… وحش فلان سلطان منطقه از خارج میخرند و با طیارهها میخواهند ببرند به آن محل. اینها دارند همه چیز ما را میبرند و آنها شتر میخرند[3]! من نمیدانم که این گوشها کی باز میشود. با نفخ صور باید باز بشود؟ و این چشمها کی بینا میشود و این زبانها کی گویا میشود؟ صُمٌّ بُکْمٌ عمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلوُنَ[4]. همهاش سر لا یعقلون است. صُمٌّ بُکُمٌ عُمْیٌ هم دنبال لا یعقلون است.
امر قرآن به بردن محسوس به عالم تعقل که اصالت دارد
کسی که مطالعه کند در قرآن شریف این معنا را، میبیند که جمیع علوم طبیعی جنبه معنوی آن در قرآن مطرح است نه جنبه طبیعی آن. تمام تعقلاتی که در قرآن واقع شده است و امر به تعقل، امر به اینکه محسوس را به عالم تعقل ببرید و عالم تعقل؛ عالمی است که اصالت دارد و این طبیعت، یک شبحی است از عالم؛ منتها ما تا در طبیعت هستیم، این شبح را، این حظ نازل را میبینیم.
اختصاص مرتبهٔ تعقل و تجرد نفسانی به انسان
… داده است. و جنبه حیوانی هم مثل سایر حیوانات دارد: چشم و گوش و کذا و کذا و ادراکات جزئی، و اینها هم مشترک است با سایر حیوانات. و بالاتر از این هم- البته در حیوانات هم ضعیفش هست- یک مرتبه مثالی[1] انسان دارد که در آنجا زایدِ بر این مطالب حیوانی چیزهایی هست. و یختصّ الانسان به تعقل و به یک معنویت و یک «تجرد باطنی» که سایر حیوانات این مرتبه تعقل و مرتبه «تجرد نفسانی» را ندارند.