واداشتن فرمانفرما به ریختن آب قلیان در برخوردی ساده
… آن فرعون را از اول شکستند. مرحوم مدرّس هم این عادت را داشت. توی حیاطش یک فرشی انداخته بود و آنجا مینشست. قلیان هم وقتی میخواست پا میشد خودش شروع میکرد درست کردن. در این خلال فرمانفرما وارد میشد، فرمانفرمای آن وقت را شما شاید نمیدانید چه مسئلهای بود. ایشان میگفت که قلیان را دستش میداد و میگفت که شما آبش را بریز تا من آتشش را درست کنم. فرمانفرما شکست میخورد. تحت تاثیر همچو واقع میشد که مدرّس به او گفت تو آب قلیان را بریز. وادارش میکرد که آب قلیان را بریزد و من خودم آتش را درست میکنم تا قلیان درست بشود. این برای این بود که برخورد با این مغزهای فاسد گاهی باید طوری باشد که از اول طمع نکنند به آن طرف. اگر با تواضع و خضوع و آن طوری که آن وقتها متداول بود رفتار میکردند، او طمع میکرد که اگر مطلبی دارد تحمیل کند. اما وقتی برخورد یک برخورد این طوری بود، ساده و لکن …
ترس رضاخان از او و رقیب شمرده شدن او به سبب انسان بودن
سابق رضا خان از مدرّس میترسید برای اینکه انسان بود. آن وقت هم مدرّس از قراری که از او نقل کردهاند گفته بود که: «در مجلس ما یک مسلمان هست، آن هم ارباب کیخسرو»[2] رضا خان رقیب خودش را مدرّس میدانست، به دیگران اعتنایی نداشت. رقیب خودش را مدرّس میدانست که وقتی که میایستاد و صحبت میکرد، متزلزل میکرد همه را. یک انسان بود، وضع زندگیاش آن بود که شما شنیدید و من دیدم. وقتی که وکیل شد یعنی؛ از اول به عنوان فقیهی که باید در مجلس باشد تعیین شد. آن طور که نقل کردهاند، یک گاری با یک اسبی [در] اصفهان خریده بود و سوار شده بود و خودش آورده بود تا تهران. آنجا آن را هم …
ایستادگی مدرس در مجلس در برابر جمهوریخواهی رضاخان
پیشترها مجلس شورای ملیِ آقایان اگر یک کلمهای از طرف دولت انگلستان میشد که باید فلان کار را انجام بدهید، احتمال اینکه بتوانند مخالفت کنند، نداشتند. همچو عُرضهای نداشتند. بله، گاهی در بین آنها، یک اشخاصی پیدا میشد که [عُرضه] داشت؛ مثل مرحوم مدرّس. مرحوم مدرّس یک کسی بود که در مقابل همه میایستاد و مع الاسف اینها میگویند: روحانیین نقشی نداشتند. یک روحانی تو یک مجلس، رضاخان میخواست که جمهوری درست کند و مدرّس مخالفت میکرد، میدانست که این میخواهد حقّه بزند و مردم را بچاپد. فقط مدرّس ایستاد و جلوی او را گرفت. مع ذلک، روحانیین هیچ نقشی نداشتند؟! در طول مدتی که، از اولی که رضا خان آمد و اول سالوسی خودش را کرد و پایش را محکم کرد و شروع کرد با اسلام مخالفت کردن، این کسی که در مقابل آنها ایستاد و مشتش را گره کرد همین روحانیین بودند، همین علما بودند که از مشهد و از …
احتمال اقدام او در آن زمان در صورت حضور
… را آنها گذاشتند اینجا. و در صورتی که اگر آن وقت در دو- سه تا شهر تظاهر میشد به ضد، نمیگذاشتند او را، لکن هیچ کس حرف نزد. تا اینکه آن خوف سابق بود و ریخته نشده بود آن خوف. از این جهت مردم جرات نمیکردند. کسی هم نبود که آنها را وادار کند به یک همچو مسائلی. شاید اگر مرحوم مدرّس[3] در آن وقت بود، آن کار را میکرد. لکن کسی نبود که این کارها را بکند. این قصهها که من برای شما میگویم خیلی هم خودتان میدانید.
نمونهٔ نمایندهٔ مردمی در مجالس گذشته
… به اسلامیت و انسانیت، سایر نهادهای دولتی هم، چه قوای مسلّحه و چه سایرین از قبیل وزرا و امثال اینها، آنها هم همین طور هستند. الآن ملت ما میتواند ادعا کند که ما در همه امور ناظریم. من خیلی از مجالس را یاد دارم و در بعضی از مجالس هم رفتم به عنوان تماشاچی. یک دانه از امثال شما در مجلس نبود، الّا مثلًا، مثل زمانی که مرحوم مدرّس آنجا بود یا در آن اول که ما آنجا را دیگر ندیدیم؛ آن دورههای اول [را. در] دوره اول بودند از اشخاصی که نظیر شما بودند. آن چیزی که میخواهم عرض کنم این است که حیف است که چهره نورانی مجلس در آن، یک چیزهایی واقع بشود که مخالف زیّ شما آقایان است.