رفتن به محتوای اصلی

صفات الهی

نام‌های دیگر: اسماء و صفات الهی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نام‌ها و ویژگی‌های خداوند و معنای آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان و رؤساى دفاتر نمایندگى ولی‌فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی— ۱۳۶۹/۰۶/۰۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۹۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

با این ‌همه موانع که وجود دارد در مقابل دعوت نبوى ــ و حالا در زمان خودش که این همه متحمّل زحمت شد تا توانست چهار نفر را مسلمان بکند ــ آیا در آینده کسان دیگری مسلمان خواهند شد؟ اینکه خیلى سخت است؛ آخر آیه جواب این است: وَهُوَ العَزیزُ الحَکیم؛[9] او عزیز است. عزیز یعنى غالب، یعنى آن کسى که در نهایت، حرف او تحقّق پیدا میکند: الغالِبُ الَّذى لا یُغلَب؛ معناى عزیز این است؛ آن کسى که او مغلوب نمیشود و حرف او پیش خواهد رفت. وَهُوَ العَزیزُ الحَکیم؛ و خود داراى حکمت است، یعنى کارهایش محکم است. قطعاً کشش این دعوت و رسالت خواهد کشید به نسلهاى طولانى، که مى‌بینید کشیده و الحمدلله‌ روزبه‌روز هم دارد مدام زیادتر میشود. مضمون «اِنّاٰ اَعطَینٰکَ الکَوثَر»[10] [است]؛ کوثر یعنى افزاینده، که روزبه‌روز زیادتر میشود.

شاهدها (۲۶ پاراگراف)

کم نشدن چیزی از عطای خدا و یکسانی کم و زیاد در نظر آفریدگار عوالم

چرا این‌جور وسیع از خدا میخواهیم؟ فَاِنَّهُ غَیرُ مَنقوصٍ ما اَعطَیت؛ چون در آنچه تو عطا میکنی، کم گذاشته نمیشود. چون همه‌ی این عوالم در نظرِ خالقِ این عوالم و مؤثّرِ این عوالم، مثل یک دانه‌ی ریگ است؛ به نظر من و شما مثلاً هزار تومان، بیشتر از صد تومان است ــ ما این‌ٰجوری [هستیم دیگر] ــ امّا آن کسی که فرض کنید میلیاردی پول [دارد]، پول‌سازِ میلیاردی است، هزار [تومان] و صد [تومان] برایش اصلاً فرقی نمیکند؛ صد تومان، هزار تومان، ده هزار تومان، صد هزار تومان تفاوتی نمیکند. فَاِنَّهُ غَیرُ مَنقُوصٍ ما اَعطَیت.

عینیت صفات با ذات: راه دراز معتزله و اخذ آن در کلام مفید از نهج‌البلاغه و روایات

برای نمونه میتوان اشاره کرد که در مسأله‌ی صفات باری، معتزله از نفی صفات در کلمات واصل بن عطاء و نظریه‌ی نیابت ذات از صفات، تا رسیدن به نظریه توحید به معنای عدم زیاده‌ی صفات بر ذات و این‌که صفات حق تعالی عین ذات او در وجود است، راه درازی را پیموده‌اند، در حالی که این مسأله در کلمات مفید، متخذ از سمع یعنی نهج البلاغه و روایات صادره از ائمه (علیهم‌السّلام) است. حتی از این روایات استفاده میشود که این مباحث در زمان ائمه (علیهم‌السّلام) میان شیعیان مطرح بوده و درباره‌ی آن از منبع لایزال علم اهل بیت استفاده میکرده‌اند (رجوع شود به کافی ج ۱ ص ۱۰۷ باب صفات الذات و به فصول گوناگون از توحید صدوق و خطبه نهج البلاغه).

اتصاف ذاتی خدا به دانش، قدرت، حیات و اراده

… کوتاه‌کوتاه می‌گویم. (در ذهن‌ها بسپارید تا ان‌شاءالله اگر نوشتۀ فردا حاضر شد، در نوشته هم مختصرا ًیک چیزی نوشتیم.) آن خدایی که بالاتر از جهان و جهانیان است، آن دست قدرتی که همۀ موجودات عالم را او می‌گرداند، او ساخته و او دم‌به‌دم آنها را پاینده داشته؛ این دست قدرتمند ـ که نامش الله است، نامش خداست ـ به تمام صفات نیک و نیکی‌آفرین به‌طور اصیل، به‌طور ذاتی، مُتّصَف[3] است؛ یعنی دارای دانش است، دارای قدرت است، دارای حیات است، دارای اراده و تصمیم است و هر آنچه که از این صفات سرچشمه و مایه می‌گیرد. زندگی او از کسی گرفته نشده است، دانش او از جایی اخذ و کسب نشده است و از‌این‌قبیل.

حیات حقیقی و جاودان خدا و قیومیت او بر زندگان

… او زنده است. بی‌جان‌ها که پیداست، باجان‌ها هم مرده‌اند. باجانی که روزی نبوده و روز دیگری هم نخواهد بود، جانداری که جانش دائماً در تهدید است، موجود زنده‌ای که زندگی‌اش با حرکت یک مو، با جنبش یک مغز گاهی تهدیدِ به فنا و نابودی می‌شود، این چه‌جور زندگی‌ای‌ست؟ زندۀ جاودان، زندۀ اصیل، زندۀ حقیقی، آن کسی‌ست که حیات برای اوست و هدیه و عطیه و موهبت اوست به همۀ جانداران، و او خداست. ﴿اَلحَىّ﴾ آن زنده، ﴿اَلقَيّوم﴾ آن پایدار و پاینده. آن‌کسی‌که زندگی او دائمی و جاودانه و همیشگی است. آن‌کسی‌که زندگان به زندگی او زنده‌اند و اگر او نباشد، اگر او نخواهد، اگر او اراده نکند، یک زنده و یک جلوۀ زندگی در جهان باقی نخواهد بود، ﴿اَلقَيّوم﴾.

راه نداشتن هیچ غفلتی در وجود خدا

﴿لا تَأخُذُه ُسِنَةٌ وَ لا نَومٌ﴾ چُرت و خواب او را نمی‌رباید؛ خواب سبک، چه برسد به خواب سنگین. او را از خود نمی‌گیرد، یعنی چه؟ یعنی لحظه‌ای غفلت، لحظه‌ای بی‌توجهی، در وجود او و در حیات او راه ندارد. موجودات دیگر، خداوندگاران دروغین غفلت می‌کنند از خودشان، از مردم تحت اختیارشان، از جهانی که در قبضۀ آنها هست، سراپا غفلتند، دائماً در غفلتند، آنجایی‌که ادعای آگاهی و اطلاع می‌کنند، آگاهی و اطلاعشان دروغین است. آنچه بر آنان غلبه دارد، غفلت است و نادانی‌ست.

معنای عزیز: غالبی که مغلوب نمی‌شود و سخنش پیش می‌رود

… این ‌همه موانع که وجود دارد در مقابل دعوت نبوى ــ و حالا در زمان خودش که این همه متحمّل زحمت شد تا توانست چهار نفر را مسلمان بکند ــ آیا در آینده کسان دیگری مسلمان خواهند شد؟ اینکه خیلى سخت است؛ آخر آیه جواب این است: وَهُوَ العَزیزُ الحَکیم؛[9] او عزیز است. عزیز یعنى غالب، یعنى آن کسى که در نهایت، حرف او تحقّق پیدا میکند: الغالِبُ الَّذى لا یُغلَب؛ معناى عزیز این است؛ آن کسى که او مغلوب نمیشود و حرف او پیش خواهد رفت. وَهُوَ العَزیزُ الحَکیم؛ و خود داراى حکمت است، یعنى کارهایش محکم است. قطعاً کشش این دعوت و رسالت خواهد کشید به نسلهاى طولانى، که مى‌بینید کشیده و الحمدلله‌ روزبه‌روز هم دارد مدام زیادتر میشود. مضمون «اِنّاٰ اَعطَینٰکَ الکَوثَر»[10] [است]؛ کوثر یعنى افزاینده، …

عزت الهی سیطرهٔ قدرت خدا و حکمت الهی استواری قوانین آفرینش

… در این مورد متناسب است با عزّت پروردگار و حکمت پروردگار؛ چون رحمت خداوند، انواع فضائل نازله‌ی از سوی پروردگار بر بندگان را شامل میشود؛ همه‌ی نعمتها، همه‌ی لطفها، همه‌ی حوادث زندگی رحمت الهی است؛ لکن در این آیه‌ی شریفه، این رحمت متناسب است با «عزّت» و «حکمت». عزّت الهی یعنی سیطره‌ی قدرت پروردگار بر همه‌ی عالم وجود؛ حکمت الهی یعنی استحکام و استواری همه‌ی قوانین آفرینش. شاید در این آیه خواسته‌اند ما را به این معنا توجّه بدهند که اگر مسلمانها با یکدیگر اتّحاد و اتّفاق داشته باشند، عزّت الهی و حکمت الهی پشت سر اینها است؛ میتوانند از قدرت بی‌پایان الهی استفاده کنند، میتوانند از مقتضای سنّت‌های پروردگار و قوانین الهی استفاده …

شکرگزاری خداوند از هر قدم و سخن بندگان با وجود وظیفه بودن آن

هر حرکت شما را، هر اظهار نظر شما را، هر کلمه‌ای که بر زبان می‌آورید، هر قدمی که برمیدارید، اینها را خدای متعال شکرگزاری میکند؛ با اینکه کار شما وظیفه است. آنچه ما انجام میدهیم گوشه‌ای از شکر خدا است امّا «تَشکُرُ مَن شَکَرَکَ وَ اَنتَ اَلهَمتَهُ شُکرَک»؛[3] تو از آن کسی هم که تو را شکر میکند، شکرگزاری میکنی. ان‌شاءالله برمیگردم و راجع به بیست‌ودوّم بهمن صحبت میکنم.

یکتایی، علم، حکمت، ربوبیت و حاکمیت مطلق خداوند بر هستی

- خدامحوری و توحید، اساس و محور بنیادین حیات فردی و اجتماعی مؤمنان است. الله معبود یکتا، علیم، حکیم، غنی، رب‌العالمین، رحمن، رحیم، هادی، شارع، تنها مالک و حاکم مطلق هستی است که:

خدا هم رحمان و رحیم و هم اشدّالمعاقبین

… شعارهای به‌ظاهر اسلامی که باطناً اسلامی نیست؛ از جمله‌ی چیزهایی که اخیراً خیلی رایج شده و انسان می‌شنود در نوشته‌ها و در گفته‌ها، «اسلام رحمانی» [است]؛ خب، کلمه‌ی قشنگی است، هم اسلامش قشنگ است، هم رحمانی‌اش قشنگ است؛ امّا یعنی چه؟ تعریف اسلام رحمانی چیست؟ خب، خدای متعال، هم رحمان و رحیم است، هم «اشدّالمعاقبین» است؛ هم دارای بهشت است، هم دارای جهنّم است. خدای متعال، مؤمنین و غیر مؤمنین را یک‌جور به حساب نیاورده؛ اَفَمَن کانَ مُؤمِنًا کَمَن کانَ فاسِقًا لا یَستَوون.[7] اسلام رحمانی که گفته میشود، قضاوتش در مورد مؤمن، در مورد غیر مؤمن، در مورد کافر، در مورد دشمن، در مورد کافرِ غیر دشمن چیست؟ همین‌طور پرتاب کردن …

شناخت صفاتی چون اراده، سمع و بصر به مدد وحی در دیدگاه مفید

کار بزرگ مفید اثبات این مطلب است که عقل مستقلاً از فهم همه‌ی مباحثی که در علم کلام مطرح میشود، ناتوان است، مثلاً در باب صفات باری مانند اراده و سمع و بصر و امثال آن، عقل به مدد وحی است که میتوان در وادی معرفت درست گام نهد و به تنهایی وارد شدنش در این وادی که مربوط به حضرت حق (جلّ‌وعلا) است، ورود در تیه ضلالت است، و این در واقع مضمون همان روایاتی است که آدمی را از تکلم در باب خدای متعال نهی میکند. پس کار مفید، محروم کردن عقل از قلمرو متعلق به او - که در آن سمع و وحی را راه نیست - یعنی وادی اثبات صانع و استدلال بر وجود باری یا توحید یا نبوت عامه نیست، بل محدود کردن عقل به همان حدودی است که خالق عقل برای او معین کرده است تا به گمراهی نیفتد.عبارت اوائل المقالات یکجا چنین است: «ان استحقاق القدیم سبحانه بهذه الصفات (اعنی کونه تعالی سمیعاً بصیراً و رائیاً و مدرکاً) کلها من جهة السمع دون القیاس و دلائل العقول»[26] و در جای دیگر چنین: «ان کلام الله تعالی محدث و بذلک جائت الا ثارعن آل محمّد (صلّیالله‌علیه‌واله)»[27] و در جای دیگر چنین: «ان الله تعالی مرید من جهة السمع و الاتباع و التسلیم علی حسب ماجاء فی القرآن، و لااوجب ذلک من جهة العقول»[28] و در جای دیگر بطور کلی چنین:«اتفقت الامامیة علی ان العقل یحتاج فی علمه و نتائجه الی السمع، و انه غیر منفک عن سمع ینبه العاقل علی کیفیة الاستدلال ... و اجمعت المعتزلة ... علی خلاف ذلک و زعموا ان العقول تعمل بمجردها عن السمع و التوقیف...»[29]

استدلال عقلی مفید بر قادر و عالم بودن خدا در النکت

«فان قال: ماالدلیل علی انّه قادر ؟ فقل: تعلق الافعال به مع تعذّرها فی البدائة علی العاجز...» و باز: «ما الذی یدل علی انّه عالم؟ فقل: ما فی افعاله من الاتقان و التظافر علی الاتساق، و تعذّر ماکان بهذه الصفه فی البدائة علی الجاهل» و به همین ترتیب در باب سمیع و بصیر و حکیم و هکذا. (النکت فی مقدمات الاصول ص ۳۳ - ۳۴).

نارسایی توصیف انسان‌ها از خدا جز بندگان مخلَص

… است، این است که «سبحان اللَّه عما یصفون الا عباد اللَّه المخلصین[5].» یعنی خدای متعال از آنچه که بندگان او توصیف کنند، منزه است؛ مگر از آنچه که بندگان مخلص توصیف کنند. یعنی آنها میتوانند حقِ توصیف الهی را ادا کنند. بندگان دیگر، کمتر و کوچکتر از این هستند؛ و هرچه در باب پروردگار عالم بگویند «ماعرفناک حق معرفتک[6].» اوصاف خدا از زبان انسانها، ناقص و نارساست؛ مگر از ناحیه‌ی بندگان مخلص. آنها میتوانند خدای متعال را کماهوحقه توصیف کنند. و لذاست که انسان اگر خود را به دعاهایی که از ائمه علیهم‌السّلام، مأثور است، انس بدهد و مرتبط کند، امید این هست که توانسته باشد با خدای متعال، درست مناجات کند و چنان که شایسته‌ی الهی است، با او حرف بزند. ضمناً ماه رمضان ماه دعاست. دعاها را فراموش نکنید. دعاهای …

وابستگی دائمی هستی به ارادهٔ الهی و رد تصور رها شدن عالم پس از آفرینش

… عالم را به لات و منات و عزی که اطراف کعبه بودند واگذار کرده، مثل مثلاً یک استادی که دکانی را روبه‌راه کرده و دیگر کنار نشسته و به شاگردها میگوید حالا شما اینجا را اداره کنید، به تصور عامیانه و ابلهانه این بت‌ها را بچه شاگردها و خانه شاگردهای خدا میدانستند. قضیه خلقت عالم اینطور نیست که یک چیزی بیافریند و برد یک گوشه‌ای بنشیند (وحال اینکه حیات عالم بستگی به اراده‌ی الهی دارد) مثل اینکه شما آفریننده توهمات و خیالات خود هستید و تصوری را در ذهنتان مجسم میکنید، اما همین که یک لحظه غفلت کردید دیگر آن تصور وجود ندارد، چون حیات و قیومیت آن در ذهن شما بستگی به این دارد که شما متوجه او باشید، اگر بخواهیم بطور تشبیه ناقص بگوییم: همه‌ی آفرینش نسبت به خدای متعال یک چنین حالتی دارد و اینطور نیست که حالا بسازد و بپردازد، بعد مثل ساعتی که کوک میکنند میگذارند بالای طاقچه و میروند پی کارشان، خدا هم عالم را با قوانین آفرید و گذاشت اینجا و رفت. به هیچ وجه قضیه این طور نیست اما مشرکین اینطور تطور کردند. پس «وانتم تعلمون» مشتمل بر همه‌ی تاریخ است، مخاطب آن، ‌همه‌ی انسانهایی هستند که از معرفت و دانش برخوردار هستند کانه حالا بعد از چهارده قرن این آیه به ما میگوید: اگر کسانی قبل از شما نمیفهمیدند یا دچار …

منزه بودن معبود از حد و نقص و نفی زایندگی خدا

… وجود دارد که همین تفکّر مسیحیّت است که زاییده‌ى تفکّرات شرک روم و یونان قدیم است، که آنها خدایان را پدرها و مادرها میدانستند براى بشر و جوامع بشرى. این مسیحیّت فعلى تغذیه‌شده‌ى از پستان آن شرک دوران تمدّن یونان و روم باستان است. فرزند خدا بودن حرف غلطى است. یعنى خداى متعال اگر بنا شد این ‌قدر محدود شد که جسم شد و تولید کرد مثل بقیّه‌ى اجسام که تولید میکنند، این دیگر خدا نیست. آن مفهوم خدا که انسان در مقابل آن خاضع است، باید مفهوم بى‌نهایتى باشد که مصداق آن مفهوم ــ که ذات مقدّس پروردگار عالم است ــ بایستى بکلّى خالى و خارج از حدود عدمى و نقص‌آور باشد. وَالّا موجودى که نقصى و حدّى دارد، خب او قابل پرستش نیست، قابل عبادت نیست؛ انسان بزرگ‌تر از این حرفها است. انسان در مقابل آن موجودى به پرستش مى‌ایستد و او را تقدیس میکند که او از همه‌ى مرزها و حدودى که بشر مى‌شناسد، فراتر و بالاتر باشد. پس بنابراین اگر چنانچه خدا حقیقتاً زاینده‌ى انسان است ــ با هر تعبیرى و به هر شکلى ــ اینکه خب …

جسم نبودن خدا و معنای کنایی استوا بر عرش به قدرت بی‌نهایت

البته اگر حجتی بر ارتکاب خلاف ظاهر در قرآن قائم بشود مانعی ندارد، مثلاً آیه قرآن می‌فرماید: « الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌» یعنی خدای متعال بر روی تخت قرار گرفته است خوب استدلال عقلی یقینی قاطعی وجود دارد که خدای متعال جسم نیست. پس این یک معنای کنائی و ادبی دارد که زبان عرب و فهم معمولی عرب هم کاملاً آن را می‌فهمد یعنی خدای متعال دارای قدرت بی‌نهایتی است و بر سریر قدرت تکیه زده است.

خداوند به‌عنوان ناقد بصیر خلوص اعمال

حالا در محسوسات مثال زدیم، اما در معنویات، این موازنه‌ها بسیار دقیق‌تر است. ما نمی‌فهمیم به‌حسب دید مادی معمولی ـ اهل معنا چرا، اهل بصیرت چرا، آنها می‌فهمند ـ ولی خدای متعال، که نقّاد[3] این قضیه، صرّاف و زرگر این ماجراست، «فَاِنَّ النّاقِدَ بَصیرٌ بَصیرٌ»[4]. یک سرِ سوزن ناخالصی در کار ما [باشد]، کار ما را به همان اندازه کم‌ارزش می‌کند، از ماندگاری آن می‌کاهد، و خدای متعال، ناقد بصیری است.

احاطهٔ علم خدا بر همهٔ زندگی موجودات

﴿مَن ذَا الَّذي يَشفَعُ عِندَهُ اِلّا بِاِذِهِ﴾ کیست آن‌که شفاعت کند نزد او جز به اذن و رخصت او؟ ﴿يَعلَمُ ما بَينَ اَيديهِم وَ ما خَلفَهُم﴾ پیش روی آنها هرچه هست و پشت سر آنها، می‌داند؛ یعنی محیطِ به تمام زندگی انسان‌ها و موجودات است، ﴿وَ لا يُحيطونَ بِشَيءٍ مِن عِلمِهِ اِلّا بِما شآءَ﴾ احاطه ندارند، گسترده نیست دانششان به چیزی از دانش پروردگار، مگر آنچه خود او بخواهد.

معنای «عزیز»: غالبی که مغلوب نمی‌شود و ترجمهٔ آن به شکست‌ناپذیر

… این جامعه‌ای را که ترسیم کردیم، به‌وجود بیاورند و اقامۀ مردم به قسط بکنند، نه، خدا که فرستندۀ آنهاست، قوی‌ست. نترسی از اینکه با پیغمبران خدا مبارزه و معارضه می‌کنند، بکنند، ﴿عَزيزٌ﴾ خدا شکست‌ناپذیر است. عزیز را بنده اخیراً به شکست‌ناپذیر معنا می‌کنم. آنچه که در معنای عزیز در لغت آمده، اَلغالِبُ الَّذی لا یُغلَب، است. عزیز یعنی آن‌کسی‌که غلبه پیدا می‌کند، اما کسی بر او غلبه پیدا نمی‌کند. تعبیر فارسی که برای این پیدا کردیم ما، کلمۀ شکست‌ناپذیر است که هم زیباست، هم خلاصه است. خدا نیرومند است و شکست‌ناپذیر، این یک آیه.

آفرینندگی و یگانگی و قهاریت خدا در تفسیر آیهٔ سورهٔ رعد

﴿قُلِ اللهُ خالِقُ كُلِّ شَيءٍ﴾[16] بگو خدا آفرینندۀ همه‌چیز است. چون او آفریده، او می‌تواند بگوید عاقبتش چه خواهد شد. چون بعد می‌خواهد دربارۀ عاقبت حق و باطل حرف بزند، قبلاً می‌گوید ما آفریدیم این جهان را، ما بلدیم سنت‌ها و قانون‌های تاریخ را، از ما بشنوید ﴿قُلِ اللهُ خالِقُ كُلِّ شَيءٍ﴾ بگو الله آفرینندۀ همه‌چیز است، ﴿وَ هُوَ الواحِدُ﴾ اوست یکتا و یگانه، ﴿القَهَّارُ﴾ قدرتمند و نیرومند.

شاکر بودن خداوند و سزاواری او برای تشکر از مردم

… تا جنوب کشور؛ در شهرهای دوردست، در مراکز، در شهرهای بزرگ مثل تبریز، اصفهان، مشهد و جاهای دیگر، تا روستاها! ملّت ایران همه با هم صدا بلند کردند؛ اینها خیلی ارزشمند است. ملّت ایران! شَکَرَ الله سعیکم. البتّه بنده خودم را شایسته‌ی این نمیدانم که من تشکّر کنم؛ خدا باید تشکّر کند؛ خداوند متعال شاکر است: اِنَّ رَبَّنا لَغَفورٌ شَکور.[2]

بی‌نیازی خدا و سود شکرگزاری برای خود انسان

… کردید، ما آن نعمتی را که به شما دادیم این را روزبه‌روز افزایش خواهیم داد، زیاد میکنیم؛ وَ لَئِن کَفَرتُم إِنَّ عَذابی لَشَدید؛[4] امّا اگر کفران نعمت کردید، وظایف شکر را به جا نیاوردید، آن وقت آنجا عذاب الهی است، مشکلات فراوانی است که برای شما پیش خواهد آمد. بعد در آیه‌ی بعد هم نتیجه‌ی کلّی از این مطالب را میفرماید که: وَ قالَ مُوسی‌ إِن تَکفُرُوا أَنتُم وَ مَن فِی الأَرضِ جَمیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمید.[5] این که ما میگوییم شکرگزار باشید، این که میگوییم مراقب نعمت خدا باشید، نعمت خدا را از یاد نبرید، این برای خود شما است وَالّا خدای متعال بی‌نیاز است.

خداوند ناقد بصیر خلوص کارها

… داخل این آلیاژ باشد، [امکان] فساد آن و از بین رفتن آن بیشتر است. این یک قاعده‌ى کلّى است؛ حالا ما در محسوسات مثال زدیم امّا در معنویّات این موازنه‌ها بسیار دقیق‌تر است. ما به‌ حسب دید مادّى معمولى نمیفهمیم [امّا] اهل معنا چرا، اهل بصیرت چرا؛ آنها میفهمند. ولى نقّاد این قضیّه، صرّاف و زرگر این ماجرا، خدای متعال است؛ فَاِنَّ النّاقِدَ بَصیر.[4] یک سر سوزن ناخالصى در کار ما، کار ما را به همان اندازه کم‌ارزش میکند و از ماندگارى آن میکاهد؛ و خداى متعال ناقد بصیرى است.

گستردگی تخت قدرت خدا بر آسمان‌ها و زمین

﴿وَسِعَ كُرسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الاَرَ﴾ گسترده است تخت قدرت او آسمان‌ها را و زمین را ﴿وَ لا يَؤُودُهُ حِفظُهُما﴾ نگاهداری آسمان‌ها و زمین بر او گران و دشوار نیست، ﴿وَ هُوَ العَلِيُّ العَظيمُ﴾ اوست برتر و بلندقدر، اوست بزرگ و پرشکوه. از این آیات، شما از مجموع چه می‌فهمید؟ غیر از دقایقی که در آیه هست، غیر از نکات و ریزه‌کاری‌هایی که در هر جمله‌ای هست. که یک مقداری‌اش را ممکن است شما بفهمید یا من بفهمم و ده‌ها یا صدها دقیقه و نکتۀ دیگر هست که جز بندگان برگزیدۀ خدا کس دیگر نمی‌فهمد. از کلمه …

شنوایی خدا به نیازهای باطنی و دانایی او به راه لازم برای انسان

… را، وسیلۀ دویدن را، وسیلۀ تکامل هرچه بیشتر را به آنها اعطا بکند، تا انسان‌ها بتوانند در این میدان تا بی‌نهایت بروند؛ ﴿وَ اِنّا اِلَيهِ راجِعونَ﴾[24] تا خدا. این فرمان پروردگار، این قَدَرِ پروردگار، این کلمۀ پروردگار بود و تمام شد، بسته شد، تخلف‌ناپذیر شد. ﴿لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ﴾ هیچ‌کس نیست که تبدیل و دگرگون کند کلمات و فرمان‌های او را، ﴿وَ هُوَ السَّميعُ العَليمُ﴾ و اوست شنوا و دانا، شنوای آهنگ نیازهای باطنی شما و دانای به راه و رسم و شیوۀ لازم برای شما. او می‌تواند برنامه برای شما طرح کند و بریزد.