ قَومَهُ لِيُفسِدوا فِی الاَرِ﴾ آیا تو رها میکنی، ول میکنی موسی و قومش را، مؤمنین به او را، حزبش را، جمعیتش را، که در زمین فساد بکنند؟ اخلالگری بکنند؟ ولشان میکنی؟ به فرعون میگفتند، ﴿وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ﴾ و تو را و خدایان تو را کناری بگذارند؟ اینجوری است؟
طرح شدت عمل: کشتن جوانان و زنده نگاه داشتن زنان موسویان
… خواهم داشت؛ این نقشۀ جدیدی است. فرعون بعد از آنیکه با موسی همهگونه مبارزه کرده و فکر میکرده که موسی از بین خواهد رفت، حالا به این نتیجه رسیده که نه، حتی ساحران و جادوگرانش هم به او ایمان میآورند و سحر با معجزه پهلو نزند به فکر انجام یک شدت عملی میافتد. طرح، طرح شدت عمل میشود، میگوید باید شدت عمل به خرج بدهیم، چهکار کنیم؟ همۀ جوانهایی که گرویده هستند به موسی، اینها را خواهیم کشت. همۀ زنهای آنها را زنده خواهیم گرفت. ﴿نَستَحیى﴾ زنده گرفتن، زنده نگاه داشتن. لابد برای فحشا یا برای اینکه نسلشان را خراب بکنند یا برای چیزی ازاینقبیل. خب، کار سخت شد دیگر، حزب موسی قرار گرفتند درمقابل نقشۀ طرح شدت عمل دستگاه فرعونی. اینجا جاییست که استخوانِ پیلان میلرزد، اینجا جاییست که …
پیشوایی فرعون بر قومش به سوی آتش در قیامت
… مرگ بر او. «فَقُتِلَ کَیفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ کَیفَ قَدَّرَ * ثُمَّ نَظَرَ * ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَر»[4] تا آخر آیات مبارکه. امروز هم همانها هستند؛ همانها هستند که دارند بر میلیونها انسان حکومت میکنند، زیردستیها را هم با خودشان به سمت جهنّم دارند میبرند. در قرآن دربارهی فرعون میفرماید: یَقدُمُ قَومَهُ یَومَ القِیامَةِ فَاَورَدَهُمُ النّار؛[5] فرعون در روز قیامت، مثل همین دنیا که رئیس مردمش بود، آنجا هم رئیس است، جلودار است؛ او را راه میاندازند طرف جهنّم و پشتسریهایش را [هم] میریزند در جهنّم. اینها خودشان دارند به سمت جهنّم حرکت میکنند، خودشان در معنای واقعی و ملکوتی، در جهنّم قرار دارند، مردمشان را هم دارند به سمت جهنّم میبرند. خب این دنیای امروز است.
تحقیر قوم خود و واداشتن آنان به اطاعت
… مورد فرعون [میگوید:] «فَاستَخَفَّ قَومَهُ فَاَطاعوه»؛[6] حالا او نجیبتر از سلاطین امروز دنیا بود؛ سلطانِ آمریکا، سلطانِ اروپا ــ اینها سلطانند دیگر ــ او نجیبتر از اینها بود. او فقط روی مردم خودش این کار را میکرد؛ اینها روی ملّتهای دیگر این کار را میکنند. فَاستَخَفَّ قَومَهُ فَاَطاعوه؛ قوم خودش را خفیف کرد، تحقیر کرد، کوچک نشان داد، امتیازاتشان را انکار کرد: اَ لَیسَ لی مُلکُ مِصرَ وَ هذِهِ الاَنهارُ تَجری مِن تَحتی؛[7] نتیجهاش این شد که این قوم دیدند که خب او بالاتر است، لذا از او اطاعت کردند. نقشهی استعمار این است: تاریخ شما را انکار کنند، هویّت شما را انکار کنند، تواناییهای شما را انکار کنند؛ وقتی شما میخواهید نفت کشور خودتان را که در اختیار انگلیس است ملّی کنید، عواملشان در داخل کشور بیایند سخنرانی کنند، بنویسند که «چه حرفها! ایرانی مگر …
نمونهٔ قرآنی امامان دعوتکننده به آتش
یک دستهی دیگر: «و جعلنا هم ائمّة یدعون الی النّار»،[4] که در قرآن دربارهی فرعون وارد شده است. فرعون هم امام است. به همان معنا که در آیهی اول «امام» استعمال شده بود، در اینجا هم امام به همان معناست؛ یعنی دنیای مردم و دین مردم و آخرت مردم - جسم و جان مردم - در قبضهی قدرت اوست، اما «یدعون الی النّار»؛ مردم را به آتش دعوت میکنند، مردم را به هلاکت دعوت میکنند.
انکار حقیقت دعوت موسی (ع) با وجود یقین از روی ظلم و استکبار
… هم از قبیل کار آنهاست - خودشان اعتراف کردند این از نوع کار آنها نیست و با وجود تهدید فرعون سجده کردند و به موسی ایمان آوردند و مرگ را پذیرا شدند، برای آنها روشن شد که موسی حقیقت می گوید؛ اما در عین حال این حقیقت را انکار کردند؛ «جحدوا بها واستیقنتها انفسهم». یقین داشتند که موسی راست می گوید، اما در عین حال انکار کردند. چرا؟ زیرا «ظلما و علّوا»؛ به خاطر این که استکبار و هواهای نفسانی شان و ظلمی که می خواستند بکنند، نمی گذاشت تسلیم شوند. ایمان و گرویدن، نوعی تسلیم است؛ تسلیم حقیقتی شدن. گاهی انسان حقیقت را می فهمد، اما دلِ خود را تسلیم این حقیقت نمی کند و در مقابل آن می ایستد. لذا می بینید در مقابل علم، جهل و شک است؛ اما در مقابل ایمان، جهل نمی آورند؛ در مقابل ایمان، کفر می آورند؛ یعنی …
امکان تذکر و بازگشت فرعون که طغیان مانع آن شد
… صورتهایی با سیرت حیوانات پیدا شدند که افراد بشری را از سلوک در راه خدا باز داشتند. فرعونها، قارونها، نمرودها و شیطانهای مجسّم هم استعداد تکامل و ترقّی داشتند. آنها هم اگر به خود میآمدند، فکر میکردند و به یاد جوهر انسانی خود میافتادند، میتوانستند پیش بروند. خدای متعال به موسی در مواجهه با فرعون میفرماید: «فَقُولا لَهُ قَولاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی»[1] . فرعون هم این امکان را داشت که تذکّر پیدا کند، به خود آید، یاد خدا را و یاد گوهر انسانی خود را در درون خود زنده کند؛ اما طغیان نگذاشت. طغیان هوای نفس، طغیان دنیا طلبی، طغیان خودخواهیها، کبرها، طغیان روح بهیمیّت در انسان، اینها مانع است.
متهم کردن حضرت موسی (ع) به فسادانگیزی، نمونهٔ تحمیق
… تحمیق[2] از طرف قدرتمندان زوروزَردار بوده است؛ یعنى کسانى پول دنیا را جمع کردند، لذّت دنیا را براى خودشان جمع کردند، قدرت را در قبضهى خودشان نگه داشتند و علاوهى بر همهى اینها، براى اینکه بتوانند کارشان را در بین آحاد بشر پیش ببرند، ملّتها را فریب دادند. مثلاً شما ببینید که کسى مثل فرعون، آن مرد ظالم، زورگو، هتّاک، نسبت به چهرهى نورانى موسىبنعمران ــ پیغمبر بزرگوار الهى و سفیر آسمان بر روى زمین ــ میگوید که «اِنّیِ اَخافُ اَن یُبَدِّلَ دینَکُم اَو اَن یُظهِرَ فِی الاَرضِ الفَساد»؛[3] یعنى میگوید موسىٰ فسادانگیز است؛ موسىٰ مردم را گمراه میکند! این درد بزرگ بشر تا امروز بوده است. وقتى که رادیو و تلویزیون ساخته شد و از شرق و غرب دنیا آدمها با هم ارتباط پیدا کردند، یک عدّهاى سادهلوح شاید خیال کردند که روزگار تحمیق انسانها دیگر تمام شد امّا افسوس! افسوس که همان قدرتى که در طول تاریخ پول را و قدرت را …
علو و استکبار فرعونی در بالیدن به قدرت و عزت ظاهری
من در این سورهى مبارکهى نمل تأمّل میکردم. خیلى عجیب است ماجراى سلیمانِ پیغمبر (على نبیّنا و علیه السّلام) ــ که در این سوره مقدارى از قضایاى سلیمان نبى ذکر شده ــ تقریباً همهى قضایا در همین محور دُور میزند. سوره با ماجراى موسىٰ شروع میشود و منتهى میشود به فرعون که علوّ و استکبار فرعونى را ذکر میکند، یعنى اینکه یک انسانى به قدرت خود و به عزّت ظاهرى خود آن قدر ببالد که دنیایى از او به وجود بیاید که از فرعون به وجود آمد. بلافاصله وارد قضایاى سلیمان و داوود میشود: وَلَقَد ءاتَینا داوُودَ وَسُلَیمٰنَ عِلمًا؛[4] علم را خداى متعال به اینها داد، مُلک و قدرت را به اینها داد که سلیمان به مردمى که در اطرافش بودند خطاب کرد و گفت: وَ اوتینا مِن کُلِّ شَیء؛[5] همهى امکاناتى که براى یک …
فرعون مصداق امامی که به آتش دعوت میکند
یک دستۀ دیگر: «وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَی النّارِ»[7]، که در قرآن دربارۀ فرعون وارد شده است، فرعون هم امام است. به همان معنا که در آیۀ اول «امام» استعمال شده بود، در اینجا هم امام به همان معناست؛ یعنی دنیای مردم و دین مردم و آخرت مردم، جسم و جان مردم در قبضۀ قدرت اوست، اما «یَدعونَ اِلَی النّارِ» مردم را به آتش دعوت میکنند، مردم را به هلاکت دعوت میکنند.
باطل بودن نظام طبقاتی و ستمگرانهٔ جامعهٔ فرعونی
… باطل آن خطمشیی، آن قانونی، آن راه و رسمیست که برخلاف فطرت جهان و سرشت انسان وضع و جعل و انجام شده باشد. باطل آنیست که قلدرها و شیطانها و آنهایی که میخواهند از این مسیر منحرف بشوند، آنها درست میکنند. پیغمبران همیشه حق را میآورند تا باطل از میان برود. آن جامعهای که فرعون درست میکند، مردم را به چند طبقه تقسیم میکند، بر یک طبقۀ از آنها فشار میآورد، یا یک طبقه را مرفّه نگه میدارد و بر دیگران ستم میکند، آن وضع و آن نظام و آن مقررات و آن شکل اجتماعی، شکل باطل است. پیغمبرها میآیند تا آن شکل باطل را وارونه کنند. میآیند تا آن را متلاشی کنند، از بین ببرند، جای آن را به حق بدهند. پس اینکه پیغمبر خود را به آبوآتش میزند، برای خاطر حق است؛ چون حق آن چیزیست که او میگوید و او میخواهد. برای خاطر حق است که خودش را اینقدر …
تشریح وضع جاهلی حکومت و جامعهٔ فرعونی در آیات سورهٔ قصص
آیاتی که از سورۀ قصص در نظر گرفتم که تلاوت بشود، همین وضع را تشریح میکند؛ وضعِ جاهلیِ حکومت فرعونی و جامعۀ فرعونی را، و وضعی را که موسی میخواست بهجای آن وضعِ فرعونی برقرار کند. ضمن اینکه این دو وضع در مقابل هم مشخص میشوند، نویدی هم داده میشود به آنکسانیکه دنبال وضع موسوی حرکت میکنند. نوید داده میشود که بالاخره ارادۀ پروردگار بر این قرار گرفته که موسویان عالم، یعنی توحیدیانِ عالم و الهیانِ عالم، موفق و پیروز بشوند. علتش هم روشن …
زنده نگه داشتن زنان بنیاسرائیل برای هضم آنان در جامعهٔ مصر
﴿يَستَحيي نِسآءَهُم﴾ و زنانشان را زنده نگه میداشت؛ یا برای اینکه فاسد کند اینها را، یا برای اینکه نسلشان را به فحشا بکشاند، یا برای اینکه آن سَلامتِ نَسَبشان را از بین ببرد؛ یعنی دخترهای بنیاسرائیل ظاهراً با پسرهای آنها ازدواج نمیکردند، میخواست که جوانی نباشد، دخترها باشند تا نسل قاطی بشود و بنیاسرائیل هضم بشوند در جامعۀ فرعونی، در جامعۀ مصر هضم بشوند، حل بشوند، از بین بروند. چون همینطوریکه یکوقتی در آیات اول سورۀ بقره به یک مناسبت گفتم، چهارصد سال بنیاسرائیل در میان آن جامعۀ نابسامانِ ناموزون فرعونی استقامت کرده بودند و ایدههای شریف خودشان را نگه داشته بودند.
نماد طبقهٔ ممتاز و حاکم
﴿وَ نُمَكِّنَ لَهُم فِی الاَرِ﴾ آنان را در زمین متمکن و مستقر سازیم، ﴿وَ نُرِيَ فِرعَونَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما﴾ و نشان بدهیم به فرعون، به هامان. اینها نمایشگر دو طبقهاند، فرعون اگرچه مربوط به طبقۀ عالیه است، اما چون شخص برجستۀ طبقۀ عالیه است، مَثَل طبقۀ ممتازهای است که هامان هم تحت اختیار اوست، تحت استثمار اوست. و هامان، سمبل و نمایشگر یک طبقۀ دیگری است، طبقهای که همۀ امکانات و نیروهایشان را در خدمت فرعون به کار میبرند، همانیکه در تعبیرات قرآنی گویا از آنها به ملأ تعبیر میشود، که راجع به ملأ در آینده صحبت خواهیم کرد انشاءالله. ﴿وَ جُنودَهُما﴾ و سپاهیانشان، …
بهانهٔ ترس از تغییر دین مردم برای کشتن موسی (ع)
… الهام میگیرند. ﴿يوحي بَعضُهُم اِلىٰ بَعٍ﴾ بعضی از این دشمنها به بعضی دیگر الهام و آموزش میدهند، ﴿زُخرُفَ القَولِ﴾ با سخنان زیبا و آراسته و خوشظاهر، با سخنان خوشظاهر. بنده این سخنان خوشظاهر را در یک فصلی از فصلهای مربوط به نبوت در آینده عرض خواهم کرد. اینقدر خوشظاهر، فرعون میگوید که ﴿ذَروني اَقتُل موسىٰ﴾[31]، بگذارید بکشم من این موسی را، خب چرا؟ چرا بکشی؟ ﴿اِنّي اَخافُ اَن يُبَدِّلَ دينَكُم﴾، میگوید میترسم موسی دین شما را خراب کند. این حرف فرعون است. فرعون میترسد که موسی بیاید دین مردم را خراب کند. یکچنین سخنان خوشظاهری، ﴿زُخرُفَ القَولِ﴾ سخنان خوشظاهر، ﴿غُروراً﴾ از روی ایجاد غرور و جهالت، مردمان را و یکدیگر را مغرور میکنند.
قدرت عظیم سیاسی، اجتماعی و اداری و استبداد فرعون
ببینید! من یک مثال برای شما از قرآن و از تاریخ قرآنی بزنم: خدای متعال موسی و هارون را مأمور کرد که بروند به سراغ فرعون، خب خیلی کار عظیمی بود که دو نفر آدمِ تنها، بروند به مقابله و معارضهی با یک قدرت عظیمِ آن روز؛ قدرت فرعونی یک قدرت بسیار عظیمی بود -از لحاظ سیاسی، از لحاظ اجتماعی، حتّی از لحاظ نفوذ در مردم، از لحاظ تأسیسات اداری، که تفاصیلی دارد قدرت فرعونی- یک چیز عجیبی بود فرعون؛ یک قدرت مستبدِ فعّالمایشاء؛ با آن همه امکانات؛ خدای متعال دو نفر را مأمور میکند که بروید شما با این آدم معارضه کنید و مبارزه کنید. حضرت موسی عرض کرد پروردگارا! ممکن است برویم، ما را مثلاً بکشند، به قتل برسانند، کارمان نصفهکاره بماند -از کشتن نمیترسیدند، گفتند کار نصفهکاره میمانَد- …
حکومت استبدادی فرعون و خطر کشته شدن نوزاد پسر
من در پایان صحبتم یک ماجرای قرآنی را برای شما عرض میکنم، تا هم شاهدی بر این گفته باشد و هم دلهای شما در روز جمعه ماه رمضان، با ذکر این ماجرا نورانی شود. وقتی در آن حکومت استبدادی ظالمانه فرعونی، مادر موسی، موسی را به دنیا آورد و مسلّم بود که این بچه پسر را خواهند کشت، این مادر ماند که چه کند. اگر دختر بود، خیالش راحت بود. دل مادر مالامال از محبّت بچه است، اما مانده است که چه کند. اینجا وحی الهی به این مادر رسید: «و اوحینا الی ام موسی ان ارضعیه»[16] ؛ شیرش بده، نترس. «فاذا خفت علیه فالقیه فی الیم»[17] ؛ وقتی خطر زیاد شد و ترسیدی که بچه بهدست دشمن …