مانع دوم، غرور است. اندک کار کوچکی که انسان انجام میدهد، مغرور میشود. در تعبیرات دعا و روایت داریم که «الاغترار باللَّه». در دعای چهلوششم صحیفه سجّادیه که روزهای جمعه خوانده میشود، عبارتی وجود دارد که خیلی تکان دهنده است. میفرماید: «و الشّقاء الاشقی لمن اغترّ بک[14] »؛ بالاترین شقاوتها، متعلّق به کسی است که به تو مغرور شود. «مااکثر تصرّفه فی عذابک و ما اطول تردّده فی عقابک و ما ابعد غایته من الفرج و ماأقنطه من سهولة المخرج». کسی که مغرور میشود - به تعبیر این روایت - دچار حالت «اغترار باللَّه» میگردد. غرور، اینگونه است. مغرور، خیلی دور از آبادی است، خیلی دستش کوتاه از رهایی و سلامتی است. چرا؟ به خاطر این که اندک کار کوچکی که انجام داد، دو رکعت نمازی که خواند، مثلاً خدمتی برای مردم انجام داد، پولی در فلان صندوق انداخت، یا کاری در راه خدا انجام داد، فوراً مغرور میشود که ما دیگر پیش خدای متعال، کار خودمان را درست کردیم و حساب خودمان را ساخته و پرداخته نمودیم و احتیاج به چیزی نداریم! این را به زبان نمیآورد، اما در دل او اینگونه میگذرد.غرور
نامهای دیگر: غرور علمی، غرور قدرت
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
فریفتگی به خود، موقعیت یا تواناییها و آثار زیانبار آن.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در دیدار رئیس مؤسّسه مسلمانان لندن— ۱۳۶۸/۱۱/۱۱
سیر زمانی
از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۳۱۳۶۸۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
امیرالمؤمنین (سلاماللهعلیه) میفرماید: آنوقتی که پیغمبر مبعوث شد و خدای متعال نبیّ اکرم را مبعوث به رسالت کرد، دنیا تاریک بود؛ وَ الدُّنیا کاسِفَةُ النّورِ ظاهِرَةُ الغُرور؛[2] جهان بشریّت در تاریکی بود، مشحون و سرشار از غرور بود. غرور یعنی فریب نفْس؛ انسان خودش را در یک وضعی تصوّر کند و توهّم کند، و در واقع اینجور نباشد؛ دنیا در یکچنین وضعی بود. قرآن هم فلسفهی وحی الهی را این قرار میدهد: لِیُخرِجَکُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النُّور؛[3] بشریّت را از ظلمات خارج کند، وارد نور کند.شاهدها (۵۰ پاراگراف)
غرور ملتها و مسئولان مایهٔ سقوط آنان، با نمونهٔ قارون
… خودشان تحقیر شدند، هنوز در زبان حاضر نیستند اعتراف کنند؛ اما واقعیت قضیه این است که این ملت با حرکت خود، با حضور خود، با نشاط خود، بر روی همهی توطئهها خط بطلان کشید، بعد از این هم همینجور خواهد بود؛ منتها شرطش ادامهی تقواست، که تقوا موجب رحمت الهی است. به خودمان مغرور نشویم. مغرور شدن ملتها و مسئولان ملتها همیشه مایهی سرنگون شدن و سقوط آنها شده است. هیچکس نگوید «من» کردم. خدای متعال در قرآن با لحن استهزاءآمیزِ نافذِ خود میگوید که قارون گفت: «قال انّما اوتیته علی علم عندی»؛ من خودم بودم که با توانایی خودم توانستم به این نقطه برسم! خدای متعال او را در اعماق زمین سرنگون کرد. ما باید تلاش کنیم؛ ما باید مجاهدت کنیم. هیچ ملتی بدون مجاهدت، بدون تلاش، بدون ابتکار، بدون نوآوری، بدون فتح مراحل گوناگون پیشرفت، به جایی نمیرسد؛ اما برکت از …مغرور نشدن امیرالمؤمنین به اعمال صالح و نقد غرور ما به عبادت اندک
… بین الجنة و النار»؛ با همه این کارهای بزرگ و خداپسند و مؤمنانه، رفتار او، رفتار یک انسان بین خوف و رجا بود؛ از خدا ترسناک بود، کانّه او را بین بهشت و جهنّم قرار دادهاند؛ در یک طرف بهشت را میبیند، در یک طرف جهنّم را میبیند. «یرجو ثواب هذه و یخاف عقاب هذه». خلاصه این جمله این است که به این همه مجاهدت، به این همه انفاق، به این همه عبادت، مغرور نمیشد. ما حالا دو رکعت نافله و چند جمله دعا که بخوانیم - و اگر دو قطره اشک بریزیم - فوراً مغرور میشویم که بله دیگر: «این منم طاووس علیّین شده»! اما امیرالمؤمنین با این انبوه عمل صالح، مغرور نمیشد.خود را پدیدآورندهٔ نعمت دانستن، مایهٔ غضب و حرمان الهی
… نعمت باشیم تا «مغضوب علیه» نشویم و جزو «ضالّین» نشویم. راهش هم این است که شکر کنیم. عزیزان من! حقیقت شکر هم این است که انسان نعمت را از خدا بداند؛ نه اینکه [فقط] به زبان بگوید [بلکه] با همهى وجود باور کند که آنچه از نعمت در اختیار او است، از سوى خدا است. اینجور نباشد که خیال کند او است که این نعمت را براى خود فراهم کرده است، که این جلب غضب الهى را خواهد کرد، جلب حِرمان[7] از نعمت الهى را خواهد کرد. این غلط است که «اِنَّما اوتیتُه عَلىّْ عِلمٍ عِندی»؛[8] آنچه من به دست آوردم، چون خودم این دانایىها را، این تمکّنها را داشتم به دست آوردم. قرآن اینجور میفرماید که «ما اَصابَکَ مِن حَسَنَةٍ فَمِنَ الله»؛[9] آنچه چیز نیکو و حادثهى نیکو به شما میرسد، از خدا است. وَ ما بِکُم مِن نِعمَةٍ فَمِنَ الله؛[10] هر نعمتى که دارید از سوى خدا است. در دعا هم به ما یاد دادهاند که ما به خداى متعال عرض کنیم که …مغرور شدن به کار نیک، مانع رفتن به سراغ استغفار
… این است که بازگشت به خدا، خیلی مهم است؛ نه این که گناه، کم و کوچک است. گناه، عمل بسیار خطرناکی است؛ منتها بازگشت و توجّه به خدا و ذکر او، این قدر اهمیت دارد که اگر کسی این را صادقانه و درست و حقیقی انجام دهد، آن وقت آن بیماری صعبالعلاج، از بین میرود. بنابراین، اغترار و مغرور شدن به کار نیک - کار نیکی که ما خیال میکنیم کار نیک است؛ ولی ممکن است آن قدرها هم نیک نباشد، یا چندان اهمیت نداشته باشد - موجب میشود که شما سراغ استغفار نروید.مطلقانگاری خود مانع درمان نقصها
… باید از زندان نفسانیّات و خودبینی و غرور، خود را خارج کند و از بیرون به خود بنگرد. همه ما به این تحوّل احتیاج داریم. جبلّت بشر با نقص آمیخته است. کی میتوانیم آن نقصها را برطرف کنیم؟ وقتی آنها را ببینیم؛ وقتی آنها را بشناسیم و وقتی قبول کنیم که نقص داریم. اگر خودمان را مطلق دانستیم، مغرور شدهایم. خیال کردهایم نقصی نداریم. پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهمالصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات …قناعت به اندک خیر وجود خود مانع طی کمال
… نقایص و عیبهای خود است. برخلاف انسانی که چشم را بر روی همه این ضعفها ببندد؛ خود را فارغ بداند؛ مغرور به خود و مغرور به خدا شود؛ مغرور به اندک شعله نورانیّتی شود که در وجود او و بالاخره در وجود هر انسانی هست و خود را نشان داده است و نهایتاً به همین قانع شود. بعضی افراد هستند که به کمترین خیری از خیرات در وجود خودشان قانعند. فردی که چنین است، دیگر کمال را نمیتواند طی کند.لغزشگاه غرور هنگام تحسین و محبت دیگران
مسلمانان دسته دسته به عیادتش میآیند و میروند. پیغمبر میآید و چنان محبّتی در حقِّ علی میکند. اینجا، برای امثال ما، لغزشگاهی است که غروری برایمان پیدا شود. اما ببینید امیرالمؤمنین علیهالسّلام در برابر لطف پیغمبر، محبّت مؤمنین و شفای جراحات - در نقطهای که محل شدید لغزش و غرور برای خیلیهاست - برخوردش چگونه است: فقال علىٌّ علیهالسّلام: «الحمدلله الذی جعلنی لم افرَّ و لم اولّی الدُّبر.» نگفت: من ایستادگی کردم. …هشدار از غرور به حقانیت خود و ترک تدبیر، و نوید حادثهٔ عظیم اسلامی با کار درست
… که چه حادثهی عظیمى دارد اینجا اتّفاق میافتد. آن طرف ترکستان شرقى است -شمال خراسان- که بعد از سالها حکومت مارکسیسم در آنجا، احساسات اسلامى عظیمى دارد بُروز میکند؛ و همه جا و همه جا. این را نمیشود اینها نبینند و یقیناً دارند در مقابل این حادثه فکر میکنند. من از آن میترسم، من خوفم از این است که ما به محق بودن خودمان مغرور بشویم و آن کارى را که باید انجام بدهیم و آن تدبیرى را که باید اجرا کنیم، نکنیم؛ و من فکر میکنم اگر انشاءالله خوب کار بشود و ما همه با هم باشیم و خوب فکر بکنیم، تا بیست سى سال دیگر یک حادثهی عظیم اسلامى در دنیا اتّفاق خواهد افتاد. ممکن است ما نباشیم که آن را ببینیم؛ امّا آن محقّق خواهد بود. من یک نکتهی مورد توجّه خودم را در نوشتهجات شما مایلم که بهتان بگویم. البتّه نوشتهی شما محسّنات زیاد دارد؛ روى این حُسن من بهطور ویژه میخواهم تکیه کنم و آن این است که شما درست عین اصطلاحات اسلامى …لغزشگاه غرور پس از کار درخشان و محبت دیگران
… جان پیغمبر دور کرده است، لشکر را که فراری شده بودند، با مقاومت خود برگردانده؛ یعنی یکتنه، کار هزار نفر یا هزاران نفر را انجام داده، بعد هم اینهمه جراحت دیده، حالا هم مسلمانها دستهدسته دارند میآیند عیادتش و میروند؛ پیغمبر میآید و اینقدر محبت میکند. اینجا جای غرور است، لغزشگاه در اینجا برای امثال ما آدمها، آن غروری است که برایمان پیدا بشود؛ این لطف پیغمبر، آن محبت مؤمنین، آن کار درخشانی که کردم، این شفای مرض. حالا ببینید این انسان در این نقطهای که محل شدید لغزش غرور است، برخوردش چیست؟ «فَقالَ عَلِیٌّ الحَمدُ لِلّهِ الَّذی جَعَلَنی لَمِ اَفِرَّ وَ لَمِ اُوَلِّ الدُّبُرَ» نگفت من ایستادگی کردم، گفت خدا را شکر میکنم که کاری کرد که من فرار نکنم! خدا را شکر میکنم …مغرور نشدن امیرالمؤمنین (ع) به انبوه عمل صالح در برابر غرور ما به اندک عبادت
… رَجُلٍ کانَ وَجهُهُ بَینَ الجَنَّةِ وَ النّارِ» با همۀ این کارهای بزرگ و خداپسند و مؤمنانه، رفتار او، رفتار یک انسانِ بینِ خوف و رجا بود. ترسناک بود از خدا، کأنّه او را بین بهشت و جهنم قرار دادهاند. در یکطرف بهشت را میبیند، در یکطرف جهنم را میبیند. «یَرجو ثَوابَ هَذِهِ وَ یَخافُ عِقابَ هَذِهِ»، خلاصۀ این جمله این است که به اینهمه مجاهدت، به اینهمه انفاق، به اینهمه عبادت، مغرور نمیشد. ما حالا دو رکعت نافله که بخوانیم و چند جمله دعا که بخوانیم، دو قطره اشک اگر بریزیم، فوراً مغرور میشویم که بله! دیگر: «این منم طاووس عِلّیّین شده»[27]! امیرالمؤمنین با این انبوه عمل صالح، مغرور نمیشد.گمراه شدن حاکم با غرور ناشی از تواضع دیگران در برابرش
… گفتند که بایستید، برگردید. «اِرجِع فَاِنَّ مَشیَ مِثلِکَ فِتنَةٌ لِلوالی وَ مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنینَ»[9] فرمودند راهرفتن کسی مثل تو که خودت شخصیتی هستی در میان قوم و قبیلۀ خودت، در کنار منی که سواره دارم حرکت میکنم، برای من فتنه است؛ یعنی من را گمراه میکند. من وقتی دیدم که یک شخصیت باعظمتی، اینطور دارد تواضع میکند که پیاده در کنار مرکب من حرکت میکند، احساس غرور میکنم. این غرور، من را گمراه خواهد کرد. «فِتنَةٌ لِلوالی» برای والی موجب فتنه است، یعنی او را مفتون میکند، او را گمراه میکند؛ و «مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنینَ» برای تو هم اسباب ذلت است. تو مؤمن هستی، مؤمن نباید ذلیل بشود.پرهیز از انجام کار نیک از روی ناز و غرور
… لا سُمعَةً وَ لا اَشَراً وَ لَا بَطَراً». خدایا! این کارهایی که من انجام میدهم، اینها را کاری کن ریا نباشد، سُمعه نباشد، برای دیدن اینوآن نباشد، برای اینکه دهانبهدهان بگردد که آقا خبر دارید فلانکس چه کار خوبی کرد، چه انفاق خوبی کرد، چه عبادت خوبی کرد؛ اینطوری نباشد، از روی ناز و غرور نباشد. انسان کارهایی را انجام میدهد از روی ناز و غرور، که بله! ما بودیم که این کار را انجام دادیم؛ اینها نباشد. اینها، آن نقاط ضربهپذیر است! انسان خیلی کارِ خوب میکند؛ اما با اندکی ریا و سُمعه[2]، گاهی آن را «هَبآءً مَنثوراً»[3] میکند؛ دود میکند میفرستد هوا. اینها را به ما توجه میدهند که مواظب باشید اینطوری نباشد! (73/11/28)ضربهخوردن انسان و گروه مغرور طبق سنت الهی
باری؛ پنج، شش آیه در قرآن وجود دارد که در زمینۀ سکینه است در مواقع حساس؛ مثلاً یکی در جنگ حنین.[10] در جنگ حنین، بعد از آنیکه لشکریان پیغمبر، بهخاطر یک غرور بیجا، بهخاطر مغرورشدن به نیروی خود، و اینکه فکر کردند امروز کسی بر آنان غلبه نخواهد یافت؛ و طبق سنت خدا که آدم مغرور باید با مغز بخورد به زمین، و هر گروهِ مغرور بایستی غافل بشود و ضربه بخورد ـ دائماً هوشیاری و حساسیت برای هر انسانی و هر امتی و هر ملتی لازم است، که امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه فرمود: من مثل آن حیوان گیج گنگ نیستم که بخوابم با لالایی و خوابم ببرد، نهجالبلاغه است، «وَ اللهِ لا اَكونُ كَالضَّبُعِ تَنامُ عَلىٰ طولِ اللَّدمِ»[11]، با لالایی گفتنها، مثل کفتار؛ میروند دَمِ آغُلش لالایی میگویند، این خوابش میبرد، بعد میگیرندش. میگوید من آنجوری نیستم که با لالایی خوابم ببرد، غافل بشوم، دائماً حساسم ـ و سنت خداست که آدمی که دائماً حساس نباشد، بایستی ضربت را ببیند و بخورد. اینها غافل شدند در میدان جنگ، حق هم …غرور به معنای فریب نفس و توهم انسان دربارهٔ خود
امیرالمؤمنین (سلاماللهعلیه) میفرماید: آنوقتی که پیغمبر مبعوث شد و خدای متعال نبیّ اکرم را مبعوث به رسالت کرد، دنیا تاریک بود؛ وَ الدُّنیا کاسِفَةُ النّورِ ظاهِرَةُ الغُرور؛[2] جهان بشریّت در تاریکی بود، مشحون و سرشار از غرور بود. غرور یعنی فریب نفْس؛ انسان خودش را در یک وضعی تصوّر کند و توهّم کند، و در واقع اینجور نباشد؛ دنیا در یکچنین وضعی بود. قرآن هم فلسفهی وحی الهی را این قرار میدهد: لِیُخرِجَکُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النُّور؛[3] بشریّت را از ظلمات خارج کند، وارد نور کند.خطر خرسندی، غرور و قانع شدن به موفقیت نقد و ترک میدان
… باقی ماندن، از میدان بیرون نرفتن. بعضی از میدان میگریزند؛ بعضی نمیگریزند امّا بتدریج از میدان کناره میگیرند؛ این خلاف صبر است. صبر یعنی پایداری کردن، در میدان ماندن، استقامت کردن. صبر یعنی چشم به هدفهای دور و به افقهای دور دوختن؛ چشم دوختن به هدفهای دور. گاهی انسان از یک موفّقیّت نقد خرسند میشود، خوشحال میشود، گاهی مغرور میشود، و خطرناک این است که قانع میشود؛ این خطرناک است؛ این موجب میشود که انسان در میدان باقی نماند. نه، هدفِ دور را نگاه کنید، قلّه را نگاه کنید؛ ببینید پیام حقیقی انقلاب و نظام اسلامی چیست و ملّت ایران را و امّت اسلامی را و در نهایت جامعهی بشری را به سمت چه هدفی میخواهد حرکت بدهد؛ به آنجا نگاه کنید. حرکت انقلاب اسلامی یک چنین صبری را لازم دارد. شما نگاه …پرهیز از مغرور شدن به این واقعیتها
… افتاده است که هرچه زمان میگذرد، در این ورطهها بیشتر فرو میرود و آیندهی خطرناکی را برای امریکا و برای همهی کسانی که با ریسمان امریکا به ته چاههای خطرناک سیاسی و غیره رفتند، ترسیم میکند. این تجربهی ماست، این نگاه ماست؛ این واقعیتهائی است که در برابر ماست؛ منتها به این واقعیتها مغرور هم نباید شد.مغرور نشدن از آثار شکر
… میکنید، نعمت را میشناسید و موقعیت را درک میکنید؛ امکانی را که خدا در اختیار شما گذاشته است، به یاد میآورید و امیدوار میشوید. این امید، پایداری شما را زیاد میکند. لذا لازمهی شکر، صبر است. یکی از دستاوردهای شکر، قدرت پایداری و ایستادگی در میدانهای دشوار است. یکی از خواص شکر، مغرور نشدن است. بعد هم خدای متعال وعده کرده است افزایش نعمت را؛ «لازیدنّکم». وعدهی الهی صدق است و ساز و کار روشنی هم دارد. همین که عرض کردیم، نشاندهندهی این است که خودِ شکر، نعمت را زیاد میکند. شکرِ پلهی اول، انسان را به پشتبام میرساند. شکر، وظیفهی ماست.غرور ملازم سقوط است
در مقابل شکر چیست؟ کفران نعمت. کفران نعمت، نقطهی مقابل این چیزهاست. به نعمت توجه نکردن و غفلت کردن از اصل نعمت، چیزی است که خیلی از ماها دچارش هستیم؛ یا نعمت را انکار کردن؛ یا آن را از خدا ندانستن؛ یا به نعمت خداداده مغرور شدن، که غرور ملازم با سقوط است و وقتی انسان غرور پیدا کرد، ساقط میشود؛ اینها کفران نعمت است. «و ضرب اللَّه مثلاً قریة کانت امنة مطمئنة یأتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بأنعم اللَّه فاذاقها اللَّه لباس الجوع و الخوف»؛ جامعهای راحت و برخوردار از نعم معنوی و مادی الهی کفران نعمت میکند و خدا ناامنی و تنگدستی را بر او تحمیل میکند. …خصوصیات برجسته باید موجب شکر باشد نه غرور
این خصوصیاتی که عرض کردیم، همهاش باید برای شما موجب شکر باشد، نه موجب غرور. خدا به شما چنین توفیقی داد و این راه را به شما نشان داد. خداوند متعال، با لطفش، شما را در این راه کمک کرد و عنایت و فیض او دستتان را گرفت. پس، شاکر باشید. آن نعمتها، امتیاز بزرگی است و اگر شکر کنید، این شکر هم امتیاز مضاعفی برای شماست. به مجرّد اینکه خود را …هشدار از مغرور شدن به گمان بیگناهی
همینطور است. من و شما به استغفار احتیاج داریم. ای مؤمنین؛ عزیزان؛ ای دلهای پاک و صاف! مبادا مغرور شوید و بگویید ما که گناهی نکردهایم! چرا؛ غرق قصوریم، غرق تقصیریم! «و ما قدر اعمالنا فی جنب نعمک».[5] آنچه کار خوب که ما به خیال خودمان انجام میدهیم، در مقابل نعم پروردگار و در مقابل حقّ شکر الهی، چه ربطی و چه نسبتی دارد!؟ چقدر قابل ذکر است!؟ ما نمیتوانیم آن حقّ شکر را ادا کنیم؛ نمیتوانیم! «لاالذی …