بیتفاوتی در برابر جنایات جهان ناشی از نبود تربیت نفس و ترس از مرگ
اینگونه افراد، آن روزی که مرگ گریبان آنها را بگیرد و از خواب گرانِ هذیانآمیز زندگی ننگبار خودشان بیدار بشوند، به خودشان که نگاه میکنند، خود را گرگ خواهند دید. آن کسانی هم که این وضعیت بد را در دنیا تحمل میکنند، نسبت به اینهمه فاجعه و اینهمه جنایت در دنیا بیتفاوت و خونسرد میمانند و احساس تکلیف نمیکنند، آنها هم از یک ناحیهی دیگر اشکال دارند؛ آنها هم تربیت نفسانی ندارند؛ آنها هم عشق به زندگی و ترس از مرگ، گریبانشان را گرفته است؛ صورت معنوی آنها هم، اگر گرگ نیست، موش است؛ اگر درنده نیست، حیوان قابل دریده شدن و خورده شدن است؛ بره است؛ تعبیر احترامآمیزترش این است. روح انسانی، نه اجازه میدهد کسی آنطور جنایت و ستمگری بکند، نه اجازه میدهد انسانی اینهمه ظلم و ستم را تحمل نماید.
همردیفی ستمگری و ستمپذیری و بیتفاوتی در برابر ظلم
اسلام و همهی ادیان آسمانی، انسان را به چنین ایمانی و کاملاً در جهت عکس فرهنگ سلطه سوق میدهند. متون خدشهناپذیر اسلامی صریحاً دستور میدهد «لاتَظلمون و لاتُظلمون» نه ظلم کنید و نه مظلوم شوید.و میآموزند که ستمگری و ستمپذیری در یک ردیفند و ستمگر و ستمپذیر، شرکای جرم یکدیگرند. تماشاچی ظلم بودن و بیتفاوت ماندن نیز همانند ظلم و خود، مرحلهای از آن است. تکیه به قدرت لایزال الهی و ایمان راسخ به مردم، درس دیگر اسلام به ملّتها و رهبران است، که آنان را به ایستادگی در برابر سلطههای جهانی تشجیع میکند و امید موفّقیّت را در آنان پرفروغ میسازد.
هشدار امیرالمؤمنین (ع) به پرهیز از تکبر و از پذیرش برتریجویی دیگران
… سخن گفته است. قسمتی از آن خطبه را یادداشت کردهام: «فالله الله فی کبر الحمیّة، و فخر الجاهلیّة، فانّه ملاقح الشّنآن، و منافخ الشّیطان الّتی خدع بها الأمم الماضیة، و القرون الخالیة، حتّی أعنقوا فی حنادس جهالته و مهاوی ضلالته، ذللا عن سیاقه، سلسا فی قیادة... الا فالحذر الحذر من طاعة ساداتکم و کبرائکم الّذین تکبّروا عن حسبهم و ترفّعوا فوق نسبهم».[7] این هشدار امیرالمؤمنین است، افراد جامعه را از دو چیز به شدت پرهیز میدهد: یکی از تکبر و کبر ورزیدن و خود را برتر از دیگران دانستن. دوم از قبول این تصور غلط از دیگران، یعنی نه خودتان خود را از دیگری بالاتر بدانید نه این تصور غلط را اگر دیگری داشت شما قبول کنید. اینها ضامن اجرای اخلاق اسلامی بین مردم و بین مسؤولان در جامعه اسلامی است. امیرالمؤمنین تأکید میفرماید که هرگز از دیگران ترفع و تکبر قبول نکنید و حضرت امیرالمؤمنین نه خودش کبر میورزید و نه از کسی کبر و خیلاء را قبول میکرد.
ظلمپذیری و تبعیضپذیری، نقطهٔ آسیبپذیری جامعهٔ اسلامی در دوران بنیامیه و بنیعباس
… این خصلتی است که از چیزهای بسیاری ناشی میشود. اما مردم عراق آن روز، مردم بلند طبعی بودند و حکام شام را قبول نمیکردند. من گمان میکنم یکی از علل این مسأله حضور امیرالمؤمنین در میان آنها بود، و در برههای از زمان این خلق اسلامی را از امیرالمؤمنین آموخته بودند. به هر حال مشاهده میکنیم که در طول حکومت تقریبا ششصد ساله بنی امیه و بنی عباس، اساسیترین ضربتگاه و نقطه ضعف و آسیبپذیری جامعه اسلامی همین بوده، و از اینجا فساد وارد شده است. لذا دستورات امیرالمؤمنین در موارد بسیاری راجع به مخالفت با مسأله تبعیضپذیری یعنی همان کبرپذیری است، این مضمونی است که امیرالمؤمنین در نهج البلاغه به آن بسیار توجه دارد.
حرمت و مذمومیت تسلیم به ظلم در شرع اسلام
… قرآن گفته است که صلح کنید! این صلح است؟ این صلح را اسلام و قرآن گفته انجام بدهید؟ اینکه کسى به دیگرى ظلم کند، بعد مظلوم را وادار کنند که ظلم او را بپذیرد، بدون اینکه از طرف ظالم اندکانعطافى به وجود بیاید و از ظلم خود کم کند، اسم این صلح است، یا ننگ است؟ این تسلیم به ظلم است، این همان انظلامى[9] است که در شرع مقدّس اسلام حرام است و مذموم است.
حرمت زیر بار زور رفتن حتی در امور شخصی
… و اعمال خود و رفتار خود و گفتار خود، حقوق دیگران و آزادی آنها را محدود نکند و به خطر نیندازد، موظف است آزادی خود و حدود خود و حقوق خود را هم به خطر نیندازد. این یک مرز اساسی و اصلی بین آزادی از دیدگاه اسلام و آزادی از دیدگاههای دیگر و در فرهنگهای بشری است. لذا در اسلام انظلام هم جایز نیست، یعنی زیر بار زور رفتن هم ولو به خود یک شخص مربوط بشود، حرام است. در اسلام عمل نکردن به واجبات و نپیمودن راه تکامل هم حرام است. در اسلام راکد گذاشتن استعدادهای خود حتی در آنجائی که فقط به شخص خود او مربوط میشود و به اجتماع ربط پیدا نمیکند، ممنوع و حرام است. خودکشی، خودزنی و خودآزاررسانی هم ممنوع و حرام است. بنابراین یک …