لزوم مقابله با موج فکری فلسفه و کلام جدید و فلسفهٔ دین
چقدر در زمینهی فلسفه و کلام و کلامِ جدید و فلسفهی دین و مباحث دین شناسی و سایر زمینهها، مطلب نوشتهاند و چقدر کار کردهاند! ممکن است همهی اینها هم غلط باشد؛ اما بالاخره یک متاع فکر و موج فکری است که بخشی از فضای ذهن جامعه را اشغال خواهد کرد. شما در حال حاضر کجایید؟ چطور میخواهید با اینها مقابله کنید؟ کجاست آن «عبدالجلیل رازی قزوینی» که «النقضِ» مناسب این زمان را هم بنویسد و نه یک کتاب، بلکه ده هزار کتاب در این زمینه ها نوشته شود.
فاجعهٔ گسترش نیافتن و فراموش شدن کلام در حوزه با وجود تهاجم کلامی
عیب دوم، عدم گسترش کافی و لازم در باب کلام است که این، حقیقتاً فاجعه است. از این بالاتر و تلختر، فراموش شدن کلام است. حوزهی اسلام و حوزهی علمیهی اهل بیت، در درجهی اوّل، حوزهی کلام و بعد حوزهی فقه بود و بزرگانِ فقهای ما، متکلّمین بودند. شما نگاه کنید، در حوزههای ما «کلام» منسوخ است؛ در حالی که امروز بیشترین تهاجم از سمت مباحث کلامی است.
بیاطلاعی حوزه از مباحث کلامی و فلسفهٔ دین مطرح در دنیا
همانطور که مطرح کردم، ما در گذشته عقب نبودیم و هر کس چیزی میگفت، فوراً جوابش حاضر بود؛ ولی امروز این قدر مباحث کلامی در دنیا مطرح میشود که حوزهی علمیه از آنها مطّلع نیست. میدانید امروز چقدر در دنیا مسألهی دین شناسی و فلسفهی دین، مورد بحث است و چه کسانی مینویسند و میگویند و تحقیق میکنند و ما خبر نداریم؟ این عیب بزرگی است.
کافی نبودن کارهای فردی و لزوم پاسخگویی نظام حوزه
البته کسانی از آحاد منتسب به حوزه، کارهای با ارزشی کردند و میکنند؛ اما این کار، کار حوزه - در شکل نظام یافتهی آن - نیست. کارهای افراد، غیر از کارِ نظام است. نظام حوزه بایستی جواب بدهد. حالا یک نفری پیدا شد و وارد منطقهای گردید و کاری کرد و محصولی هم داد؛ نمیشود این را به حساب حوزه گذاشت. انصافاً حوزه در این زمینه کاری نمیکند.
وظیفهٔ حوزه تولید فکر نو کلامی، نه صرف نشر بیشتر
اگر از کار کلامی صحبت میکنیم، فوراً ذهن به نوشتن چهار کتاب بحث کلامی نرود. کار حوزه، نشر بیشتر نیست؛ بلکه تولید فکر تکاملی است. چنانچه تولید افزایش یافت، نوبت به نشر هم میرسد. نشر، مسألهی دوم است. این طور نباشد که خیال کنیم مثلاً ده کتاب دربارهی مسألهای نوشتیم و قضیه تمام شد؛ نه. حوزه باید در زمینههای کلامی، فکرهای نو تولید کند.
تشکیل مجمع کلامی برای طرح افکار نو در حوزه
مجمعی شبیه همین، برای کلام باشد. افکار و حرفهای کلامی جلو بیایند و طلبهها یکدیگر را برای طرح آن، خبر کنند. باید حرفها در فضای حوزه قابل بیان شود و کسانی که حرف تازهای دارند، بیایند بگویند. «رُبَّ حامل فقهٍ الی مَن هُوَ اَفقَهُ مِنه». ای بسا کسانی که یک مطلب فقهی را ابراز میکنند، کسی میشنود و از او منتقل میگردد و بعد به یک مطلب خوب میرسد. ممکن است آن مطلبی که القا شده، اصلش غلط و حرف بیربطی باشد؛ اما کسی که آنجا نشسته، به یک مطلب جدیدی برسد و …
ایجاد رشتهٔ اصلی و مستقل کلام همانند فقه و تربیت مجتهد در کلام
سابعاً، ایجاد رشتههای مستقل - مثل فقه - برای کلام است. فقه، یک رشتهی اصلی در حوزهی علمیه است. کلام هم باید یک رشتهّ اصلی باشد. نگویید که حالا چند ساعت هم کلام میگذاریم؛ نه. طلبه باید تا جایی بخواند، بعد طرف فقه یا کلام برود. به عنوان یک رشتهی اصلی در حوزه، باید مجتهد در کلام هم داشته باشیم.
عیب کلامی حوزه دردی بزرگتر از عیب فقهی و نیازمند علاج فوری
… حیف نیست که حوزهی اسلام و این دینِ منطقی و مستدل را متّهم کنند که استدلالی نیست و شما اهل دعوا هستید!؟یک دروغ هم رویش بگذارند و بگویند شما اهل تکفیرید! ما چه کسی را تکفیر کردیم؟ چقدر کافر هستند که ما تکفیرشان هم نکردیم؟ امروز، حوزه کسی را تکفیر نمیکند. پس عیب اوّل مربوط به فقه بود و عیب دوم که به نظر من بیش از عیب اوّل است و واقعاً درد بزرگی است،مربوط به کلام است که باید زودتر به دادش برسیم. شما هم باید چنین کنید.