انطباق حیات کلینی بر دورهٔ غیبت صغری، از حساسترین برهههای تاریخ تشیع
عصر کلینی نیز روزگار حسّاس و دشواری است. ولادت او در حوالی سال ۲۶۰ هجری اتّفاق افتاده است که سال وفات امام عسکری علیهالسّلام و آغاز غیبت صُغراست و با در نظر گرفتن سال درگذشت او (یعنی ۳۲۹ هجری) درمییابیم که حیات وی کاملاً منطبق بر دوره غیبت صُغراست که از پیچیدهترین و حسّاسترین بُرههها در تاریخ تشیّع است و شیخ کلینی تقریباً بیست سال پایانی عمر خویش را در بغداد به سر آورد که محلّ سکونت نُوّاب اربعه و وکلای ناحیه مقدّسه بود و این ویژگیها در حیات کلینی، برای کسانی که میخواهند درباره حرکت علمی شیعه به تحقیق بپردازند در خورِ توجّه است.
باز شدن راه آرای گوناگون و نفوذ عناصر مذاهب انحرافی در مکتب اهلبیت
اما در دوران غیبت، بخصوص غیبت کبری وضع کاملاً تفاوت مییابد. در این دوران از طرفی به خاطر نیازهای روز افزونی که اکنون دیگر نه به وسیلهیی امام (علیهالسّلام)، بل به وسیلهی علماء دین باید بر آورده شود، و از طرف دیگر، به خاطر اختلاف نظرهای طبیعی میان علماء و خبرگان دین که محور بارز و قاطعی هم برای رفع آن نیست، راه به روی افکار و نظرات و برداشتهای مختلف در اصول و فروع دین باز است، و در میان نظرات گوناگونی که ابراز میشود طبیعتاً عناصری هم از مکاتب انحرافی یا از مذاهب غیر امامی شیعی (زیدی، اسماعیلی، فطحی و....) به مجموعهی مکتب اهل بیت (علیهمالسّلام) راه مییابد که خلوص و اتقان آن را تهدید میکند و حتی در دراز مدت ممکن است جهت مکتب را بکلی دگرگون نماید.
معلوم و مسلّم بودن غیبت در علم الهی
… این در ذهنم هست و به روایات زندگی ائمه هم که مراجعه کردم، همیشه این تأیید شده. هیچوقت هم چیزی که نقض آن باشد، ندیدم در روایات. مراد از این قیامکننده، آن حجت قائم در آخرِ زمان نیست، که ولیّ عصر ارواحنافداه باشد؛ آن یک حساب دیگر است، آن یک چیز دیگر است. بههرحال غیبتی پیش میآمده، این فیعلمالله معلوم بوده و مسلّم بوده؛ اما در دوران زندگی ائمه، مبارزات و جهاد پنهان ائمه علیالقاعده به یک نقطهای میرسید که باید در آن نقطه آن مبارزات پنهانی بهصورت آشکار ظاهر بشود، و یک نفر قیام کند بهقصد تشکیل حکومت. این چیزی است که [اگر] کسی با این اطلاع ذهنی، در روایات زندگی ائمه نگاه …