و بنا بر این است که پروندهها را اشخاصی که اطلاع بر آن دارند، هر کس اطلاع دارد، هر بنگاهی که اطلاع دارد، وزارتخانهها که اطلاع دارند، اینها را جمع بکنند و دادگاه جمعآوری بکنند؛ و بعد هم به توسط وکلایی که در آنجا قرار میدهند این رسیدگی بشود که نرود از بین. مرحوم مدرس- خدا رحمتش کند- یک وقتی که رضا خان رفته بود در یک جایی، در یک سفری و برگشته بود، ایشان گفته بود که من به شما دعا کردم! تعجب کرده بود که خوب، ایشان دشمن سرسخت من است، چه طور به من دعا کرده؟ گفته بود: نکتهاش این است که اگر تو در این سفر از بین میرفتی، پولهای ما از بین میرفت! ما برای حفظ پولهایمان به تو دعا کردیم. حالا ما دعا نمیکنیم به این! اما ان شاء الله امیدواریم که نتوانند. این پولها را و این ثروتی را که اینها بردند یک چیز کوچکی نیست. دیشب این آقا میگفت که پولی که مال خود این شخص است پول یک سال نفت است، پول یک سال نفت! الآن در بعضی از این بانکهای خارجی، پول شخصی …
دعا برای زنده ماندن رضاشاه به امید بازگرداندن اموال غارتشده
[خطاب به مترجم:] بگویید به او که مرحوم مدرس که با شاه سابق دشمن سرسخت بود یکوقتی که شاه[3] به سفر رفته بود، وقتی آمده بود، مرحوم مدرس گفته بود که من به شما دعا کردم. خیلی او خوشش آمده بود که چطور یک دشمن دعا کرده بود. گفته بود، نکته این است که اگر تو مرده بودی اموالی که از ما غارت کرده بودی و به خارجیها داده بودی همه از بین رفته بود. و من دعا کردم تو زنده باشی برگردی، بلکه بتوانیم ما مالها را برگردانیم. حالا ما هم همان طور هستیم و این پسر هم بیشتر از او اموال ما را برده است به خارج.
ترس رضاخان و بیگانگان از امثال مدرس
… بد را. چه اشکال دارد؟ من به ایشان عرض کردم اینها از خوبهایش میترسند! اینها میخواهند تشخیص بدهند، خوبها را میخواهند از بین ببرند. بله، اگر میخواستند بدها را از بین ببرند، مورد تصدیق ما بود، اما اینها خوبها را میخواهند از بین ببرند؛ از خوب میترسند اینها. رضا خان از مدرس میترسید؛ از آن آدمی که با خودش موافق بود چه ترسی داشت. خارجیها از امثال مدرس میترسند، نه اینکه از فلان آدمی که با رای آنها موافق است؛ یا فرقی به حالش نمیکند این دستگاه باشد، درست باشد بساطش، آن دستگاه هم باشد، آن تابع آن دستگاه است. تابع این است که اتومبیلش خوب باشد، این اتومبیل را عُمَر سَعد به او بدهد یا امام حسین هیچ فرقی به حالش نمیکند! برای اینکه اتومبیل، میزان است. آنکه زندگی برایش …
مانع شدن از بسیاری کارها در مجلس
آنها از انسان میترسند، از یک انسانی که متعهد باشد و مقابلشان بایستد میترسند. آنها دیدند که یک مدرّس- خدا رحمتش کند- وقتی در مجلس بود نمیگذاشت خیلی کارها انجام بگیرد. وقتی التیماتوم روس آمد برای مجلس شورا راجع به گذراندن یک مطلبی که حالا من یادم نیست، و [تهدید] کردند که لشکر روس حرکت کرده است طرف ایران، یا از طرف قزوین دارند میآیند و باید این کار را انجام بدهید، در نوشته یکی از همین خارجیهاست- که اوضاع ایران را نوشته- …
ایستادگی در مجلس در برابر حکومت رضاخان
علمای مشهد هم، همه آنها را گرفتند آوردند در تهران حبس کردند. مرحوم آقازاده یکی از علمایی بود که درجه یک آنجا بود. من خودم میدیدم که ایشان در گوشه یک جایی یک منزلی داشتند، این طور به خیابان بود، تنها آنجا نشسته بود؛ مامورها هم مواظبش، کسی نمیتوانست با ایشان تماس بگیرد، ایشان را هم میبردند در عدلیه آنجا محاکمه میکردند و این طور در مجلس کی بود که میایستاد در مقابل اینها؟ مدرّس بود. این علمای «درباری» که اینها میگویند عکس بودند. این پانزده- شانزده سال قیام، مال کی بود؟ مال همین آقایان بود. همین آخوندهای بلاد و اطراف، همینها بودند که اینها بر ضد آنها تبلیغ میکنند و الآن هم نمیخواهند که این رژیمی که اسلامی است باز اسم آخوند در آن باشد؛ …
برخورد قاطع او با شکایت از رئیس غلهٔ فاسد
من رفتم به ایشان گفتم. گفت بکُشیدش! گفتم آخر چطور بکشیم؟ گفت من مینویسم بکشیدش. گفتم آخر شما اینجا مامور هستید، شما اینجا هستید، آنها آنجا نمیتوانند. گفت چطور شد که وقتی قافلهها از گلپایگان میآیند عبور کنند و بروند به کمره[3] میخواهند عبور کنند میفرستید لختشان میکنند، حالا نمیتوانید بکشید یک کسی را؟!
مخالفت او در مجلس بهجای جبههٔ ملی و نهضت آزادی
… جبهههای سیاسی کنار بودند. گاهی ممکن بود یک کلمهای در خارج اینها بگویند اما آن که در داخل- در داخل مملکت- قیام کرد بر ضد رضا شاه، علمای تبریز بودند؛ یکوقت هم علمای خراسان بودند؛ یکوقت هم علمای اصفهان بودند که در قم جمع شدند؛ که ما همهاش را حاضر بودیم[12]. آن که در مجلس مخالفت میکرد، «جبهه ملی» نبود مدرس بود. «نهضت آزادی» نبود مدرس بود؛ که میایستاد و بر خلاف آنجا. اینها آن وقت چیزی نبودند، کاری نداشتند به این کارها. بعد که [تمام] شد خوب، آنها حالا هستند؛ ما کاری با آنها نداریم. اما قضیه این است که تبلیغات بر ضد روحانیت دامنهدار بوده است و این تبلیغاتبرای خاطر این بوده است که آنها …
ایستادگی مدرس در برابر رضاخان در اوج قدرت او
… در زمان رضا خان آخوند را جوری کرده بودند که مردم سوار اتومبیل نمیکردند! یکی از دوستان من گفت که من در اراک میخواستم سوار اتومبیل بشوم، شوفر گفت که ما دو طایفه را بنا داریم که سوار اتومبیل نکنیم: یکی فواحش را، یکی آخوندها را! اینها با ما این طور کردند. برای اینکه رضا شاه میدید که آخوند است، «مدرس» است که جلو او ایستاده است. او میدید که مدرس جلو او ایستاد و فریاد میزد که «زنده باد خودم، مرده باد رضا خان»! در آن وقتی که قدرت داشت رضا خان. اینها این طور کردند با ما و با شما. همه را از هم جدا کردند. همه به هم بدبین. یک ملت همه به هم بدبین نمیتواند کار بکند. وقتی که نتوانست کار بکند، آنها کارهای خودشان را به آسانی انجام دادند: ذخایر ما را بردند، کشاورزی ما را به هم زدند، اقتصاد ما را فلج کردند، …
شکست دادن مکرر رضاخان در مجلس و کشته شدن به دست او
… چه تبلیغاتی بر ضد روحانیت کردند که روحانیت را دیگر توی اتومبیلها راه نمیدادند. مردکه میگفت که، گفته بود که من دو طایفه را سوار اتومبیل نمیکنم، قرار با خدا گذاشتم: یکی آخوند، یکی فاحشه! این طور درست کرده بودند. چرا؟ برای اینکه از آخوند میترسیدند. یک آخوند توی مجلس بود پدرش را در میآورد، یک «مدرس» بود. یک مدرس توی مجلس بود مکرر شکست داد او را؛ ایشان را گرفتند کشتند.
مخالفت مدرس و همراهانش از وکلای تهران با رضاخان
… سال تاسیس شده است، هیچ یک از اینها مطابق قوانین نبوده است. هیچ مجلسی تا کنون ما نداشتیم که موافق قوانین باشد. حتی در اوایل سلطنت رضا خان که یک قدری قدرتش کم بود، در تهران فقط- که مرکز بود- یک آزادی به مردم داده بودند؛ یک آزادی فی الجمله که وکلایی تعیین کنند. و آن وکلای تهران بودند که مخالفت میکردند مثل مرحوم مدرس و یک عدهای که تَبَع ایشان بودند؛ لکن در شهرستانهای دیگر وکلا را خودشان تعیین میکردند و خودشان هم آرا برای مردم درست میکردند و خودشان هم آرا را میریختند در صندوق! و هر چه بود دست خودشان، دست فرماندارهایی که در آنجا یا ارتشی که در آنجا بود، یا شهربانیهایی که بودند، که همه عمال خودشان بودند. …
مخالفت با رضاشاه تا پای جان
یکوقتی در یک سفر رفته بود، یک سفری که مورد خطر شاید بود، مرحوم مدرس- رحمهُ الله- که آن روز مخالف با رضا شاه بود و جانش را هم سر همان مخالفت داد، گفته بود که من دعا کردم به شما در این سفر که سالم برگردید. خیلی خوشحال شده بود که مدرس به او دعا کرده. گفته بود دعا کردید؟ خوب، ایشان گفته بود آخر نکته دارد؛ این است که اگر تو در این سفر مرده بودی همه اموال ما از بین رفته بود، من میخواهم زنده باشی تا اموالمان را پیدا کنیم! در زمان او آن کار را او میکرد؛ در این زمان …
ایستادگی در برابر رضاخان و کشته شدن به دست او
از این طرف با روحانیون آن کرد که نمیتوانم من برای شما تشریح کنم که این با علمای اسلام چه کرد؛ و خصوصاً با آنهایی که یک نحوه موثریتی داشتند مثل مثلًا مرحوم مدرس که یک شخصی بود که ایستاده بود در قبالش؛ چه کرد با او، و بالاخره هم او را کشتند؛ و گروههایی از علما [را] از بلاد آوردند تهران، و مثلًا مرحوم آقازاده که یک شخص بسیار نافذی در خراسان بود، ایشان را اسیر کردند و آوردند به تهران، که شخصی که به او میگفتند «سلطان خراسان»، آوردندش به تهران؛ و من خودم ایشان را دیدم که در یک منزلی که آنجا تحت نظر …
ایستادگی در مجلس در برابر رضاخان تا پای جان
… میزنند. حتی وکیل خود آذربایجان میگوید اینها آذربایجانی نیستند، آذربایجانی که با شاه مخالف نمیشود! پس اینها کجاییاند؟ تبریزیها کجاییاند آقای وکیل؟! آن وضع مجلس ما و آن انحطاطی که پیدا شده است در مجلس. یکوقت مدرس توی مجلس است، یکوقت هم اینها که میبینید. یکوقت مدرس است که میایستد و مقابل همه صحبت میکند و مقابل رضا شاه میایستد، تا آخرْ نَفَس ایستاد، بعد هم او را کشتند البته؛ یکوقت هم اینها هستند که برای خاطر اینکه یک روز دیگری هم وکیل بشوند، حالا یک همچو حرفهایی میزنند که همه، هم خودشان میدانند دروغ میگویند هم دیگران میدانند که اینها دروغ میگویند و هم خودشان میدانند که همه میدانند که اینها دروغ میگویند مع ذلک میگویند. …
نقل سخن منسوب به ابنسینا دربارهٔ قدرت بیعقل
مرحوم مدرس- رحمه الله علیه- آن طوری که من شنیدم که ایشان گفتند. ایشان گفتند که شیخ الرئیس[1] میگفته است که من از گاو میترسم، برای اینکه شاخ دارد و عقل ندارد. این یک مساله است. حالا فرضاً هم شیخ نگفته باشد، اما مساله است. گاو شاخ دارد و عقل ندارد، قدرت دارد عقل ندارد. اینهایی هم که در دنیا الآن فساد راه میاندازند از همان سنخ هستند که شاخ دارند عقل ندارند، قدرت دارند انسانیت ندارند.
احتمال اقدام او در آن زمان در صورت حضور
… را آنها گذاشتند اینجا. و در صورتی که اگر آن وقت در دو- سه تا شهر تظاهر میشد به ضد، نمیگذاشتند او را، لکن هیچ کس حرف نزد. تا اینکه آن خوف سابق بود و ریخته نشده بود آن خوف. از این جهت مردم جرات نمیکردند. کسی هم نبود که آنها را وادار کند به یک همچو مسائلی. شاید اگر مرحوم مدرّس[3] در آن وقت بود، آن کار را میکرد. لکن کسی نبود که این کارها را بکند. این قصهها که من برای شما میگویم خیلی هم خودتان میدانید.
نمونهٔ نمایندهٔ مردمی در مجالس گذشته
… به اسلامیت و انسانیت، سایر نهادهای دولتی هم، چه قوای مسلّحه و چه سایرین از قبیل وزرا و امثال اینها، آنها هم همین طور هستند. الآن ملت ما میتواند ادعا کند که ما در همه امور ناظریم. من خیلی از مجالس را یاد دارم و در بعضی از مجالس هم رفتم به عنوان تماشاچی. یک دانه از امثال شما در مجلس نبود، الّا مثلًا، مثل زمانی که مرحوم مدرّس آنجا بود یا در آن اول که ما آنجا را دیگر ندیدیم؛ آن دورههای اول [را. در] دوره اول بودند از اشخاصی که نظیر شما بودند. آن چیزی که میخواهم عرض کنم این است که حیف است که چهره نورانی مجلس در آن، یک چیزهایی واقع بشود که مخالف زیّ شما آقایان است.
رأی واقعی مردم به مدرس در یکی دو دوره
… بکنیم که ملی بودند و ملت تعیین کردند لکن باقیشان نبوده. این را هیچ کس نمیتواند ادعا بکند که در زمان سلطنت رضا شاه و محمد رضا شاه این مجلس یک مجلسی بوده است ملی، و مردم آن را، اینها را تعیین کردند. هیچ کس نمیتواند یک همچو ادعایی بکند که مردم تعیین کردند. اگر کسی هم ادعا بکند در یک دوره، دو دوره، مردم به مدرس رای میدادند، بله به مدرس رای دادند، بعضی هم اشخاص دیگر هم نظیر او را رای دادند اما یکی، دوتا، چهار تا وکیل که کار را درست نمیکند. باید تمام این وکلا ملی باشند؛ یعنی ملت تعیین کرده باشد تا اینکه وقتی یک مجلسی تشکیل بشود، یک مجلسِ قانونی باشد؛ تا اینکه وقتی رای دادند، اکثریت رای داد به حَسَب قانون، اکثریت رایش مثلًا صحیح باشد، درست باشد؛ باید قانونی باشد؛ لکن اینها که نبوده در کار.
نقل سخن کنایهآمیز مدرس به رضاخان دربارهٔ اسلحهٔ بیعقل
من شنیدهام که در زمان رضا خان، مرحوم مدرس به رضا خان- پدر این خان- گفته بوده است که من شنیدم که «شیخ الرئیس»[3] گفته من از گاو میترسم برای اینکه اسلحه دارد و عقل ندارد. این حرف اگر از شیخ الرئیس هم مثلًا ثابت نباشد، یک حرفی است حکیمانه که اسلحه وقتی در دست اشخاص غیر صالح افتاد و ناشایسته چه مفاسدی دارد. از اول، بشر مبتلای به همین بوده که اسلحه در دست اشخاص ناصالح بوده است. از اولی که بشر تمدن پیدا کرد، به خیال خودش، اسلحهها …
روحانیت مستقل خاستگاه کسانی چون سید حسن مدرس
… اتکا دارد. این روحانیت مستقلی که اتکا ندارد به هیچ جا، این طلاب محترمی که با سی- چهل تومان در ماه ساختهاند و زحمت دارند میکشند، اینها دیگر نمیترسیم ما که طرفدار یک مملکتی و یک دولت دیگری باشند؛ اینها مستقلند در افکار خودشان. اینها از تویشان آدم در میآید؛ اینها از تویشان «مدرس» در میآید؛ اینها از تویشان «سید حسن مدرس» در میآید. اینها نمیگذارند؛ امکان ندارد که ما بگذاریم که این هم بیاید تحت نظر فلان وزیر و فلان. فلان وزیر غلط میکند که همچو حرفهایی را میزند. اشتباه میکنند اینها؛ باز هم در اشتباهند