… شرح استبصار دارد، بهنظرم شرح کافی دارد - شرح بسیاری از کتابهای صدوق را دارد - مثل توحید صدوق و مانند اینها. یعنی یک شخصیّت بسیار برجستهای است ایشان در تبحّر و احاطهی بر حدیث شیعه؛ و همراه با نگاه دقیق فقهی، نه فقط حدیث. ایشان شاگرد علّامهی مجلسی است. خب، علّامهی مجلسی مرد خیلی بزرگی است، یعنی کسی نگاه کند به بیانهایی که ایشان در بحار - در ذیل روایات - دارد، میفهمد که این مرد هم فقیه است، هم متکلّم است، هم اهل عقلیّات است. مجلسی خیلی بزرگ است، منتها فقط به حدیث معروف شده؛ در حالی که اینجور نیست. ایشان محدّث هم هست - خب کتاب حدیث ایشان، بحارالانوار، کتاب بزرگی است - لکن فقیه متکلّم صاحبنظر] است [گاهی اوقات ایشان یک آراء بسیار برجستهای در مسائل کلامی و عقلی - در ذیل روایات - دارد که اینها خیلی برجسته است. مرحوم سیّد نعمتاللّه شاگرد یک چنین کسی است، شاگرد مرحوم علّامه مجلسی. شاگرد فیض ظاهراً، به نظرم ایشان شاگرد فیض هم بوده است. به هر حال شخصیّت برجستهای است.
عالم بزرگ مظلوم تاریخ با مقام علمی در حدیث، رجال و فقه
اوّلاً مرحوم مجلسى به نظر بنده یکى از علماى بزرگ مظلوم تاریخ ما است. اوّلاً عالِم بزرگى است، براى خاطر اینکه هم از لحاظ علمى مرد بسیار بلندپایهاى است؛ خِرّیت[2] فنّ حدیث است، خِرّیت فنّ رجال است، فقیه است، حدیثفهم است. شما ملاحظه بفرمایید؛ بیانهایى که ایشان در بحار[3] دارد، جزو علمىترین حرفهاى دینى است. من یک وقتى گفتم اگر چنانچه کسى بیاید و بخواهد روى بحار کار کند، ده کتاب زبدهى بزرگ از بحار به وجود مىآید، غیر از خود بحار؛ یکىاش همین است؛ [یعنى اگر] کسى بیانهاى مجلسى …
تنزل جایگاه مجلسی به سبب نگارش کتاب فارسی برای عوام
بنابراین مرد بزرگى است، منتها این مرد بزرگ چون به فکر عوام زمان خودش هم بوده و چند کتاب فارسى نوشته، [لذا] در سطح یک فارسىنویس تنزّل کرده. چون عوامالنّاس هم میتوانستند یعنى حالا که نمیتوانند از حیاتالقلوب و حقّالیقین و حلیةالمتّقین و مانند اینها استفاده بکنند، ایشان در حدّ یک [عالِم معمولی] تنزّل کرده؛ [یعنى] مثل یک عالِم، مثل شیخ جعفر شوشترى که یک مجتهد درجه یک بود [امّا] هنوز هم در تاریخ ما به عنوان شیخ جعفر واعظ معروف است؛ روضهخوان! چرا؟ چون مرجع تقلیدى بوده که منبر میرفته و قدرت منبر داشته. اینها واقعاً جزو ظلمهایى است که ماها همینطور خیلى نرمنرم و …
لزوم احیای حیات علمی و جایگاه شیخالاسلامی مجلسی فراتر از ماجرای شاه سلطان حسین
از جنبهى دیگر، ایشان در زمان خودش شیخالاسلام بوده. وقتى میخواهند زمان مجلسى را ترسیم کنند، فوراً حملهى افغانها و شاه سلطان حسین که افغانها او را تارومار کردند به نظر مىآید؛ در حالى که همهى عمر مجلسى که حملهى افغان و شاه سلطان حسین نیست. مجلسى سالهاى متمادى مثلاً پنجاه سال، شصت سال فرض کنید حیات علمى داشته؛ آن حیات علمى بایستى زنده بشود، احیا بشود. و به صِرف اینکه ایشان چهار کلمه نسبت به شاه سلطان حسین در اوّل کتابهایش یک [مطلبى] آورده، موجب نشود که مقامِ عظمت علمىِ اجتماعى او و شیخالاسلامى او که چقدر منشأ آثار و برکات بوده تحتالشّعاع قرار بگیرد. این هم این نکته.
لزوم استخراج آرای فقهی ناشناختهٔ مجلسی از بحار و شروح
… زیادى لازم نیست؛ یعنى چندین سال نباید کار کنند، چون معلومات و محفوظات در ذهنشان هست. یک مقدارى نگاه کنند، راجع به یک گوشهاى از زندگىاش یک مدّتى کار کنند و ابعاد شخصیّت مجلسى را واقعاً به دست بیاورند. مثلاً الان آنچه براى ما روشن نیست، فقه مجلسى است؛ فقاهت مجلسى خیلى براى ما روشن نیست. خب، بروند کار کنند در بحار، در آن مجلّداتى که مربوط به مباحث فقهى است و آراء فقهى مجلسى را پیدا کنند؛ فرضاً یک رسالهى فقهى از درون بحار براى مجلسى دربیاورند. یا آنجاهایى که ایشان گاهى در ذیل روایات کافى و تهذیب نظراتى دارد که پیدا است فتواى او این است، اینها را استخراج کنند و دربیاورند؛ التفات کردید؟ به نظر من اینها کارها و گوشههاى ناشناختهى از زندگى مجلسى است؛ حتّى آن ابعاد شناختهشده را، مثلاً حدیثفهمى مجلسى را [استخراج کنند]. خب، مجلسى یک محدّث است؛ امّا در چه ابعادى؟ ما خیلى محدّث داریم، با چه کسى قابل مقایسه است؟ با صاحب وسائل؟[7] …
نقش کتب فارسیاش در تحکیم پایههای تشیع در زمان خود
… روز بود؟ قابلیّت مستمع بود؟ امروز من و شما اگر برویم روى منبر بنشینیم بگوییم مردم همینقدر بدانید خدایى هست، مردم هم یک سرى مثل ما تکان میدهند و میگویند عجب! بلند میشویم میرویم، آنها هم بلند میشوند میروند، کأن لَم یَکُن شیئًا مَذکورا.[9] اینجورى نمیشود. یک روز مرحوم مجلسى (رضوان الله علیه) در کتاب حقّالیقین و عینالحیاة و مانند اینها، اخلاق و عقاید دینى را با همان زبان خودش میگفت و دنیایى را به تفکّر اعتقادى شیعى نزدیک میکرد. شما خیال نکنید این کتب مجلسى بیهوده نوشته شده؛ نخیر، پایههاى تشیّع را در آن زمانى که تشیّع در کشور ما تازه بود، همین کتابها قرص کرده؛ به چشم حقارت نگاه نکنید به این کتابها که حیاةالقلوب مجلسى یا حقّالیقین مجلسى یا عینالحیاة مجلسى، [این] کتابهاى فارسى چه اثرى دارد؟ نخیر، اینها یک روز خیلى اثر داشته. مجلسى در وقتى آمده است که در همان شهر مجلسى، یک قرن، یک و نیم قرن قبل از مجلسى براى اینکه …
عظمت مجلسی و نگارش کتابهای فارسی برای تبلیغ
… آنچنانی، امالی دارد؛ امالیِ شیخ، تبلیغ است، امالیِ سیّد مرتضیٰ، تبلیغ است. عرض کردم، حالا من مجال نکردم مراجعه کنم ببینم ــ شماها بیشتر وقت دارید و بیشتر حوصله دارید [میتوانید مراجعه کنید] ــ که در قرون بعدی در حوزههای علمیّه تبلیغ چه جوری انجام میگرفته؛ لکن مثلاً در قرون اخیر، مجلسی (رضوان الله علیه) ــ مجلسی آدم باعظمتی است؛ مجلسی را دستِکم نباید گرفت، خیلی آدم باعظمتی است ــ در کنار کتاب بحار و کتب متعدّدی که ایشان در مسئلهی حدیث و تبیین حدیث و بیان حدیث و مانند اینها دارد، مثلاً کتاب حقّالیقین و حیاتالقلوب که کتابهای فارسی [است دارد]؛ اینها برای چیست؟ تبلیغ است دیگر. مرحوم نراقی [هم] کتاب فارسی دارد، بعدها هم البتّه بوده که حالا مواردی در ذهنم هست؛ مثلاً فرض کنید تفسیر منهجالصّادقین[14] و امثال اینها فارسی است؛ فارسی برای کیست؟ فارسی برای علما و فضلا و مانند اینها نیست؛ تبلیغ است برای آحاد مردم؛ یعنی علما به سنّت تبلیغ …
نوشتن کتاب فارسی در کنار بحارالانوار برای استفادهٔ مردم
… اسم آوردند، که یکیاش تفسیر است که انوار درخشان [نام دارد]، یکی هم درخشانْ پرتویی از اصول کافی [است] که درواقع حدیث است. خب این کتابها را هم برای ما فرستادند؛ من گاهی مراجعه هم کردهام؛ [نویسندهی] ملّا و صاحبِ نظر، درعینحال فارسینویس، این چیز مهمّی است. بنده بارها گفتهام مرحوم مجلسی با آن مقامات عالی، وظیفهی خود میدانست که کتاب فارسی هم بنویسد؛ در کنار دریای عظیمی مثل کتاب بحار که واقعاً یک اقیانوس است، [نوشتن] کتاب حقّالیقین و حیاتالقلوب؛ [یعنی] فارسینویسی برای استفادهی مردم. خب، حالا [اینکه] مرحوم آقای آقانجفی در این کتابهایی که به زبان فارسی نوشته شده، چقدر توانستهاند ادبیّات معاصر را مورد ملاحظه و مورد استفاده قرار بدهند، آن بحث دیگری است -اگرچنانچه در این زمینه کمبودی وجود داشته باشد، همانطور که شما[2] گفتید، راهش همین است …
نقد تفسیر ابناثیر از حدیث نگاه به چهرهٔ علی (ع)
… «لاالهالّاالله ما اشجع هذا الفتی.» چقدر شجاع است این جوان! خلاصه اینکه، ابناثیر میگوید وقتی مردم به علی بن ابی طالب علیهالسّلام مینگریستند، از بس صفات او برجسته بود، مکرّر در مکرّر تهلیل میگفتند و ذکر خدا میکردند. از این جهت، نگاه کردن به او عبادت است. مجلسی این بیان را قبول ندارد و میگوید: ابناثیر خواست یک فضیلت را از علی بن ابی طالب علیهالسّلام سلب کند؛ که خودِ نگاه کردن به او، به خاطر خودِ علی بن ابی طالب علیهالسّلام عبادت باشد. این را خواست سلب کند. اما چند فضیلت دیگر را، من حیث لایشعر، برای علی بن ابی طالب علیهالسّلام اثبات کرد!
روحانی مردمی با وجود جایگاه شیخالاسلامی اصفهان
مثلاً [علّامه] مجلسى که شیخالاسلام بزرگ اصفهان بوده و آن دستگاه باعظمت را داشته، یک روحانىاى بوده که مردم به او مراجعه کنند، احوال بپرسند، مسئله بپرسند؛ همین کارهایى که روحانیّون در طول این مدّت میکردند. آن اوایل صفویّه، مثلاً علما به خاطر اقبال سلاطین به آنها ــ چون سلاطین احتیاج به آنها داشتند، مدام طرفشان میرفتند و به آنها توجّه میکردند ــ یک مقدارى ارتباط داشتند. بعد این دوران که تمام شد، شما مىبینید علما شدند یک سلسلهى جداگانهاى، باز در خدمت دین، در …
رد بیان ابناثیر که بهجای سلب یک فضیلت، فضائل دیگری اثبات کرد
مجلسی قبول ندارند این بیان را، میگوید این آقا، ابناثیر، خواست یک فضیلت را از علیبنابیطالب سلب کند؛ که خودِ نگاهکردن به او، بهخاطر خودِ علیبنابیطالب، عبادت باشد. این را خواست سلب کند، [اما] چند فضیلت دیگر را، مِن حَیثُ لا یَشعُر[20] برای علیبنابیطالب اثبات کرد.
شگفتی او در برابر فصاحت خطبهٔ حضرت زهرا (س)
علامهی مجلسی که آن همه روایت از این دست از ائمه علیهمالسّلام گرفته و نقل کرده و در اختیار ما گذاشته، در مقابل این خطبه، خودش را میبازد. این خطبه، خطبهی عجیبی است! مثل زیباترین و بلندترین خطبههای نهجالبلاغه است. خطبهای که با آن حال غم و اندوه، در مسجد، خطاب به مسلمانان، ارتجالاً و بدون اینکه قبلاً آن را درست کرده باشد و دربارهی آن فکر کرده باشد، بر زبان جاری کرده است! آن بیان، آن حکمت، …
بیان او در بحارالانوار دربارهٔ باطن آیات شرک
مرحوم علامه مجلسی (ره) در بحارالانوار، جلد 48، صفحه 97-96 بیان جالبی دارد. میفرماید: «اِنَّ آیاتِ الشِّرکِ ظاهِرُها فِی الاَصنامِ الظّاهِرَةِ وَ باطِنُها فی خُلَفاءِ الجَورِ الَّذینَ اَشرَکوا مَعَ اَئِمَّةِ الحَقِّ وَ نَصَبوا مَکانَهُم» یعنی آیات شرک در قرآن، ظاهرش دربارۀ بتهای ظاهری و نمایان است، اما باطن و تأویل آنها دربارۀ خلفای جور است؛ آنان که به ناحق خود را خلیفه مینامیدند و بر جامعۀ اسلامی حکومت میکردند، و با امامانِ حق شریک شدند در ادعای حکومت اسلامی و حاکمیت بر جامعۀ مسلمانان. خود این شرک با ائمۀ حق، شرک با خداست؛ زیرا ائمۀ حق، نمایندگان خدا هستند و از زبان خدا حرف میزنند و چون خلفای …
ناتوانی او از وصف عظمت خطبهٔ حضرت فاطمه (س)
علامۀ مجلسی رضواناللهعلیه میگوید: بزرگانِ فصحا و بلغا، از فصاحت و علوّ کلمات، و معانی و ظاهر و باطن آن، انگشت تعجب به دندان گَزیدهاند! علامۀ مجلسی که آنهمه روایت ازایندست از ائمه علیهمالسلام گرفته و نقل کرده و در اختیار ما گذاشته، درمقابل این خطبه، خودش را میبازد. این خطبه، خطبۀ عجیبی است!..خطبهای که با آن حال غم و اندوه، در مسجد، خطاب به مسلمانان، ارتجالاً، و بدون اینکه قبلاً آن را درست کرده باشد و دربارۀ آن فکر کرده باشد، بر زبان جاری کرده است! آن بیان، آن حکمت، آن ارتباط با غیب، آن ظرفیت والا و بالا، آن نورانیت …