رفتن به محتوای اصلی

عقل

نام‌های دیگر: عقل معاش، عقل و عاطفه، عقل و علم، عقل و قلب

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نیروی خرد انسان و جایگاه آن در دین و زندگی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:سخنرانی در جمع کارکنان در صدا و سیما (خودسازی و سازندگی درونی)— ۱۳۵۸/۱۰/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۲
۱۳۵۸۱۳۶۲

فقط سال ۱۳۶۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

شما ملاحظه بکنید در هر جای دنیا که یک فسادی وارد می‌شود برای همین معنا است که آن کسی که در آنجا، در آن نقطه قدرت دارد، این قدرت دارد عقل ندارد، قدرت دارد انسانیت ندارد. این عقلی که من عرض می‌کنم آن عقلی است که «ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمن»[2] و الّا- تدبیر- شیطنت و تدبیر را اینها هم دارند. اما آن عقلی که عقل سالم باشد و بتواند انسان را به ارزش‌های انسانی برساند ندارند. مجرد دانشمند بودن به یک معنا، این فایده ندارد. ممکن است که یک کسی دانشمند بسیار بزرگی باشد لکن آن عقل را نداشته باشد، دانش خودش را صرف فساد بکند، صرف تباه کردن ملت‌ها بکند. اینها دارند قدرت خودشان را صرف می‌کنند در اینکه ملت‌ها را تباه بکنند، تحت ستم بکشند. از آن قدرت‌های بالا هم که پایین بیاییم شما ملاحظه می‌کنید که در محیط این منطقه صدام چه می‌کند و اسرائیل چه می‌کند. کارهایشان شبیه به هم است. صدام در جنگ شکست می‌خورد، در جنگ هر وقت شکست خورد یک صدمه‌ای به مردم عادی و به مظلومین و به زن و بچه مردم وارد می‌کند. من همین دو روز منتظر بودم که این به واسطه این صدمه‌ای که خورده، و این صدمه هم بزرگترین صدمه‌ای بوده است که تقریباً در طراز بزرگترین صدمه بوده است که خورده است، این تلافی‌اش را سر مظلومین در آورد، سر بهبهانی‌ها و- عرض می‌کنم که- دیگر جاهایی که هستش، این چند شهری که اخیراً در آنها موشک انداختند، این مورد انتظار ما بود، برای اینکه امثال این را ما از او دیده بودیم. اسرائیل هم یک نفر که معلوم نیست الآن که این عده کی بودند، البته عده‌ای بودند که می‌خواستند انتقام از اسرائیل بکشند، آن محل کثافتکاری آنها را منفجر کرده‌اند، دنبالش شروع کرده است مظلومین را کوبیدن، عده کثیری از مظلومین را به قتل رسانده است. این اینجا شکست می‌خورد مظلومین را از دور می‌زند، آن آنجا انفجار حاصل می‌شود و سیلی می‌خورد از همان مظلومین، که معلوم نیست الآن از چه طایفه‌ای هستند، چه اشخاصی هستند، در عین حالی که خودشان هم می‌گویند باز معلوم نشده است کی است، و لیکن طیاره‌ها را می‌فرستند و هر جا را که این مظلومین هستند می‌کوبند. این وضع روحیه اشخاصی است که عقل ندارند و قدرت دارند.

عقل رسانندهٔ انسان به ارزش‌ها، متمایز از تدبیر و شیطنت

شما ملاحظه بکنید در هر جای دنیا که یک فسادی وارد می‌شود برای همین معنا است که آن کسی که در آنجا، در آن نقطه قدرت دارد، این قدرت دارد عقل ندارد، قدرت دارد انسانیت ندارد. این عقلی که من عرض می‌کنم آن عقلی است که «ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمن»[2] و الّا- تدبیر- شیطنت و تدبیر را اینها هم دارند. اما آن عقلی که عقل سالم باشد و بتواند انسان را به ارزش‌های انسانی برساند ندارند. مجرد دانشمند بودن به یک معنا، این فایده ندارد. ممکن است که یک کسی دانشمند بسیار بزرگی باشد لکن آن عقل را نداشته باشد، دانش خودش را صرف فساد بکند، صرف تباه کردن ملت‌ها بکند. اینها دارند قدرت خودشان را صرف می‌کنند در اینکه ملت‌ها را تباه بکنند، تحت ستم بکشند. …

نرسیدن برهان به دل، در مثال ترس از مرده

… که به حسب ضرورت یک کسی که مرده است، از او به انسان ضرری وارد نمی‌شود، لکن الّا بعض اشخاص، دیگران، اگر چنانچه در یک قبرستانی باشند و کسی نباشد یا با یک مرده‌ای همجوار باشند در غسالخانه و تنها باشند می‌ترسند؛ برای اینکه، آن برهان و ضرورت عقلی به دل نرسیده است. آن معنایی که عقل ادراک کرده است ضرورت هم دارد، لکن به دل نرسیده است. لکن آنهایی که مثلًا مرده شور هستند و سر و کار دارند با مرده‌ها، از باب اینکه تکرار شده است این‌ مطلب پیششان، به قلبشان رسیده است و آنها خوفی ندارند. در مسائل اسلامی هم و مسائل عقلی هم همین طور هست. چه مسائلی عقلی هست که با برهان، با برهان قوی ثابت است، لکن در انسان تاثیر نکرده است، برای اینکه، نتیجه برهان به عقل رسیده است، لکن به قلب وارد نشده است، ایمان به آن نیست، عقل او را ادراک کرده است، لکن قلب ایمان به او نیاورده است.

کمال بودن قدرت تنها در دست دانشمند و عاقل

… همان محیطی که قدرت دارد آنجا را به فساد می‌کشاند. آنها عالَم را به فساد می‌کشانند، اینها یک کشور را یا دو کشور را. و پایین‌تر بیاییم، اگر قدرت در دست یک آدمی باشد که در یک محله هست، آن محله را به فساد می‌کشد. در یک خانواده هست، آن خانواده را به فساد می‌کشد. قدرت در وقتی کمال است و می‌تواند که کمال خودش را بروز بدهد که در دست دانشمند باشد، در دست عاقل باشد.