امالی و خصال و عیون اخبار الرضا بهعنوان آثار تبلیغی
لذاست که شما میبینید در حوزههای علمیّه از اوّل، از هزار سال پیش، سنّت تبلیغ وجود داشت. البتّه من فرصت نکردم که یک قدری بیشتر فحص کنم و مراجعه [کنم] ــ یعنی وقت نکردم مراجعه کنم ــ آن مقداری که حالا در ذهن من بود، فرض کنید از زمان مثلاً شیخ صدوق، این کتابهای متعدّد شیخ صدوق (رضوان الله علیه) همه تبلیغات است: امالی تبلیغ است، خصال تبلیغ است، عیون اخبار الرّضا تبلیغ است؛ همهی اینها تبلیغات است. فقط هم تبلیغِ مذهب نیست؛ تبلیغِ اخلاق است، تبلیغِ دین است، تبلیغِ توحید است؛ همینهایی که ما باید انجام بدهیم. تعدادی از رسالههای شیخ مفید (رضوان الله علیه) در جواب سؤالات بلاد مختلف ــ که اینها چند سال پیش در کنگرهی شیخ مفید[13] چاپ شد ــ تبلیغات است. شیخ …
جایگاه او در میان علمای شیعه و اعتبار آثارش
… یکی هم پشت سرشان ادا و شکلک در میآورد؛ یک ساعت هم دنبالش راه بروی، نمیفهمد. بعضیها هم این کارها مشکل است، پشت سرشان. آدم باهوشیست، متوجه است، مراقب تمام دوروبر خودش هست، کمترین اشارهای، کمترین حرکتی، اطرافش، دوروبرش، پشت سرش، او را به خود جلب میکند. میگوید پیغمبر آدم باهوشی بود، آدم کَیِّس.[19] حرف صدوق استها، حرف محمدبنعلیبنبابویه قمّی است، محدّث هزاروصد سال قبل و از بزرگترین علمای شیعه و کسی که کتابهای او از هزار سال پیش تا حالا، همیشه در اوج شهرت بوده، همین عیون اخبار الرّضا، اکمالالدین، من لایَحضُر، چه، چه، چه، خصال، امالی، دهها کتاب از این بزرگوار الآن چاپ شده است، موجود است، که جزو مدارک عالی شیعه است. این آدم، اظهارنظرش این است. حالا بنده کار ندارم که این اظهارنظر درست است یا درست نیست؛ اما حاضرند این مطلب را با اظهارنظرش، با انتقادش، با نظر فلان آدم دربارهاش، با نظر فلان محدّث دیگر دربارهاش، اینها را مطرح کنند، بحث کنند؛ اما اینکه نبی اکرم اصلاً برای چه …
بهرهگیری علمای بغداد از شیخ صدوق و استادی او بر شیخ مفید
… صفار، کتاب «الشرایع» علی بن بابویه قمی، کتاب «محاسن» برقی، کتب احمد بن محمد بن عیسی و دهها و صدها کتاب دیگر در این پایگاه معرفتی به وجود آمد و تولید شد. شخصیتهائی در اینجا پرورش یافتند که وقتی به اقطار عالم اسلامی سفر میکردند، محفل آنها محفل فیض بود. شیخ صدوق (رضوان اللَّه علیه) که جزو نسل سومیها و چهارمیهای این حرکت عظیم است، وقتی به بغداد رفت - که بغداد مرکز شیعه و مرکز حدیث بود - در پای منبر او علما و فضلا و بزرگانی جمع شدند و از او استفاده کردند. لذا ملاحظه میکنید که شیخ صدوق، شیخ و استاد مفید (رضوان اللَّه علیهما) است. بنابراین قم شد مرکز.
احتمال اشارهٔ مفید به او بهعنوان صاحب نظر شاذ در این مسئله
… در عصمت ائمه (علیهمالسّلام) از صغایر و حتی از سهو و نسیان، ذکر میکند، میگوید: «و بر این قرار است مذهب همهی امامیه مگر آنکس که از راه مستقیم آنان کناره گرفته و برای عقیدهی خود به ظواهر بعضی روایات تمسک کرده است که باطن و تأویل آن بر خلاف رأی فاسد او است. و معتزله همگی در این مسأله مخالفاند و بر ائمه گناهان کبیره و حتی ارتداد را ممکن میشمرند» (ص ۷۴) که گویا اشارهی مفید در این سخن به شیخ صدوق رحمةاللهعلیه است.
حدیثگرایی او در مباحث کلامی
در اینجا نیز شیخ عالیمقام راه تازهیی میان عقل گرایی مطلق معتزله و پیروان آنان از شیعه - مانند بنی نوبخت - و حدیث گرایی شیخ صدوق گشوده است.
تعبیر مهادنه بهمعنای آتشبس برای صلح امام حسن
… هیچ شیعهای ـ سازش امام حسن با معاویةبنابیسفیان، امام کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله اینطور نیست، صلح بهمعنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتشبس. (65/3/4) آتشبس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتشبس. (51/1/25) صلح امام حسن بهمعنای متارکۀ موقت جنگ است، برای آمادگی جهت ضربتزدن قاطعتر. صلح امام حسن علیهالسلام برطبق آیهای که تلاوت شد، «تَحرُّف لِقِتال» است و «تَحَیَّزَ اِلَی فِئَةٍ»؛ ماهیت صلح امام حسن علیهالسلام اصلاً این است و مطالعۀ مقدار زیادی از …