ترس رضاشاه از مدرس به سبب مانع شدنش از کارهای زشت و کشتن او
اینها، اینهایی که میخواهند انسان درست نشود، از انسان میترسند، این رژیمها از انسان میترسند. در هر رژیمی یک انسان اگر پیدا بشود، متحول میکند کارها را. رضا شاه از مدرس میترسید، آن قدری که از مدرس میترسید، از دزدهای سر گردنه نمیترسید! از تفنگدارها نمیترسید. از مدرس میترسید، که مدرس مانع بود از اینکه یک کارهای زشتی را انجام بدهد، و آخر مدرس را گرفت و کشت. اینها از روحانی میترسند، برای اینکه روحانی تربیت میکند انسان را، و آنها نمیخواهند انسان پیدا بشود. اینها نمیخواهند انسان پیدا بشود، از این جهت، این قدر تربیت اولاد را پیش مادر مبتذل کردند؛ و این قدر تبلیغات کردند که حتی خود مادرها هم شاید باور کردند. …
ایستادگی در مجلس در برابر رضاخان تا پای جان و شهادت او
… از انسان میترسیدند. اینها دیدند که یک مُدرّس،[1] در زمان رضا خان یک مُدرّس بود که در مجلس بود- نگذاشت رضا خان آن وقت که جمهوری را میخواست درست بکند، مُدرّس نگذاشت درست بکنند. و لو بر خلاف مصالح شد، و اگر شده بود بهتر بود، لکن آن وقت اینها نظر سوء داشتند. یعنی او به سلطنت که نرسیده بود، او میخواست رئیس جمهور بشود؛ و بعدش حالا کارهای دیگر بکند و کسی که جلوی او را گرفت مُدرّس بود که نگذاشت این کار عملی بشود. کسی که تا آخر ایستاد در مقابلش و بالاخره هم جانش را از دست داد، مُدرّس بود که نگذاشت او کارهایی را بکند، لکن آخرش هم در یک جایی[2] شهیدش کردند.
سفارش او به پیشدستی در مقابله بهجای تحمل و شکایت
در هر صورت عمده، فعالیت خود شماهاست. مرحوم مدرس، خدا رحمتش کند- مردی بود که ملک الشعرا گفته بود از زمان مغول تا حالا مثل مدرس کسی نیامده- میگفت که بزنید که بروند از شما شکایت کنند؛ نه بخورید و بروید شکایت کنید! من رفتم پیشش- خدا رحمتش کند- اخوی ما[2] نوشته بود به من که یک نفری است اینجا رئیس غله است. آن وقت یک رئیس غله زمان رضا شاه بود. به من نوشت که بروید به آقای مدرس بگویید که این مرد آدم فاسدی است. دو تا سگ دارد یکیاش را اسمش را «سید» گذاشته، یکیاش را «شیخ»! …
ترس دشمنان از مدرس و غلبهٔ او بهتنهایی بر مجلس
در این چند سال کوشش کردند که انسان نباشد .... نگذارند یک انسانی پیدا بشود. اینها میدیدند که یک فرد انسان اگر پیدا بشود ممکن است یک ملت را هدایت کند، ممکن است که یک ملت را به خلاف آنها کند، از این ناراحت بودند نمیگذاشتند کسی تحقق پیدا بکند. آنها از مدرس میترسیدند. مدرس یک انسان بود. یک نفری نگذاشت پیش برود کارهای او را تا وقتی کشتندش. یک نفری غلبه میکرد بر همه مجلس! بر اهالی که در مجلس بودند غلبه میکرد یک نفری، یک نفری تا توی مجلس نبود- من آن وقت مجلس رفتم دیدم برای تماشا. بچه بودم، جوان بودم رفتم- مجلس آن وقت تا مدرس نبود، مثل اینکه چیزی در آن نیست؛ مثل اینکه محتوا ندارد. مدرس با آن عبای نازک و با آن- عرض بکنم- قبای …
زنده بودن همیشگی مدرس ترورشده به امر رضاخان
مرحوم مدرس که به امر رضا خان ترور شد، از بیمارستان پیام داد: «به رضا خان بگویید من زنده هستم». مدرس حالا هم زنده است. مردان تاریخ تا آخر زنده هستند. بدخواهان باید بدانند هاشمی زنده است چون نهضت زنده است.
ایستادگی تنهای او در برابر رضاشاه و شوروی، نمونهٔ انسان قرآنی
… بشود، زمینش را ملاحظه میکند که این زمین چه جور زمینی باید باشد، آنکه میخواهد کشت بکند چه جور باشد. بعد از اینکه ازدواج واقع شد، زمان تلقیح چه جور باید باشد. همه ابعاد را میخواهد، انسان میخواهد درست کند. قرآن کتاب انسانسازی است؛ میخواهد آدم درست کند. یک آدم اگر موافق تعلیم قرآن درست شود، یکوقت میبینید که یک «مدرس»[9] از کار در میآید که یک مدرس مثل یک گروه است؛ جلوی قدرت رضا شاه، آن قدرت شیطانی میایستد تنها؛ با پیرمردیِ خودش میایستد، جلویش را میگیرد و جلوی شوروی که میخواستند به ایران حمله کنند، ... میگیرد. اینها هم، خارجیها هم از انسان میترسند و لهذا دانشگاهیها را میخواهند نگذارند از آنها انسان پیدا بشود؛ و مدارس ما را هم میخواستند نگذارند. و همهاش را میخواستند به هم بزنند و مساجد را به هم بزنند- همه چیز را.
تنها روحانی ایستاده در برابر رضاخان بهسبب الهی بودن و نترسیدن
این عکسی که ملاحظه میکنید[2]، شخصی است- آن آقا نمیدانم که اینجا هستش [؟ یکی از حضار: بنده برادرزاده آن مرحومم.] امام: بله- که ملک الشعرا[3] گفته است که از زمان مغول تا حالا مثل این شخص در عالم نیامده؛ این مرحوم مدرس .... آن طور که ما خودمان دیدیم تنها آدمی که در مقابل رضا خان قلدر ایستاد این است، این شخص، یک روحانی که لباسش از سایر اشخاص کمتر بود.- آن وقت وقتی که شعر گفته بودند، برای تنبان کرباس مدرس، آن فاسد شعر گفته بود- این در مقابل قدرت بزرگ رضا خان ایستاد. آنکه هجوم کرده بود به مجلس که مجلس را چه بکند، و «زنده باد، زنده باد رضا خان» میگفتند، ایستاد گفت که «مرده باد او و زنده باد من!» یک همچو مرد قدرتمندی بود؛ برای اینکه الهی بود؛ برای خدا میخواست کار بکند، نمیترسید. خداوند ان شاء اللَّه او را رحمت کند و شما را هم توفیق بدهد که این اشرار را عقب بزنید.
حکایت دعای او برای رضاخان به خاطر حفظ پولهای ملت
و بنا بر این است که پروندهها را اشخاصی که اطلاع بر آن دارند، هر کس اطلاع دارد، هر بنگاهی که اطلاع دارد، وزارتخانهها که اطلاع دارند، اینها را جمع بکنند و دادگاه جمعآوری بکنند؛ و بعد هم به توسط وکلایی که در آنجا قرار میدهند این رسیدگی بشود که نرود از بین. مرحوم مدرس- خدا رحمتش کند- یک وقتی که رضا خان رفته بود در یک جایی، در یک سفری و برگشته بود، ایشان گفته بود که من به شما دعا کردم! تعجب کرده بود که خوب، ایشان دشمن سرسخت من است، چه طور به من دعا کرده؟ گفته بود: نکتهاش این است که اگر تو در این سفر از بین میرفتی، پولهای ما از بین میرفت! ما برای حفظ پولهایمان به تو دعا کردیم. حالا ما دعا نمیکنیم به این! اما ان شاء الله امیدواریم که نتوانند. این پولها را و این ثروتی را که اینها بردند یک چیز کوچکی نیست. دیشب این آقا میگفت که پولی که مال خود این شخص است پول یک سال نفت است، پول یک سال نفت! الآن در بعضی از این بانکهای خارجی، پول شخصی …
دعا برای زنده ماندن رضاشاه به امید بازگرداندن اموال غارتشده
[خطاب به مترجم:] بگویید به او که مرحوم مدرس که با شاه سابق دشمن سرسخت بود یکوقتی که شاه[3] به سفر رفته بود، وقتی آمده بود، مرحوم مدرس گفته بود که من به شما دعا کردم. خیلی او خوشش آمده بود که چطور یک دشمن دعا کرده بود. گفته بود، نکته این است که اگر تو مرده بودی اموالی که از ما غارت کرده بودی و به خارجیها داده بودی همه از بین رفته بود. و من دعا کردم تو زنده باشی برگردی، بلکه بتوانیم ما مالها را برگردانیم. حالا ما هم همان طور هستیم و این پسر هم بیشتر از او اموال ما را برده است به خارج.
ترس رضاخان و بیگانگان از امثال مدرس
… بد را. چه اشکال دارد؟ من به ایشان عرض کردم اینها از خوبهایش میترسند! اینها میخواهند تشخیص بدهند، خوبها را میخواهند از بین ببرند. بله، اگر میخواستند بدها را از بین ببرند، مورد تصدیق ما بود، اما اینها خوبها را میخواهند از بین ببرند؛ از خوب میترسند اینها. رضا خان از مدرس میترسید؛ از آن آدمی که با خودش موافق بود چه ترسی داشت. خارجیها از امثال مدرس میترسند، نه اینکه از فلان آدمی که با رای آنها موافق است؛ یا فرقی به حالش نمیکند این دستگاه باشد، درست باشد بساطش، آن دستگاه هم باشد، آن تابع آن دستگاه است. تابع این است که اتومبیلش خوب باشد، این اتومبیل را عُمَر سَعد به او بدهد یا امام حسین هیچ فرقی به حالش نمیکند! برای اینکه اتومبیل، میزان است. آنکه زندگی برایش …
مانع شدن از بسیاری کارها در مجلس
آنها از انسان میترسند، از یک انسانی که متعهد باشد و مقابلشان بایستد میترسند. آنها دیدند که یک مدرّس- خدا رحمتش کند- وقتی در مجلس بود نمیگذاشت خیلی کارها انجام بگیرد. وقتی التیماتوم روس آمد برای مجلس شورا راجع به گذراندن یک مطلبی که حالا من یادم نیست، و [تهدید] کردند که لشکر روس حرکت کرده است طرف ایران، یا از طرف قزوین دارند میآیند و باید این کار را انجام بدهید، در نوشته یکی از همین خارجیهاست- که اوضاع ایران را نوشته- …
ایستادگی در مجلس در برابر حکومت رضاخان
علمای مشهد هم، همه آنها را گرفتند آوردند در تهران حبس کردند. مرحوم آقازاده یکی از علمایی بود که درجه یک آنجا بود. من خودم میدیدم که ایشان در گوشه یک جایی یک منزلی داشتند، این طور به خیابان بود، تنها آنجا نشسته بود؛ مامورها هم مواظبش، کسی نمیتوانست با ایشان تماس بگیرد، ایشان را هم میبردند در عدلیه آنجا محاکمه میکردند و این طور در مجلس کی بود که میایستاد در مقابل اینها؟ مدرّس بود. این علمای «درباری» که اینها میگویند عکس بودند. این پانزده- شانزده سال قیام، مال کی بود؟ مال همین آقایان بود. همین آخوندهای بلاد و اطراف، همینها بودند که اینها بر ضد آنها تبلیغ میکنند و الآن هم نمیخواهند که این رژیمی که اسلامی است باز اسم آخوند در آن باشد؛ …
برخورد قاطع او با شکایت از رئیس غلهٔ فاسد
من رفتم به ایشان گفتم. گفت بکُشیدش! گفتم آخر چطور بکشیم؟ گفت من مینویسم بکشیدش. گفتم آخر شما اینجا مامور هستید، شما اینجا هستید، آنها آنجا نمیتوانند. گفت چطور شد که وقتی قافلهها از گلپایگان میآیند عبور کنند و بروند به کمره[3] میخواهند عبور کنند میفرستید لختشان میکنند، حالا نمیتوانید بکشید یک کسی را؟!
مخالفت او در مجلس بهجای جبههٔ ملی و نهضت آزادی
… جبهههای سیاسی کنار بودند. گاهی ممکن بود یک کلمهای در خارج اینها بگویند اما آن که در داخل- در داخل مملکت- قیام کرد بر ضد رضا شاه، علمای تبریز بودند؛ یکوقت هم علمای خراسان بودند؛ یکوقت هم علمای اصفهان بودند که در قم جمع شدند؛ که ما همهاش را حاضر بودیم[12]. آن که در مجلس مخالفت میکرد، «جبهه ملی» نبود مدرس بود. «نهضت آزادی» نبود مدرس بود؛ که میایستاد و بر خلاف آنجا. اینها آن وقت چیزی نبودند، کاری نداشتند به این کارها. بعد که [تمام] شد خوب، آنها حالا هستند؛ ما کاری با آنها نداریم. اما قضیه این است که تبلیغات بر ضد روحانیت دامنهدار بوده است و این تبلیغاتبرای خاطر این بوده است که آنها …