نقش عواطف در کنار عقل در حفظ دین و اخلاق در طول تاریخ
… از فرصتهای ما را ندارند؛ یکیاش همین است. این سلسله و رشته و جریان و شبکهی توسل به اهلبیت و محبت اهلبیت و برانگیختن عواطف، خیلی فرصت مهمی است. حالا به هر دلیلی، دیگران در مناطق دیگر، از این نعمت بزرگ، از این برکت عام، به این شکل برخوردار نیستند؛ ما داریم. یقیناً یکی از عواملی که دین را، معنویت را، عقیده را و اخلاق را در یک جمعیتی در طول تاریخ حفظ میکند، عواطف است؛ در کنار عقل و خرد و استدلال. انبیاء و فرستادگان الهی ننشستهاند با مردم با زبان فلسفی حرف بزنند؛ اگرچه برای فهمیدن کلام آنها و تعمق در بیان آنها، عقل فلسفی لازم بود و هست؛ یعنی فلاسفهی بزرگ از سفرهی گستردهی عمومی انبیای الهی بیشترین بهره را میبرند؛ اما این سفره، سفرهی خاص نیست؛ لذا …
لزوم تقویت محبت و عاطفه در هر تحول و نکوهش تحول بیمحبتساز
خداپرستی، عشق به معنویت، عاطفه ی انسانی در هر تحولی، و عواطف و محبت در انسانها باید تقویت بشود و در این جهت باید راه برویم. آن تحول اجتماعی یا اقتصادی ای که انسانها را نسبت به هم بی تفاوت و بی محبت می کند، ممدوح نیست؛ مذموم است. اگر شما می شنوید که در برخی از کشورهای غربی، فرزند و پدر در یک شهر زندگی می کنند، اما فرزند از پدرش سال به سال احوالی نمی پرسد، خانواده ها دور هم جمع نمی شوند، کودکان از عطوفتهای پدرانه و مادرانه برخوردار نمی شوند، زن و شوهرها جز به موجب یک قرارداد موقت - یک …
خطای جدا کردن یا دستکم گرفتن عواطف ایمانی نسل جوان
آنچه که من را به این اجتماع، به این برنامه، به این اردو و به این مجموعهی علمی و آموزشی و فرهنگی دلبسته و معتقد میکند، این است که در اینجا آمیزهای از علم و ایمان و از تفکّر و عاطفه، مشاهده میشود. اشتباه میکنند کسانی که خیال میکنند میتوان عواطف برخاسته از شور ایمان را از نسل جوان مؤمن این کشور جدا کرد؛ و اشتباه میکنند کسانی که این عواطف را دست کم میگیرند.
گریه در حوادث عاطفی نشانهٔ شدت عاطفهای که اسلام رشد میدهد، نه جزع
یکی از خصوصیّات عاطفی دنیای اسلام همین است؛ اشکریختن در حوادث و پدیدههای عاطفی. شما در قضایا زیاد میبینید که حضرت گریه کرد. این گریه، گریه جزع نیست؛ این همان شدّت عاطفه است؛ چون اسلام این عاطفه را در فرد رشد میدهد. حضرت بنا کرد به گریهکردن. بعد این جمله را فرمود که همه شنیدهاید: «اللّهم اشهد»؛ خدایا خودت گواه باش. «فقد برز الیهم غلام»؛ جوانی به سمت اینها برای جنگ رفته است که «اشبه النّاس خُلقاً و خَلقاً و منطقاً برسولک».
سهم عاطفه در کنار منطق و استدلال در بنای شخصیت انسان
… شود. لذا شما ملاحظه میکنید که در زمان ائمّه علیهمالسّلام، قضیه گریستن و گریاندن برای امام حسین علیهالسّلام، برای خود جایی دارد. مبادا کسی خیال کند که در زمینه فکر و منطق و استدلال، دیگر چه جایی برای گریه کردن و این بحثهای قدیمی است! نه! این خیالِ باطل است. عاطفه بهجای خود و منطق و استدلال هم بهجای خود، هر یک سهمی در بنای شخصیّت انسان دارد. خیلی از مسائل است که باید آنها را با عاطفه و محبّت حل کرد و در آنها جای منطق و استدلال نیست. شما اگر در نهضتهای انبیا ملاحظه کنید، خواهید دید وقتی که پیغمبران مبعوث میشدند، در وهله اوّل که عدّهای دور آنها را میگرفتند، عامل اصلی، منطق و استدلال نبود. شما در تاریخ پیغمبر اسلام که مدوّن و روشن هم هست، کجا سراغ دارید که آن حضرت کسانی از کفّار قریش را که …
نقش احساسات صحیح در زنده کردن مردم و آماده کردن آنان برای شنیدن
… بوده. بعضى از مجالس خوب بوده، بعضى هم خوب نبوده. مساجد عمدهى شهرها در تهران و بقیّهى شهرستانها فعّال بشوند. سخنرانى و دعوت از مسئولین و مانند اینها را کنار بگذارید. یک سخنرانى کوتاهى، ــ ده دقیقه، بیست دقیقه ــ که یکى بیاید صحبت بکند، آن بحث دیگری است. مردم را در این مراسم با هیجانهاى عاطفى صحیح، تر و تازه کنید، زنده کنید. یک سال، دوران تفکّر و اندیشیدن و درس خواندن و درس گرفتن است؛ در این مراسم بایستى انرژى آن یک سال درس خواندن تأمین بشود؛ آن دیگر با درس خواندن نمیشود، با احساسات میشود. من مکرّر گفتهام، احساسات کارى را میکند با انسانها که ...... در عواطف هم از همه قوىتر عواطف مربوط به عاشورا و امام حسین (علیه السّلام) است؛ لذاست که آن بیشتر از همه این را تضمین میکند. مذهب تولّا و تبرّا است؛ یعنى عشق و نفرت، پیوند دوستى و گسستن از دشمنان. …
عاطفهٔ پیامبر بهعنوان خطمشی، نه حالتی زودگذر و ناشی از ضعف
عاطفهی پیغمبر و محبّت و احساس نرمش و عطوفت او نسبت به افراد انسان، به صورت یک خطّ مشی است، نه یک حالت زودگذر موضعی و شخصی و ناشی از ضعف. بعضیها از روی ضعف، بدون اینکه خودشان هم بخواهند، یک جا حالت ترحّم و تأثّر پیدا میکنند، به حال یک نفر هم گریه میکنند؛ این ارزشی ندارد. آن عاطفهای که در جای خودش نباشد و ناشی از یک فهم و درک درست از آن کاری که انسان میکند و حرکتی که انسان میکند و چهرهای که نشان میدهد نباشد، ارزشی ندارد. پیغمبر با آن کسانی که با اسلام مبارزه میکنند، با هدف رهایی انسانها و تکامل انسانها که هدف غایی پیغمبر است میجنگند و راه پیغمبر را به سوی این هدف میبندند، با کمال شدّت رفتار میکند، خشونت هم میکند. البتّه این خشونت هم بدون این است که یک کینهی زیادی به خرج …
روا نبودن پایمال کردن عواطف انسانی و تشنگی دادن حتی به گناهکار در اسلام
… هست، به مصریون فرمودند که اول کار دوروبَر این کارها نگردید، مثلاً اصلاح میشود کار. اما آنچنان نبوده که امیرالمؤمنین از نفوذش، از محبوبیتش، از قدرتش، از اعوان و انصارش، از جوانانش استفاده کند بیایند دورِ خانۀ عثمان را بگیرند که کسی به او حمله نکند، ابداً. چرا، وقتیکه آب را روی عثمان بستند ـ وقتی عثمان را محاصره کردند و نگذاشتند آب داخل خانۀ عثمان برود، این یک عمل بدی بود؛ اسلام اجازه نمیدهد که عاطفههای انسانی پایمال بشود. بر دشمن خدا حد جاری کن، چرا تشنگیاش میدهی! ـ امیرالمؤمنین اینجا دید کار بدی دارد صورت میگیرد؛ جامعۀ اسلامی، جامعۀ انسانی، جامعۀ فضیلتپرور، جامعهای با کتاب قرآن، [با پیامبری] که «بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاقِ»[4]، یکچنین جامعهای دارد یک نفر آدم را میان خودش از تشنگی میکُشد؟ داخل این …
سهم عاطفه و منطق هر یک در بنای شخصیت انسان
مبادا کسی خیال کند که در زمینۀ فکر و منطق و استدلال، دیگر چه جایی برای گریهکردن و این بحثهای قدیمی است؛ نه، این خیالِ باطل است. عاطفه بهجای خود، و منطق و استدلال هم بهجای خود؛ هر یک سهمی در بنای شخصیت انسان دارد. خیلی از مسائل است که باید آنها را با عاطفه و محبت حل کرد و در آنها جای منطق و استدلال نیست. شما اگر در نهضتهای انبیا ملاحظه کنید، خواهید دید؛ وقتیکه پیغمبران مبعوث میشدند، در وهلۀ اول که عدهای دور آنها را میگرفتند، عامل اصلی، منطق و استدلال نبود. شما در تاریخ پیغمبر اسلام که مدوّن و روشن هم هست، کجا سراغ دارید که آن حضرت کسانی از کفار قریش را …
جایگاه مستقل عاطفه و استدلال در حرکتهای معنوی
در حرکتهای معنوی، عاطفه سهم و جای خود را دارد؛ نه عاطفه جای استدلال را میگیرد و نه استدلال میتواند بهجای عواطف بنشیند. حادثۀ عاشورا، در ذات و طبیعت خود، یک دریایِ خروشانِ عواطفِ صادق است. (73/3/17)
دستکم نگرفتن احساس و انباشتگی تعالیم شیعه از آن
… حالا که مدّاح با صدای خوش و با آهنگ خوب همان مضمون را میخواند، ما یک چیز تازهای کأنّه میشنویم و میفهمیم و یاد میگیریم. معرفتآموزی دارد، البتّه در امتداد منبر؛ مدّاحی منبر نیست؛ یک طبیعت دیگر است، یک حقیقت دیگر است. هم این است، هم احساسبرانگیزی است. این مسئلهی احساس را نباید دستِکم گرفت. خصوصیّت ما شیعیان این است که در تعالیم ما و معرفتآموزی ما، از اوّل تا آخر، احساس وجود دارد، انباشتهی از احساس است؛ دیگران کمتر دارند. ذکر مصیبتمان احساس است، مدحخوانیمان احساس است، دعایمان احساس است، زیارتمان احساس است؛ احساسات را برانگیخته میکنند. البتّه احساس اگر بدون تعقّل باشد، فایده ندارد. حُسن کار معرفتآموزی متون شیعی این است که در کنار برانگیختن احساس، عمق …
پاکی احساسات جوانان در کنار لزوم کار غیراحساسی و تعمق در مسائل سیاسی
… مسائل گوناگون کشور - مثل همین چیزهائی که دوستان گفتند - کار کنید. فرض کنید شما دربارهی بانک مرکزی، دربارهی نظام سلامت، دربارهی مسئلهی جهاد اقتصادی تحقیق میکنید؛ این بسیار خوب است، اما به اینها اکتفاء نشود. دربارهی مسائل کلامی، کارهای عمیق انجام بگیرد. دربارهی مسائل سیاسی کشور، کارهای غیر احساساتی انجام بگیرد. البته احساسات چیز خوب و پاکی است و من به هیچ وجه مخالف ابراز احساسات و مخالف تحرک احساساتىِ بخصوص جوانها نیستم؛ نه ممکن است، نه مطلوب است که احساسات فروکش کند؛ لیکن دور از مقولهی احساسات، تأمل و تفکر و تعمق در مسائل گوناگون، از جمله در مسائل سیاسی، لازم است.
فهم بسیاری از حقایق در فضای عاطفه و عشق و محبت
… زینب کبری (سلاماللَّهعلیها) در کوفه و شام منطقی حرف میزند، اما مرثیه میخواند؛ امام سجاد بر روی منبر شام، با آن عزت و صلابت بر فرق حکومت اموی میکوبد، اما مرثیه میخواند. این مرثیهخوانی تا امروز ادامه دارد و باید تا ابد ادامه داشته باشد، تا عواطف متوجه بشود. در فضای عاطفی و در فضای عشق و محبت است که میتوان خیلی از حقایق را فهمید، که در خارج از این فضاها نمیتوان فهمید. این سه عنصر، سه عنصر اصلىِ تشکیلدهندهی حرکت عاشورایی حسینبنعلی (ارواحنافداه) است که یک کتاب حرف است و گوشهای از مسائل عاشورای حسینی است؛ اما همین یک گوشه برای ما درسهای فراوانی دارد.
جایگزینناپذیری عاطفه و استدلال در حرکتهای معنوی
در حرکتهای معنوی، عاطفه سهم و جای خود را دارد. نه عاطفه جای استدلال را میگیرد و نه استدلال میتواند به جای عواطف بنشیند. حادثه عاشورا، در ذات و طبیعت خود، یک دریاىِ خروشانِ عواطفِ صادق است. یک انسان والا، پاک، منوّر و بدون ذرّهای شائبه تردید در شخصیت ملکوتىِ والای او، برای هدفی که همه منصفین عالم در صحّتِ آن، که مبتنی بر نجات جامعه از چنگ ظلم و جور و عدوان است، متّفقند، حرکت …
ناسازگار نبودن اهل مبارزه بودن با عاطفه و محبت
… آمدند که مثلاً بیایند دنبال پیغمبر، دیدند پیغمبر مشغول دوش کردن بچّهها است، آن وقت بچّهها را یک خردهای تشر زدند و از دوش پیغمبر [پایین] کشیدند و پیغمبر آمدند مسجد. [این] رفتار پیغمبر با کودکان است. در خانوادهی خودش هم به عنوان یک پدر، مظهر عاطفه بود. این جوری نیست که حالا اگر ما اهل مبارزه و تلاش و کار و حرکت در میدان جنگ و تحمّل مصائب هستیم، باید از عاطفه و محبّت و نرمش و این پدیدارهای انسانی -که طبیعیِ انسان است- خودمان را معاف بدانیم؛ نه، پیغمبر در داخل خانه مظهر عاطفه و محبّت و احساس جوشان بود. در یک روایتی دیدم آن وقتی که این آیهی سورهی نور نازل شد که «لا تَجعَلوا دُعاٰءَ الرَّسولِ بَینَکُم کَدُعاٰءِ بَعضِکُم بَعضًا»[13]- یعنی پیغمبر را وقتی صدا میزنید، آن جوری که همدیگر را صدا میزنید صدا نزنید؛ چون به پیغمبر میگفتند «یا محمّد»؛ اسم پیغمبر را …
گریه در حوادث عاطفی نشانهٔ شدت عاطفه نه جزع و رشد عاطفه در اسلام
… «ثُمَّ نَظَرَ اِلَیهِ نَظَرَ آیِسٍ مِنهُ» یک نگاهی از روی نومیدی به قد و قامت علیاکبر انداخت، «وَ اَرخَی عَلَیهِالسَّلامُ عَینَهُ وَ بَکَی ثُمَّ قالَ اللَّهُمَّ اشهَد» (74/3/19) چشمش را رها کرد و بنا کرد اشکریختن. یکی از خصوصیات عاطفی دنیای اسلام همین است؛ اشکریختن در حوادث عاطفی و پدیدههای عاطفی. شما زیاد میبینید در قضایا که حضرت گریه کردند؛ این گریۀ جزع نیست، این همان شدت عاطفه است؛ چون اسلام این عاطفه را رشد میدهد در فرد. حضرت بنا کردند گریهکردن، بعد این جمله را فرمودند: خدایا خودت گواه باش «فَقَد بَرَزَ اِلَیهِم غُلامٌ» جوانی بهسمت اینها رفته است برای جنگ، که «اَشبَهُ النّاسِ خَلقاً وَ خُلُقاً وَ مَنطِقاً بِرَسولِکَ»، [شبیهترین مردم است به رسول خدا از نظر صورت و رفتار و …
لزوم آمیختگی فکر و عاطفه برای اثربخشی و ماندگاری
هیئت، نماد تجمّع عاطفی و فکری بر محور شخصیت حسینبنعلی علیهالسلام است؛ اسمش را هرچه میخواهند، بگذارند. مراد این است که گروهی دور هم جمع میشوند و پایۀ کارشان بر عواطف و فکر ـ هر دو ـ است؛ عواطفِ تنها نیست، اندیشۀ خشکِ بیعاطفه هم نیست. اگر عواطفِ تنها باشد، اثربخش نیست و در واقعِ زندگی اثر نمیگذارد. اگر اندیشه و فکر، خشک و بیعاطفه باشد، ماندگاری و نفوذ و گستردگی نخواهد داشت. شادابی فکر به آمیختگی آن با عواطف است. محور هم وجود مقدس اباعبدالله علیهالصلاةوالسلام است؛ یک سرچشمۀ خشکنشدنی؛ دریایی از عاطفه و فکر که انسان هرگز نمیتواند به عمق آن برسد. سالهاست که دربارۀ نهضت امام حسین، حرفهای روشنفکرانه و فکرهای نو دارد مطرح میشود. قدیمها خیلی روی این چیزها تکیه …