رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

معرفت شهودی به خدا و سیر باطنی انسان و آثار و زبان عارفان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:نامه عرفانی : مکتوب عرفانی به آقای میرزا جواد همدانی (حجت)— ۱۳۱۴/۰۴/۰۷

سیر زمانی

از ۱۳۱۴ تا ۱۳۶۷
۱۳۱۴۱۳۶۷

فقط سال ۱۳۵۶همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

دخترم! موضوع فلسفه، مطلق وجود است از حق تعالی تا آخرین مراتب وجود، و موضوع علم عرفان و عرفان علمی وجود مطلق است یا بگو حق تعالی است و بحثی به جز حق تعالی و جلوه او- که غیر او نیست- ندارد. اگر کتابی یا عارفی بحث از چیزی غیر حق کند نه کتابْ عرفان است و نه گوینده عارف است، و اگر فیلسوفی در وجود به آن طور که هست نظر کند و بحث نماید نظرش الهی و بحثش عرفانی است و همه اینها غیر از ذوق عرفانی است که از بحث به دور است و غیر، از آن مهجور، تا چه رسد به شهود وجدانی و پس از آن نیستی در عین غرق در هستی «ادْفَعِ السِّراج که شمس طالع شد».[48]
الَّلهُمَّ اَرِنِی الْاشیاءَ کَما هِیَ،[1] این چیزی است که بزرگان و انبیا خواستند. ما نمی‌توانیم اشیا را «کما هی» بشناسیم، معنی‌اش این نیست که ما ماهیّات اشیا را نمی‌توانیم بشناسیم، آن امر سهلی است. معنایش این است که موجودات را آن طور که هستند، آن طور که موجودات ربط با مبدا دارند، آن که خواستند ارائه این معناست که نسبت اشیا به حق چی است؟ ربط حادث به قدیم چی است؟ کلیاتش را فلسفه می‌گوید، بعض مراتبش را هم اهل عرفان بیان می‌کنند. لکن رسیدن به اینکه این چه ربطی است، چه رابطه‌ای است؟ اینکه هُوَ مَعَکُمْ ایْنَما کُنْتُمْ،[2] نَحْنُ اقْرَبُ الَیه مِنْکُمْ[3] این یعنی چه؟ چه جوری است این وضع؟ یعنی پهلوی‌ همیم؟ نزدیک به ما، به این معناست که ما دو نفر نزدیک به همیم یا مساله دیگری است؟

نقد بی‌اعتنایی برخی اهل معنا به فقه و اخبار و ظواهر قرآن

آنها می‌گفتند که اصلًا اسلام آمده است برای اینکه توحید و سایرِ- مثلًا- مسائل عقلی الهی را تعلیم بکند و سایر چیزها، همه مقدمه آن است و اینها را باید رها کرد و خُذِ الْغایات[4] باید شد. از این جهت اعتنا به فقه- البته نه همه، بعضی شان- به فقه و فقها و اعتنا به اخبار و اعتنا به ظواهر قرآن [و] کثیری از احکامی که در قرآن هست، اینها را کار نداشتند؛ رد نمی‌کردند لکن مثل رد کردن بود؛ همان کار نداشتن و بی‌طرف بودن و چی کردن و از آن طرف هم اصحاب اینها را تخطئه کردن و قشری خواندن اینها. این معنایش این بود که ما نُوْمِنُ بِبَعْضٍ[5] و بعضی‌اش را نه، ما کار نداریم یا قبول نداریم.

نقد تأویل آیات به معانی عرفانی و فلسفی و غفلت از حیات دنیوی

بسیاری از زمانها بر ما گذشت که یک طایفه‌ای فیلسوف و همان- عرض می‌کنم که- عارف و صوفی و متکلم و امثال ذلک که دنبال همان جهات معنوی بودند، اینها گرفتند آن معنویات را، هر کسی به اندازه ادراک خودش، و تخطئه کردند قشریون [را]. تمام ما عدای خودشان را قشری حساب کردند و تخطئه کردند بلکه وقتی دنبال تفسیر قرآن رفتند ملاحظه می‌کنیم که، تمام آیات را، اکثر آیات را برگرداندند به آن جهات عرفانی و جهات فلسفی و جهات معنوی، و بکلی غفلت کردند از حیات دنیاوی و جهاتی که در اینجا به آن احتیاج هست و تربیتهایی که در اینجا باید بشود؛ از این غفلت کردند. به حَسَب اختلاف مشربشان رفتند دنبال همان معانی بالاتر از ادراکِ- مثلًا- عامه مردم. و علاوه بر اینکه آن معانی را- مثلًا- تحصیل کردند، ما عدای خودشان را تخطئه کردند. و در همین اوان و همان عصر، یک دسته دیگری که اشتغال داشتند به امور فقهی و به …

ظاهر پنداشتن معانی غیرظاهر نزد غافلان از تربیت زمینی

خوب دیگر به این حد که انسان رسید، یعنی بعد از آنکه تمام توجه نفس به آن معانی غیبیه شد و بکلی از این تربیت زمینی غفلت کرد، اینهایی هم که ظاهر در یک مطلبی نیست به نظر او ظاهر می‌آید. به نظر او ظاهرش همین معناست و غیر از این معنا نیست. قضیه خضر و موسی ظاهرش همین معناست که مثلًا کذا. اصلًا وقتی که انسان اشتغال به یک علمی پیدا کرد و منحصر شد به آن و تمام توجهش انحصار به آن پیدا کرد، اصلًا قلب همچو می‌شود که همه‌اش عرفان می‌شود؛ دیگر کار به این ندارد که دنیا هم یک چیزی است و تربیتهای دنیایی یک چیزی است، و عبادات هم یک مطلبی است و عرض می‌کنم …

تأویل آیات به فهم عرفانی شخصی، از جمله در قصهٔ موسی و خضر

اینها کانّه آیات و ضروراتی که در همه ادیان است، آنها را ندیده می‌گیرند. آیات را، آن قدری را که دلشان خواست و می‌توانند، تاویل کنند به همین مطالب و آنهایی‌اش که دیگر نمی‌توانند تاویل کنند، اصلًا ذکری از آن نکنند، مَنْسی[7] باشند. چنانچه آنها هم وقتی که هر چه از آیات را که می‌شد برگردانی به آن معنای عرفانی که آقا فهمیده است، ذکرش می‌کرد و برمی‌گرداند به همان معنای عرفانی. ملاحظه می‌فرمایید که در قضیه‌ «موسی» و آن «خضر»، آنهایی که اهل این مطالب بودند چه مطالبی در اینجا گفته‌اند؛[8] از کجا گفتند، خوب خدا می‌داند!