حضرت را با آن حال کسالتِ سخت و مسمومیتِ شدید وبا آن چهره خون آلود و محاسن خونین، از مسجد به منزل بردند. آن بزرگوار، تقریباً دو روز در آن حالت بود و خانواده ولایت در نهایت نگرانی و اضطراب به سر میبردند که سر نوشت پدر چه خواهد شد؟ طبیب آوردند. معاینه کرد و فهمید که آن بزرگوار مسموم شده است. دیگر همه از حیات امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام ناامید شدند.
روایت اصبغ بن نباته از عیادت و شهادت او
اصبغ بن نباته نقل میکند که «به عیادت آن بزرگوار رفتم. وقتی وارد شدم، دیدم چهره امیرالمؤمنین علیهالسّلام، به قدری زرد بود که نمیشد فهمید صورت حضرت زردتر است یا آن پارچه زرد رنگی که بر فرق مبارکش بسته بودند! زردی چهره امام از اثر زهر و کسالت و جراحتِ شدید بود.» بعد میگوید: «از خانه که بیرون آمدم، غوغای مردم نشان داد که امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام از دنیا رفته و به شهادت رسیده است.»
گرد آمدن یتیمان با کاسههای شیر بر در خانهٔ او
این رفتار امیرالمؤمنین علیهالسّلام با ایتام است. لذا قضیّهای که بین گویندگان معروف است و شاید در بعضی از کتب هم باشد، بعید نیست. آن قضیّه این است که میگویند وقتی اعلام کردند «امیرالمؤمنین علیهالسّلام، به دلیل مجروحیت و مسمومیت، احتیاج به شیر پیدا کرده است، دیدند چندین کودک یتیم، کاسههای شیر به دستشان گرفتهاند و اطراف خانه امیرالمؤمنین علیهالسّلام جمع شدهاند.» صلی الله علیک یا امیرالمؤمنین. صلی الله علیک و علی روحک و بدنک.
لمس عمق فاجعه در عزای امیرالمؤمنین (ع)
[اینها] احتمالاتى است که هست و معقول هم هست؛ چرا بىدلیل رد کنیم این احتمالات را؟ وجود یک چنین خطّى و یک چنین فکرى به معناى این است که اسلام، قالبى بشود و پوششى بشود براى گرایشهاى جنایتکارانه که از سوى جناحهاى ضدّاسلامى تعقیب میشود؛ و على (علیه السّلام) پیشواى بزرگ و رهبر عظیمالشّأن مسلمانان، شهید این چنین فاجعهاى شد. بنابراین، امشب ما اگر به عزاى علىّبنابیطالب مىنشینیم، عمق فاجعه را لمس میکنیم و درک میکنیم.
حال مردم کوفه در از دست دادن رهبر خود
… با حرکت او، با قدرت و امداد او میزند، چطور جسم جامعه با حضور او گرم و زنده است و اگر چنانچه این رهبر از مردم گرفته بشود، مردم چه احساسى دارند، چه حالتى دارند! ناگهان همهى رؤیاهاى خود را باطلشده میدانند، همهى آرزوهاى خود را مبدّلشدهى به سراب میبینند؛ در مثل امروز و فردایى، مردم مسلمان کوفه چنین حالتى داشتند.
ضربت خوردن در مسجد هنگام نماز و ضجهٔ مردم کوفه
علىّبنابیطالب (علیه السّلام) در سحرگاه نوزدهم، در مسجد، در حین نماز، به تیغ زهرآلود آن مسلماننماى نامسلمان مجروح شد؛ او را به خانه آوردند. مردم به وسیلهى فریادِ سروش آسمانى از خبر حادثهاى که براى علىّبنابیطالب پیش آمد مطّلع شدند؛ شهر کوفه یکپارچه ضجّه و ناله شد. در میان گریهکنندگان و ضجّهکنندگان، بیگمان، کودکان یتیم و خانوادههاى بىسرپرست بیشتر بىتابى میکردند؛ بىگمان، مردمان مستضعف بیشتر دچار رنج و ناراحتى میشدند. علىّبنابیطالب پدر یتیمان بود و سرپرست بیوهزنان؛ علىّبنابیطالب همان کسى بود که به خانهى …
واپسین لحظات امیرالمؤمنین (ع) به روایت اصبغ بن نباته
… دین، راههاى آموزش فکرى و آموزشهاى زندگى نسبت به این شاگرد وفادارش بازنمیمانَد؛ هیچ چیز ــ حتّى آن بیمارى سخت، آن درگیرى با اجل محتوم ــ او را از انجام وظیفهاش بازنمیدارد. پیشاهنگ همهى معلّمان بشر و معلّم همهى معلّمان دلسوز انسانها این چنین شخصیّتى است. اصبغبننباته میگوید در اثناى صحبتى که على با من میکرد، چند مرتبه از حال رفت؛ بالاخره من بلند شدم از خانه بیرون آمدم، امّا هنوز مقدارى از خانه دور نشده بودم که صداى شیون از آن خانه برخاست، دانستم که امیرالمؤمنین از دنیا رفت. صلى الله علیک یا امیرالمؤمنین. درود و رحمت و برکت خدا بر تو باد اى بندهی شایسته و برگزیدهى خدا!
لزوم دانستن چگونگی و عاملان کشته شدن علیها در امروز
… دلسوز است، نشاندهندۀ جنایتها و دَدمنشیهای بشری از سویی، و فضیلتها و درخششهای انسانی از سوی دیگر است. بنابراین ایبسا که کسانی را منقلب کند، متأثر کند، اشک بر چهرۀ آنها جاری بشود؛ اما من خیلی اصراری بر این معنا ندارم که شما حتماً با ذکر مصیبت گریه کنید. (53/7/17) ما لازم است بدانیم که علیها چگونه کشته میشوند و بهدست کهها کشته میشوند. امروز زمانی است که ما این را باید بیشتر و بهتر از همیشه بدانیم.
عبادت شب نوزدهم و تکرار خبر پیامبر (ص) از خضاب شدن محاسن به خون
… که پدرت دو خورشت در یک سفره داشته باشد! اینها درس است. بعد هم به خواست امیرالمؤمنین، شیر را برداشتند و ایشان با نان و نمک افطار کردند. در این نقلهایی که شده است، معلوم میشود اینکه حضرت شب را در همانجا بیتوته کردند و ماندند، فقط برای افطار نبوده است. از امکلثوم نقل شده است که آن بزرگوار مشغول عبادت میشد، نماز میخواند، تضرع میکرد، اعمال شب قدر را انجام میداد و گاهی هم میآمد به آسمان نگاه میکرد. (72/12/10) و دائماً تکرار میکرد که رسول خدا به من خبر داده است، صادق مصدَّق به من خبر داده است، «ما کَذَبتُ وَ لا کُذِبتُ»[2] دروغ نگفتهام، و به من دروغ گفته نشده است. پیامبر خبر داده که محاسن سفیدت از خون سرت رنگین خواهد شد و امشب همان شب است. (52/7/24) آن حالت اضطرابِ آن بزرگوار از لقای پروردگار، حالتی است که یک مؤمن دارد. یعنی همان امیرالمؤمنینی که در جنگها، آنطور شجاعانه به استقبال مرگ رفته است، آن مرد بزرگ، آن بندۀ خالص خدا، امشب درمقابل حادثهای که میداند اتفاق میافتد و به لقای پروردگار …
بستن زخم خود و تصدیق وعدهٔ خدا و پیامبر (ص) دربارهٔ این حادثه
«ثُمَّ اَحاطوا بِاَمیرِالمُؤمِنینَ» بعد آمدند اطراف امیرالمؤمنین، همه جمع شدند، «وَ هُوَ یَشُدُّ رَأسَهُ بِمِئزَرِهِ وَ الدَّمُ یَجرِی عَلَی وَجهِهِ وَ لِحیَتِهِ» دیگر وقتیکه مردم جمع شدند، دیدند حضرت در همان حال ضعف و درحالیکه فرقشان شکافته است، دارند سر خودشان را و زخم خودشان را خودشان با یک دستمالی میبندند و خون بر صورت و بر محاسن آن بزرگوار جاری است. (82/8/23) «وَ قَد خُضِبَت بِدِمائِهِ وَ هُوَ یَقولُ هَذا ما وَعَدَ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ صَدَقَ اللهُ وَ رَسولُهُ» حضرت زخم سرشان را میبستند، میفرمودند این همان چیزی است که خدا و پیغمبر به من وعده کرده بودند. پیغمبر قبلاً فرموده بود که این حادثه پیش میآید.
رسیدگی امام حسن (ع) به زخم پدر و تسبیح امیرالمؤمنین (ع) در آن حال
امام حسن علیهالسلام سر رسیدند، سر پدر را در دامن گرفتند، خونها را شستند، زخم را بستند. «وَ هُوَ یَرمُقُ السَّماءَ بِطَرفِهِ» این در حالی بود که حضرت همانطورکه خوابیده بودند، با گوشۀ چشم، آسمان را نگاه میکردند، «وَ لِسانُهُ یُسَبِّحُ اللهَ وَ یُوَحِّدُهُ» زبانشان در حال تسبیح و حمد پروردگار بود در آن حالت.
آگاهی نزدیکان از شهادت به خبر مکرر خود امیرالمؤمنین (ع)
البته امیرالمؤمنین، خودشان بارهاوبارها خبر داده بودند؛ همه میدانستند. از نزدیکان امیرالمؤمنین، تقریباً همه میدانستند. از زمان پیغمبر، در جنگ خندق، وقتیکه امیرالمؤمنین که یک جوان نوخاستهای بود ـ آن حضرت آنوقت شاید کمتر از سی سال داشتند ـ وقتی رفتند با عمروبنعبدود مبارزه کردند و آن پهلوان معروف عرب که قریش و غیر قریش و همه، او را بزرگ میشمردند و یقین داشتند که او دیگر کار …
انتظار بیتابانهٔ امیرالمؤمنین (ع) برای قاتل و منقلب شدن همه با وجود خبر پیشین
این زُهریِ معروف، محمدبنشهاب زهری در روایتی میگوید: «کانَ اَمیرُالمُؤمِنینَ عَلَیهِالسَّلامُ یَستَبطِئُ القاتِلَ» یعنی [امیرالمؤمنین] همینطور بیتابانه، کأنّه منتظر این بود که این قاتل، این شقی بیاید کار خود را انجام بدهد. کُند میشمرد حرکت زمان را، که این حادثه انجام بگیرد.[8] حضرت منتظر بودند[9]، نزدیکان هم میدانستند؛ اما حادثه اینقدر بزرگ بود که بااینکه از پیش خبر داده شده بود، همه را منقلب کرد. (75/11/12)
روایت مشهور تجویز شیر از سوی جراح برای خنثی کردن زهر
… و این بچۀ یتیم را که روی زانوی خود نشانده بود، عسل در دهان این بچۀ یتیم گذاشته بود؛ که فلانی، یکی از مسلمانهای آن روز، گفته بود من آرزو میکردم کاش من هم یتیم بودم که اینقدر مورد لطف و محبت امیرالمؤمنین قرار میگرفتم. این رفتار امیرالمؤمنین با ایتام است. لذا این حرفی که معروف است بین گویندگان ـ شاید در بعضی از کتابها هم باشد، بعید نیست ـ که میگویند (71/1/7) وقتی امیرالمؤمنین را آوردند داخل خانه، جراح آوردند. جراح با وسایل مخصوص آن زمان تشخیص داد که زهر بهشدت عمق پیدا کرده. چون زخم عمیقی بوده، این زهر رسیده بود به اعصاب مغزی. یک راه علاج احتمالی وجود داشت از نظرش، و آن این بود که یکقدری به امیرالمؤمنین شیر زیادتر بخورانند تا این زهر را خنثی کند. دستور داد که برای امیرالمؤمنین شیر فراهم کنید. این خبر پیچید؛ مردم فهمیدند که امیرالمؤمنین شیر لازم دارد. هرکسی از هر وسیلهای که میتوانست استفاده کند، استفاده میکرد تا یک مقداری برای امیرالمؤمنین شیر فراهم بکند.
بلند شدن شیون از خانه و دریافت خبر رحلت امیرالمؤمنین (ع) به روایت اصبغ
اصبغبننباته میگوید قدری که از منزل امیرالمؤمنین فاصله پیدا کردم، یکوقت دیدم صدای شیون از خانۀ امیرالمؤمنین بلند شد، فهمیدم که مولایم از دنیا رفت. آن روز در کوفه، ضجه و غوغایی به پا شد. مردم، معشوقشان، عزیزشان، امام محبوبشان را از دست داده بودند، ضجه میکردند و ناله میکردند. که میگویند هیچ روزی مثل آن روزِ کوفه دیده نشده بود از شدت ناراحتی و گریه و زاری مردم بر امام عزیز و محبوبشان. (63/4/1) همۀ کسانی …
از دست رفتن علی در شب بیستویکم رمضان
در این خطبهی اول، دربارهی امیرالمؤمنین عرایضی را عرض میکنیم. روز امیرالمؤمنین است. در مثل دیشبی - که شب جمعه هم بود؛ از این جهت هم با امسال شباهت بیشتری دارد - در شب بیست و یکمی، بشریت علی را از دست داد. جسم امیرالمؤمنین، صدای امیرالمؤمنین، نفس گرم امیرالمؤمنین، چشم نافذ امیرالمؤمنین از دنیای آن روزِ بشر گرفته شد. ولی میتوان علی (علیهالسّلام) را با خود داشت؛ پیشاپیش حرکت خود و پیش روی خود داشت، مشروط بر اینکه ما سیرهی امیرالمؤمنین و رفتار امیرالمؤمنین را مثل یک سرمشق مورد توجه قرار بدهیم. بنده امروز یک بخشی از این زندگی سراسر افتخار و این حکومت کوتاه، اما …
روزی عظیم برای مسلمانان و آزادگان عالم
امروز، هم روز دوم شهادت امیرالمؤمنین و امام المتّقین علیهالصّلاةوالسّلام است که برای همه مسلمین، بلکه همه آزادگان عالم، روز بسیار عظیم و مهمّی است؛ از طرفی هم روز قدس است که مسأله درجه اوّل امروز دنیای اسلام است. من در خطبه اوّل به شرح کوتاهی درباره امیرمؤمنان میپردازم؛ در خطبه دوم هم راجع به مسأله فلسطین و وضعیت امروز مسلمانان و تکلیف اسلامی و انسانیمان عرایضی عرض خواهم کرد.
ضربت خوردن او از تلخترین خاطرههای تاریخ اسلام
امروز، روز بیستم ماه مبارک رمضان، فیمابین شب و روز نوزدهم و شب و روز بیستویکم است که هم شبها و روزهای قدر است و هم متضمّن یکی از تلخترین خاطرههای تاریخ اسلام، یعنی ضربت خوردن و شهادت مولای متّقیان است. در این روز سخن از کسی مطرح میشود که بزرگترین خصوصیت او تقواست. نهجالبلاغه او کتاب تقواست و زندگی او راه و رسم تقواست. من امروز در خطبه اوّل، قدری درباره مولای متّقیان صحبت میکنم.
نماز نشستهٔ امیرالمؤمنین (ع) پس از ضربت و بردن او به منزل
بعد حضرت را برداشتند. بعد از اینکه امام حسن علیهالسلام نماز را خواندند در مسجد، حضرت هم نشستند، نشسته نماز خواندند. روایت دارد، راوی میگوید که حضرت گاهی متمایل میشد به یک طرفی که بیفتد، گاهی خودش را نگه میداشت. بالاخره حضرت را بلند کردند بهطرف منزل حرکت دادند. (88/6/20)
زردی چهرهٔ امیرالمؤمنین (ع) از خونریزی و شدت زهر به روایت اصبغ
رفتم داخل. شرح بیماری شدید امیرالمؤمنین را اَصبَغبننباته دیده، اینها را منظور دارم [که] عرض میکنم. (53/7/15) وارد خانۀ امیرالمؤمنین شدم و رفتم بر بالین آن حضرت، آن خانۀ ساده و محقر و آن بستر خشن، آن چهرۀ تابناک و ملکوتی. دیدم که حضرت بر روی بستر افتاده، اما رنگ حضرت پریده. (68/2/8) رنگ صورتش خیلی زرد است، ازبس خون از بدنش رفته و ازبس آن زهر، زهر شدیدی بوده، رنگ چهرۀ امیرالمؤمنین، رنگ رخسارهاش، بهشدت زرد است. جایی که شمشیر ابنملجم به فرق سر خورده و سر را شکافته، یک دستمالی هم بستهاند، رنگ آن دستمال هم زرد است. میگوید هرچه نگاه کردم، نتوانستم بفهمم که دستمال زردتر است یا صورت امیرالمؤمنین زردتر است. در یکچنین حالتی است علی علیهالسلام. میگوید تا نشستم، چشمانش را باز کرد، گفت اصبغبننباته چه میگویی؟ گفتم دلم میخواهد یک جملهای از شما بشنوم. تا لحظۀ آخر آموزش، تا لحظۀ آخر احساس مسئولیت، تا لحظۀ آخر درس، تا لحظۀ آخر نمیگوید دیگر حالا من مریضم از من …