دخترم! موضوع فلسفه، مطلق وجود است از حق تعالی تا آخرین مراتب وجود، و موضوع علم عرفان و عرفان علمی وجود مطلق است یا بگو حق تعالی است و بحثی به جز حق تعالی و جلوه او- که غیر او نیست- ندارد. اگر کتابی یا عارفی بحث از چیزی غیر حق کند نه کتابْ عرفان است و نه گوینده عارف است، و اگر فیلسوفی در وجود به آن طور که هست نظر کند و بحث نماید نظرش الهی و بحثش عرفانی است و همه اینها غیر از ذوق عرفانی است که از بحث به دور است و غیر، از آن مهجور، تا چه رسد به شهود وجدانی و پس از آن نیستی در عین غرق در هستی «ادْفَعِ السِّراج که شمس طالع شد».[48]توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
معرفت شهودی به خدا و سیر باطنی انسان و آثار و زبان عارفان.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:نامه عرفانی : مکتوب عرفانی به آقای میرزا جواد همدانی (حجت)— ۱۳۱۴/۰۴/۰۷
سیر زمانی
از ۱۳۱۴ تا ۱۳۶۷۱۳۱۴۱۳۶۷
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
الَّلهُمَّ اَرِنِی الْاشیاءَ کَما هِیَ،[1] این چیزی است که بزرگان و انبیا خواستند. ما نمیتوانیم اشیا را «کما هی» بشناسیم، معنیاش این نیست که ما ماهیّات اشیا را نمیتوانیم بشناسیم، آن امر سهلی است. معنایش این است که موجودات را آن طور که هستند، آن طور که موجودات ربط با مبدا دارند، آن که خواستند ارائه این معناست که نسبت اشیا به حق چی است؟ ربط حادث به قدیم چی است؟ کلیاتش را فلسفه میگوید، بعض مراتبش را هم اهل عرفان بیان میکنند. لکن رسیدن به اینکه این چه ربطی است، چه رابطهای است؟ اینکه هُوَ مَعَکُمْ ایْنَما کُنْتُمْ،[2] نَحْنُ اقْرَبُ الَیه مِنْکُمْ[3] این یعنی چه؟ چه جوری است این وضع؟ یعنی پهلوی همیم؟ نزدیک به ما، به این معناست که ما دو نفر نزدیک به همیم یا مساله دیگری است؟شاهدها (۵۱ پاراگراف)
علمی بودن عرفان و فلسفه و فاصلهٔ آن با یافتن و محو شدن
… را بکنیم. ما خیال میکنیم که این حرفهایی که فلاسفه میگویند، این حرفهایی که عرفای علمی میگویند، این حرفهایی که حکما میگویند، اینها نمونهای از این مسائل است، نمونهای از آن مسائلی است که برای ولی اعظم، ولی الله اعظم و برای اولیای بزرگ خدا حاصل شده است. اینها همه مسائل علمی است؛ مساله عرفان علمی، فلسفه علمی و حکمت علمی. اینها علمی است، غیر آن معنایی است که باید باشد. یافتن، مسئله دیگری است و غرق شدن در آن مسائل مسئله بالاتر و محو شدن در همه مسائل، مرتبه بالاتر و صعق[2] [که] از برایشان حاصل میشده است، این از بالاتر و رجوع از آنجا برای آنها مشکل بوده است، دردناک بوده است. هیچ دردی بالاتر از این نبوده است که از آن مرتبه غیب، از آنجایی که لقای خداست، بدون اینکه کسی در کار باشد، بدون اینکه خودشان هم در کار باشند، از آنجا وقتی برگشت میکنند به این عالم، خوب این خیلی سخت است برایشان. این مساله در همه اولیای خدا بوده است، از حضرت …پیروزی در همهٔ میدانها در صورت تحقق حقیقی جهت عرفانی حج
… اعمال خود شرکت ندهند. و جهات معنوی حج بسیار است. و مهم آن است که حاج بداند که کجا میرود و دعوت کی را اجابت میکند و میهمان کیست، و آداب این میهمانی چیست؛ و بداند هر خودخواهی و خودبینی با خداخواهی مخالف است و با هجرت الی الله مباین و موجب نقص معنویت حج است. و اگر همین یک جهت عرفانی و معنوی برای انسان دست دهد و لبیک براستی مقرون به ندای حق تعالی تحقق حقیقی یابد، انسان در همه میدانهای سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و حتی نظامی پیروز میشود. و برای چنین انسانی شکست مفهومی ندارد. خداوند تعالی شمهای از این سیر معنوی و هجرت الهی را نصیب همه ما فرماید.دشواری تصور ربط حادث به قدیم و ظهور حق در خلق
… است، زبانی است که هر عالم و مفسّری خود را با آن آشنا میداند و آشنا نیست. قرآن کریم از کتبی است که معارف آن بیسابقه است و تصور بسیاری از معارف آن از تصدیقش مشکلتر است. چه بسا که با برهان فلسفی و دید عرفانی مطلبی را بتوان ثابت کرد ولی از تصور آن عاجز بود. تصور ربط حادث به قدیم که در قرآن کریم در تعبیرات گوناگونی از آن یاد فرموده است، و کیفیت معیّت حق با خلق که بعضی گویند «معیّت قیّومی»[30] است که تصور آن حتی برای آن گویندگان از معضلاتست، و ظهور حق در خلق و حضور خلقت نزد حق و اقربیت او- جلّ و علا- از حبل الورید به مخلوق و مُفاد اللهُ نُورُ السَّمواتِ وَ الْاَرْضِ[31] و هُوَ الاوّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ[32] و ما یکون منْ نَجْوی ثَلثَهٍ[33] و ایَّاکَ نَعْبُدُ وَ ایَّاکَ نَسْتَعینُ[34] و امثال اینها که گمان نکنم جز بر مخاطب و به تعلیم او به نزدیکانش که اهل این گونه مسائل بودهاند، تصورش تحقق یافته باشد. و راه یافتن به روزنهای از آن، مجاهدتِ مشفوع با تهذیب لازم دارد.تحول معنوی و عرفانی پدیدآمده با قرآن فوق همهٔ مسائل
… کوتاه است از اینکه واقعاً بداند که «هو معکم» یعنی چه، چه معیتی است این؟- وَ هُوَ نور السّمواتِ و الارْضِ- اللّهُ نُورُ السّمواتِ و الارْضِ[7] این چی است؟ «نور السموات» چی است؟ چطور «نور سماوات» است؟ و لهذا «منوّر السموات» گفتهاند و هیچ ربطی به آیه ندارد. تحول معنوی و تحول عرفانی که به واسطه قرآن پیدا شده است فوق همه مسائل است. و بشر، هر کس از یک بعد به قرآن نگاه کرده است، و بعضی بعد ظاهرش را، بعد مسائل اجتماعی را، بعد مسائل سیاسی را، بعد مسائل فلسفی، بعد مسائل عرفانی. لکن آن بعد حقیقی که بین عاشق و معشوق است، آن سرّی که بین خدا و پیغمبر اکرم است، آن یک مطلبی نیست که ماها بتوانیم …تحول عرفان پس از اسلام و ناتوانی عارفان از کشف حقایق قرآن
… داشت و دارد، لکن مبدل کرد به یک عرفان عینی و یک شهود واقعی برای ارباب شهود. قرآن در این بُعدش برای کسی تا کنون منکشف نشده است مگر مَنْ خوطِبَ بِه[1]؛ و در بعض ابعادش حتی برای مَنْ خوطِبَ بِه هم منکشف نشده است و فقط برای ذات ذو الجلال جلّت عظمتُه معلوم است. اگر کسی سیر کند در فلسفههای قبل از اسلام و فلسفههای بعد از اسلام، و خصوصاً قرنهای آخر و عرفای قبل از اسلام و آن کسانی که در هندوستان و امثال آن یک همچو مسائلی داشتند، با عرفای بعد از اسلام که به تعلیم اسلام در این امر وارد شدهاند، میفهمد که چه تحولی در این بعد حاصل شده است؛ در صورتی که عرفای بزرگ اسلام هم راجِل[2] هستند در کشف حقایق قرآن.نیافتن عرفان قرآن در هیچ کتاب، حتی کتب عرفانی اسلامی
اگر قرآن نبود، باب معرفه الله بسته بود الی الابد. و آن فلسفه یونانی یک باب دیگری است که در محل خودش بسیار ارجمند است؛ برای اینکه، با استدلال اثبات میکند، نه معرفت حاصل میشود، با دلیل اثبات میشود وجود خدای تبارک و تعالی. معرفت غیر اثبات وجود است. و قرآن آمده است که هم اثبات بکند به همان طریقههای متعارف و طریقههای بلکه گاهی نازلتر از او و هم پرده دیگرش عرفان قرآن است که او را همین مقدارش هم که در قرآن است در هیچ کتابی نمییابید، حتی در کتب عرفانی اسلامی که متحول شده است و با عرفان قبل الاسلام بسیار فرق دارد، باز تعبیرات قرآن غیر آنی است که آنها دارند.ماندن در حال صعق، نرسیدن به کمال مطلوب
آنان که به این مقام یا شبیه به آن رسیدهاند اعتزال از خلق و انزوا اختیار نمیکنند، بلکه مامور به آشنا نمودن و آشتی دادن گمراهان، با این جلوهها هستند، اگر چه کم توفیق یافتهاند. و آنان که با رسیدن به بعض مقامات و نوشیدن جرعهای از خود بیخود شدند و در صعق باقی ماندهاند گرچه به کمالاتی بزرگ راه یافتهاند لکن به کمال مطلوب نرسیدهاند. موسی کلیم- صلوات [اللّه] و سلامه علیه- که از تجلّی حق به حال صعق افتاد با عنایت خاصّه افاقه یافت و مامور خدمت شد، و رسول اللّه خاتم با رسیدن به مرتبه عالی انسانیت و آنچه در وهم کس نیاید، به مظهریّت اسم جامع اعظم با خطاب یا ایُّها الْمُدَّثِّرُ. قُمْ …برگرفته بودن عرفان اسلامی از ادعیه و تفاوت آن با عرفان هند
… اینها نمیفهمند که دعا اصلًا چی هست. مضامین ادعیه را نرفتهاند ببینند که چی هست، به مردم چی میگوید، چه میخواهد بکند. اگر نبود در ادعیه الّا دعای مناجات شعبانیه، کافی بود برای اینکه امامان ما، امامان بحقند؛ آنهایی که این دعا را انشا کردند و تعقیب کردند. تمام این مسائلی که عرفا در طول کتابهای طولانی خودشان یا خودشان میگویند در چند کلمه مناجات شعبانیه هست، بلکه عرفای اسلام از همین ادعیه و از همین دعاهایی که در اسلام وارد شده است از اینها استفاده کردهاند. و عرفان اسلام فرق دارد با عرفان هند و جاهای دیگر. این دعاهاست که به تعبیر بعض از مشایخ ما[5] میفرمودند که «قرآن، قرآن نازل است، آمده است به طرف پایین و دعا از پایین به بالا میرود، این قرآن صاعد است.» معنویات در این ادعیه- آنی که انسان را میخواهد آدم کند، آنی که این افرادی که اگر سر خود باشند از همه …نقد بازگرداندن همهٔ مسائل اسلام و حتی جهاد به معانی عرفانی
من کراراً این مطلب را در نجف هم گفته و اینجا هم گاهی گفتهام که ما در یک مدتی گرفتار بودیم به یک نفر از مردم و به قشری از اهل علم که اینها اسلام را از آن طرف نگاه میکردند. عرفا اسلام را قبول داشتند، لکن تمام مسائل را برمیگرداندند به آن معانی عرفانی، مسائل روز قائل نبودند. حتی اگر روایتی یا آیهای در جهاد میآمد اینها همان «جهاد نفس» را میگفتند هست. و اسلام را با یک صورت دیگری غیر از آن صورت واقعی که جامع است، جامع همه اطراف است، نظر میکردند. من گفتم ما یک مدتهایی مبتلا به آنها بودیم، که البته مردم صالحی بودند، لکن اسلام را با یک صورت میدیدند؛ یک بعد اسلام را نظر میکردند. و یک مدتی، اخیراً، ما مبتلا …رسیدن به جایی که جز خدا دیده نشود و همه جلوهٔ او باشند
… باشید. درس خواندن تنها انسان را در جند الهی وارد نمیکند. علم تنها- خصوصاً علمهای قانونی- رسمی انسان را به مراتب انسانیت نمیرساند؛ باید باشد، لکن در جنب آن باید توجه به غیب باشد. درس را برای خدا بخوانید. از صفر شروع کردید؛ و امیدوارم تا غیر متناهی بروید؛ و بروید تا برسید به آنجا که غیر از خدا کسی را نبینید، همه چیز را از او ببینید، همه کس را جلوه او بدانید. اگر همچو تربیتی در انسانها واقع بشود، انسانها الهی میشوند. انسان الهی جنگ و زور ندارد؛ جنگ و جدال ندارد. همه جنگ و جدالهایی که واقع میشود برای این است که توجه به طبیعت است. جنگهایی که در اسلام وارد شده است، برای اینکه اینها را از ظلمات به نور وارد کنند. …نقد توجه عرفا، فلاسفه و متکلمان به باطن اسلام و غفلت از ظاهر آن
… اسلام، راجع به امور اجتماعی، راجع به تعمیر این عالم، غفلت کردند. این غفلت کردن از اسلام بود که اسلام را به یک ورق شناخته بودند [و] ورق دیگرش را، عالم طبیعتش را توجه نداشتند که اسلام توجه به عالم طبیعت هم دارد؛ توجه به تمام اموری که احتیاج دارد انسان، دارد؛ و لهذا یک ابتلای اسلام این بود که آن اشخاص، از قبیل متکلمین و بیشتر فلاسفه و بیشتر عرفا و صوفیه و اینها همه، آیاتی که در قرآن کریم بود، هی میخواستند، نیت داشتند، که برگردانند به همان امور معنوی. حتی اخباری یا روایاتی، آیاتی که راجع به اجتماعیات و راجع به عالم طبیعت وارد شده بود آنها کوشش میکردند که برگردانند به همان معنویات؛ آنها غافل بودند از [ظاهر] اسلام، و توجه داشتند [به باطن آن] توجه داشتند به یک ورق اسلام و غافل بودند از یک ورق دیگرش؛ باطن را ملاحظه میکردند و از ظاهر غافل بودند. حالا ابتلای اسلام این طور شده است که جوانهای ما، جوانها و روشنفکرها و اشخاصی که دانشمندان بالا هستند و علوم طبیعی را یاد گرفتهاند، اینها کوشش دارند به اینکه تمام آیات قرآنی و روایات را برگردانند به همین امور طبیعی [و] از معنویات غافل بشوند؛ حتی آیاتی که راجع …نقد تأویل آیات به معانی عرفانی و فلسفی و غفلت از حیات دنیوی
بسیاری از زمانها بر ما گذشت که یک طایفهای فیلسوف و همان- عرض میکنم که- عارف و صوفی و متکلم و امثال ذلک که دنبال همان جهات معنوی بودند، اینها گرفتند آن معنویات را، هر کسی به اندازه ادراک خودش، و تخطئه کردند قشریون [را]. تمام ما عدای خودشان را قشری حساب کردند و تخطئه کردند بلکه وقتی دنبال تفسیر قرآن رفتند ملاحظه میکنیم که، تمام آیات را، اکثر آیات را برگرداندند به آن جهات عرفانی و جهات فلسفی و جهات معنوی، و بکلی غفلت کردند از حیات دنیاوی و جهاتی که در اینجا به آن احتیاج هست و تربیتهایی که در اینجا باید بشود؛ از این غفلت کردند. به حَسَب اختلاف مشربشان رفتند دنبال همان معانی بالاتر از ادراکِ- مثلًا- عامه مردم. و علاوه بر اینکه آن معانی را- مثلًا- تحصیل کردند، ما عدای خودشان را تخطئه کردند. و در همین اوان و همان عصر، یک دسته دیگری که اشتغال داشتند به امور فقهی و به …ظاهر پنداشتن معانی غیرظاهر نزد غافلان از تربیت زمینی
خوب دیگر به این حد که انسان رسید، یعنی بعد از آنکه تمام توجه نفس به آن معانی غیبیه شد و بکلی از این تربیت زمینی غفلت کرد، اینهایی هم که ظاهر در یک مطلبی نیست به نظر او ظاهر میآید. به نظر او ظاهرش همین معناست و غیر از این معنا نیست. قضیه خضر و موسی ظاهرش همین معناست که مثلًا کذا. اصلًا وقتی که انسان اشتغال به یک علمی پیدا کرد و منحصر شد به آن و تمام توجهش انحصار به آن پیدا کرد، اصلًا قلب همچو میشود که همهاش عرفان میشود؛ دیگر کار به این ندارد که دنیا هم یک چیزی است و تربیتهای دنیایی یک چیزی است، و عبادات هم یک مطلبی است و عرض میکنم …حجاب بودن ظاهر عبادات، فلسفهٔ رسمی، شبهات کلامی و عرفان رسمی
… هو اضمحلال التّعیّنات فوقع اجرک علی الله و تاسّی بابیک الرّوحانی فی السّیر إلی ربّه و قل: وَجَّهْتُ وَجْهی لِلَّذی فَطَر السَّمواتِ وَ الاَرْضِ ... و هذا هو الفوز العظیم و الجنّه الذّاتیه اللقائیّه الّتی لا عینٌ رات و لا اذنٌ سمعت و لا خطر علی قلب بشرٍ. و لا تقنع ایّتها النّفس بحصول الملاذّ الحیوانیّه و الشّهوانیّه، و لا بالرّئاسات الدّنیویّه الظّاهریّه، و لا بصوره النُّسک و قشرها، و لا باعتدال الخُلق و جودتها، و لا بالفلسفه الرّسمیّه و الشّبهات الکلامیّه، و لا بتنسیق کلمات ارباب التصوّف و العرفان الرّسمی و تنظیمها، و إرعاد اهل الخرقه و إبراقهم، فإن صرف الهمّ إلی کلّ ذلک و الوقوف علیها اخترامٌ و هلاکٌ، و العلم هو الحجاب الاکبر. بل یکون همّک التّوجه إلی الله تعالی بارئک و مبدئک و مُعیدک فی کلّ الحرکات و السّکنات و الافکار و الانظار و المناسکحجاب بودن ظاهر عبادات، فلسفهٔ کلی و الفاظ عرفان قشری برای سالک
إیّاک ثمّ إیّاک- و الله تعالی معینک فی اولاک و اخراک- و ان تصرف همّک إلی حصول الملاذّ الحیوانیه الشهویه فإنّ هذا شان البهائم، او الغلبه علی اقرانک و اشباهک حتّی فی العلوم و المعارف فإنّ هذا شان السباع، او الرئاسات الدنیویه الظاهریه و صرف الفکر و التدبیر إلیها فإنّ هذا مقام الشیاطین، بل و لا تجعلی نصب عینک صوره النسک و قشورها، و لا اعتدال الخُلق و جودتها، و لا الفلسفه الکلّیه و المفاهیم المبهمه، و لا تنسیق کلمات ارباب التصوّف و العرفان القشریه و تنظیمها، و إرعاد اهل الخرقه و إبراقها، فانّ کلّ ذلک حجاب فی حجاب و ظلمات بعضها فوق بعض، و صرف الهمّ إلیها اخترام و هلاک، و ذلک خسران مبین و حرمان ابدی و ظلمات لا نهایه لها؛ بل یکون همّک التوجّه إلی الله تعالی و إلی ملکوته فی کلّ حرکاتک و سکناتک و انظارک و افکارک؛ فإنّک مسافر إلی الله تعالی و لا یمکن لک هذه المسافره بقدم النفس بل لا بدّ و ان یکون بقدم الله و رسوله؛ فإنّ المهاجره من بیت النفس لا یمکن بقدمها. فکلّما کان قدمک قدم …حجاب بودن ظاهر عبادات، فلسفهٔ کلی و الفاظ عرفان ظاهری برای سالک
… به دست آوردن لذات شهوات حیوانی کنی که این شان چهارپایان است، یا به چیرگی بر نزدیکان و همانندان بپردازی- اگر چه غلبه در علوم و معارف باشد- که این منزلت درندگان است، یا همّ خویش به ریاستهای ظاهری دنیا صرف کرده تدبیر و اندیشه را بر آن بگماری که مقام شیاطین است؛ بلکه حتی پوسته و ظاهر عبادات را نیز منظر نظر قرار نده، و نه اخلاق معتدل یا نیکو را، و نه فلسفه کلیه یا مفاهیم مبهم را، و نه شیوایی گفتار ارباب تصوف و عرفان ظاهری و نظم کلام ایشان را، و نه غرش رعد اهل خرقه و آذرخش ایشان [که ادعای رگبار معارف دارد] هیچ کدام را در برابر چشمانت قرار نده، که همه آنها حجابی است اندر حجاب و ظلماتی است انباشته بر هم و صِرف کوشش در آنها مرگ و هلاکت است و چنین کاری زیان آشکار و محرومیت ابدی و ظلمتی است بیپایاننقد عارفان لفظی در نقل حرفهای درویشی از حضرت
… به فقیر، قیمتش خراج شامات بوده است! آن کسی که لباسش آن است انگشتر میپوشد که قیمتش خراج باشد؟! این یک دروغی است که اگر روایت هم داشته باشد، دروغ است در صورتی که ندارد. وقتی میخواهند معرفی کنند حضرت امیر را، به این جهات معرفی میکنند، به همین جهات [دروغ]. یا آنهایی که عارف لفظی هستند- عرفان حقیقی که کم است در دنیا- آنها هم وقتی که میخواهند از حضرت نقل کنند، یک حرفهای درویشی نقل میکنند. آنی که هست، واقعیتش را که نمیدانند و این جهات ظاهری هم که حضرت داشته است برای جهالتهایی که بوده است، منحرف کردند از واقعیتش. خیال کردند تعریف حضرت امیر به این است که انگشترش چقدر قیمت داشته باشد و- مثلًا- چه باشد، یک زندگی عجیب و غریبی دارد حضرت امیر.کنارهگیری عرفای معروف از حکومت در برابر دخالت امیرالمؤمنین (ع) در آن
… است؛ یعنی، ما نمیتوانیم برسیم به آن جایی که بتوانیم از ایشان به آن جور که هستند مدح کنیم. آن صفات متضاده که در اشخاص نمیشود باشد، در ایشان هست. از همین جهت است که این صفات متضاده که هست، اینکه هر کسی یک طرفش را گرفته است و خیال میکند که ایشان او است. کسی که عارف مسلک است و در راس عرفای عالم واقع شده است، این آدم در حکومت دخالت دارد، در صورتی که عرفای معروف اصلًا کنارهگیری میکردند. کسی که در جنگها آن طور فعالیت داشته است مع ذلک، در زهد و تقوا و کنارهگیری از خلق آن طور بوده است. چون ابعاد مختلف درش بوده است، هر کسی یک بعدی از او را گرفته است و خیال کرده است که بعد واقعی این است و تا کنون آن بعدی که ایشان دارند، آن بعد معنویای که ایشان …رد سخن بیخبران که عرفان و فلسفه را بافته و تخیل میدانند
… از علمای اعلام و دانشمندان معظم به بعدی از ابعاد الهی این کتاب مقدس دامن به کمر زده و قلم به دست گرفته و آرزوی عاشقان قرآن را برآورند و در ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی و جنگ و صلح قرآن وقت صرف فرمایند تا معلوم شود این کتاب سرچشمه همه چیز است؛ از عرفان و فلسفه تا ادب و سیاست، تا بیخبران نگویند عرفان و فلسفه بافتهها و تخیلاتی بیش نیست و ریاضت و سیر و سلوک کار درویشان قلندر است، یا اسلام به سیاست و حکومت و اداره کشور چه کار دارد که این کار سلاطین و روسای جمهور و اهل دنیاست. یا اسلام دین صلح و سازش است و حتی از جنگ و جدال با ستمکاران بری است. و به سر قرآن آن آورند که کلیسای جاهل و سیاستمداران بازیگر به سر دین مسیح عظیم الشان آوردند.مقایسهٔ سیر عرفانی پیش و پس از تعلیمات اسلام و قرآن
… است و همین مقداری که معلوم شده است و کشف شده است، وقتی که ملاحظه کنید با قبل از اسلام و معارف قبل از اسلام و فلسفه قبل از اسلام و عدالتهای اجتماعی قبل الاسلام میبینید که همین مقدار هم یک تحول عظیمی در دنیا پیش آورده است که سابقه نداشته است و لاحقه هم ندارد. در سیر عرفانی، شما ملاحظه بفرمایید که قبل از اسلام چی بوده است و بعد از اسلام و با تعلیمات اسلام مقدس و قرآن کریم چه شده است.تأویل آیات به فهم عرفانی شخصی، از جمله در قصهٔ موسی و خضر
اینها کانّه آیات و ضروراتی که در همه ادیان است، آنها را ندیده میگیرند. آیات را، آن قدری را که دلشان خواست و میتوانند، تاویل کنند به همین مطالب و آنهاییاش که دیگر نمیتوانند تاویل کنند، اصلًا ذکری از آن نکنند، مَنْسی[7] باشند. چنانچه آنها هم وقتی که هر چه از آیات را که میشد برگردانی به آن معنای عرفانی که آقا فهمیده است، ذکرش میکرد و برمیگرداند به همان معنای عرفانی. ملاحظه میفرمایید که در قضیه «موسی» و آن «خضر»، آنهایی که اهل این مطالب بودند چه مطالبی در اینجا گفتهاند؛[8] از کجا گفتند، خوب خدا میداند!