رفتن به محتوای اصلی

شعر

نام‌های دیگر: شعر حکمی، شعر مردمی، شعر کلاسیک

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شعر و شاعری، قالب‌ها و کارکرد اجتماعی و دینی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات به مناسبت شهادت امام باقر(ع)— ۱۳۶۱/۰۷/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۱ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۱۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۹۵همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

ضمناً شما برادرهای جوان مخصوصاً، توجّه بفرمایید به این نکته‌ای که حالا عرض میکنم که این مربوط به محتوا است، دیگر مربوط به قالب نیست. این خیال را که پرواز میدهید ــ که قوام شعر هم همین است دیگر، یعنی آن خمیرمایه‌ی شعر، همین خیالی است که شما پرواز میدهید و یک چیزهایی را می‌بینید که چشم معمولی آن را نمیبیند؛ رقّتِ خیالتان، خیلی چیزها را به شما نشان میدهد که ما در چشم معمولی آن را نمی‌بینیم؛ اصلاً شعر یعنی این؛ اگر این نباشد، شعر وجود ندارد ــ وقتی که خیال را میفرستید به سراغ مفاهیمی که میخواهید آنها را بیاورید، این مفاهیم را سبک‌سنگین کنید ــ خیال، جسور است و بی‌منطق هم هست؛ طبیعتش این است که یک جایی میرود می‌نشینید که جای نشستن نیست ــ شما وقتی میخواهید این را بیاورید داخل ذهن خودتان، لفظ برایش درست کنید، حتماً سبک‌سنگین کنید؛ زیرا که هر یک کلمه شعر شما، اگر بنا است اثر بگذارد، شما با آن همراهید؛ ببینید چه میخواهید بگویید، آن چیز درست را بگویید. مثلاً فرض کنید حالا در این شعر شما، شما به فرودستان میگویید که خون فرادستان را بریزند؛ در حالی ‌که این درست نیست و به این کلّیّت نیست؛ ما اسلامی فکر میکنیم، یعنی آنارشیستی[2] که فکر نمیکنیم. این تفکّر آنارشیسم است؛ یعنی حتّی تفکّرات چپ و افراطی و مارکسیستی[3] و مانند اینها هم نیست؛ آنها هم این‌‌جوری نیست؛ یک تفکّر آنارشیستی است.[4] من یقین دارم که شما هم این را نمیخواهید بگویید؛ یعنی برای من روشن است که جوان انقلاب نمیتواند این فکر را داشته باشد امّا حرف شما این را دارد میگوید که «شما برو دستت را تا مرفق خضاب کن»؛ به خون چه کسی؟ به خون فرادست! خب فرودست و فرادست یک حدّی که ندارد؛ یعنی در این سلسله‌مراتب اجتماعی، هر کسی در جایی که ایستاده، هم فرودست است، هم فرادست است؛ خب فرودست و فرادست است از لحاظ اقتصادی، از لحاظ اجتماعی؛ در همه جا همین‌‌‌جور است، هیچ فرقی نمیکند. آن‌ وقت وانگهی، ما کدام فرادست را میزنیم؟ آن که ظالم است، آن که کافر است، آن که طاغی است، آن که متعرّض به دیگران است، ما این را میزنیم؛ ملاک اینها است. اگر [این] نباشد، خب فرودست باشد، فرادست باشد، فرقی نمیکند؛ یعنی شما الان این کمند خیال را پرتاب کردید، دارید صید میکنید مفاهیم را. خب وقتی که میخواهید جلو بیاورید، حالا خیال میرود، هر جا که میخواهد و شما هم گاهی نمیخواهید، امّا او میرود، امّا هر جا او رفت که ملاک نیست، به هر جا خیال رسید، آدم آن را نمیکِشد؛ ممکن است تور را بیندازید به دریا، عوض ماهی لنگه کفش بگیرید! خب آن را بالا نمیکشید، رها میکنید اگر بتوانید. غرضم این است که شما ــ مخصوصاً جوانها ــ به این نکات توجّه کنید؛ چون شماها قاعده‌ی یک دنیای جدید هستید. الان شما نگاه نکنید به خودتان؛ آدم خودش را درست ارزیابی نمیکند. بنده تا یک حدّی شاید میتوانم شماها را ارزیابی کنم ولی شماها بیش از آن هستید که حتّی من ارزیابی میکنم؛ یعنی الان یک گوشت نویی دارد بالا می‌آید؛ شما آن گوشت نو هستید. آن گوشت نو، بعداً همه‌کاره‌ی این دست است: تمام خطوط را او معیّن میکند، علامت انگشت را او معیّن میکند، او است که به آب و آتش و مانند اینها میخورد، او است که حس میکند، دیگر همه‌کار دست او است در آینده؛ این گوشت نو را خوب مواظب باشید. غرض، شما که این پایه‌ی قاعده‌ی اصلی هستید، توجّه بکنید به آن کاری که دارید انجام میدهید.
نویسندگی به معنای خاص خودش - نه نگارش - مثل شاعری است. شاعری، فقط گفتن الفاظ که نیست؛ اولش نضج یافتن آن اندیشه و فکر است که بعد باید در قالب شعر بیاید؛ والّا اگر فرض کنیم که کسی الفاظ را نظم هم میدهد، نظمش هم هیچ اشکال وزنی و قافیه‌یی ندارد، اما مضمون نداشته باشد، این شاعر که نیست؛ نویسندگی هم چنین چیزی است. نویسندگی، یعنی انسان چیزی را در ذهن خودش نضج بدهد و بپروراند و آن را از غلطها و ناصوابها بپیراید و بپالاید؛ بعد آن را در قالب الفاظِ درست بیاورد.
در شعر فارسی شهریار، خصوصیت عمده‌ای که برای برادران ترک وجود دارد، این است که شعر به معنای حقیقی کلمه است. شعر به معنای حقیقی کلمه، معنای حقیقی شعر است. یعنی نظم کلمات فقط نیست؛ لب احساس و خیال است. این را که عرض میکنم، ترکهای فارسیدان - مثل آقای تجلیل[1] - خودشان خوب میدانند. گاهی این زبان اوج میگیرد. یعنی ما غزلهایی در شعر فارسی شهریار داریم که در ردیف غزلهای درجه‌ی یک فارسی است. البته اینها زیاد نیست؛ اما هست. گاهی هم البته زبان تنزل میکند. ما توقعی هم از شاعری که در یک منطقه‌ی غیرفارس زبان متولد شده، نداریم. ولی آنچه که از شهریار در شعر فارسی میبینیم، او را در ردیف یکی از بزرگترین شعرای زمان ما قرار میدهد. مطلب دومی که در مورد شاعری شهریار باید گفت، یک چیز بالاتر از این است؛ و آن این است که میشود گفت: شهریار یکی از بزرگترین شاعران همه‌ی دورانهای تاریخ ایران است. و آن به لحاظ «حیدر بابایه سلام» است. «حیدر بابایه سلام» یک شعر استثنایی است. همه‌ی خصوصیات شعری مثبت شهریار در این شعر هست. یعنی روانی، صفا، ذوق و دیگر خصایصی که مربوط به شعر است، همه در «حیدر بابایه سلام» جمع شده است. لکن علاوه بر اینها، ویژگی دیگری هم در «حیدر بابایه سلام» هست و آن این است که در این شعر که تصویری از سابقه‌ی ذهنی خود شاعر است، مطالب بسیار حکمت‌آمیز وجود دارد. با این حساب، میتوان شهریار را یک حکیم به حساب آورد. پایه‌ی شعر «حیدر بابایه سلام» به نظر ما خیلی بالاست. فکر میکنیم که آمیزه‌ی بسیار هنرمندانه‌ای است از شعر و حکمت و زبان زیبا و قدرت فوق‌العاده‌ی تصویر. شهریار این منظومه را در هنگامی گفته که بسیار جوان بوده است. ایشان خودش در آن نسخه‌ای که برای من فرستاده، بالای صفحه‌ی اول نوشته است: «گمان میکنم این را در سال ۱۳۲۴ شمسی سرودم.» و در این سال، شهریار بسیار جوان بوده است. من حالا برای این‌که آقای شاهرخی[2] و آقای ستوده[3] و سایر برادران شاعر این‌جا نشسته‌اند، چیزی به‌عنوان شیرینی مجلس عرض میکنم. این غزل شهریار در ذهن من هست که میگوید:

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

نفوذ و تأثیر سریع و گاه ماندگارتر شعر از منبر و کتاب

... انسان نفوذ شعر را میفهمد؛ شعر تأثیرگذار است، نافذ است. اگر شعر، خوب سروده بشود و شرایط لازم در آن وجود داشته باشد -که حالا من یک اشاره‌ای بعداً میکنم- و خوب اجرا بشود خیلی تأثیر میگذارد، از منبر و خطابه و کتاب و این چیزها گاهی تأثیرش بیشتر است، سریع‌تر که قطعاً هست، تأثیرش سریع‌تر که هست؛ گاهی اوقات میشود که این تأثیر حتّی ماندگارتر هم هست.

لزوم رعایت حد نصاب در لفظ و مضمون شعر

خب منتها شعر را بایستی در حدّ نصاب طلب کرد یعنی هر شعری هر مضمونی هر عبارتی نمیتواند آن چیزی باشد که ما از شعر توقّع داریم. همین شعرهای به‌اصطلاح مردمی که با لهجه‌ی مردمی خوانده میشود، همین‌ها میتواند با الفاظ بسیار زیبا باشد؛ یعنی الفاظ خیلی خوب با لهجه‌ی مردمی خوانده بشود؛ مانعی ندارد و این را ما منع نمیکنیم؛ یعنی مرادمان از لفظ خوب، آن لفظ حتماً کتابیِ مستحکمِ آنچنانی نیست بلکه …

پیشرفت کمی و کیفی شعر جوانان در ده‌پانزده سال اخیر و وجود کمبودها

برای بنده این جلسه، جلسه‌ی بسیار مطلوب و شیرینی بود، مثل همه‌ی جلسات نیمه‌ی رمضان در سالهای متمادی؛ جلسه‌ی انس، جلسه‌ی ادب، جلسه‌ی صفا، دیدن پیشرفتها. شعر امروز جوانها را که من مقایسه میکنم با شعر ده سال گذشته و پانزده سال گذشته، یک احساس شوق و شکری به انسان دست میدهد از مشاهده‌ی این پیشرفت. بحمدالله جوانهای ما خیلی خوب شده‌اند، خیلی پیش رفته‌اند، تعداد شعرا زیاد، کیفیّت شعرها خوب، حرکت شعری در کشور بحمدالله رو به پیشرفت است. خب، البتّه ما آرزوهایمان بیش از اینها است؛ کمبودهایی هم در مسائل شعری داریم، حرفهای زیادی انسان برای گفتن با یک چنین جمع فرزانه و خردمند و اهل ذوق و اهل هنری دارد؛ خیلی حرف انسان مایل است که بگوید منتها نه وقت هست، نه حال هست؛ الان نمیدانم شما دو ساعت یا بیشتر است دارید می‌شنوید؛ [اینکه‌] ما هم حالا سربار مجموعه بشویم خیلی مصلحت نیست ولی خب، خیلی حرف هست برای گفتن:

شعر به‌عنوان بخش عمدهٔ ابزارهای اثرگذار در جنگ نرم

… ما از چپ و راست داریم میزنیم؛ این‌جوری نیست؛ منتها نوع شمشیرِ امروز و نوع میدانِ امروز با نوع میدانِ آن سالهای اوّل تفاوت دارد؛ ما در جنگِ نرمیم؛ در جنگِ سیاسی هستیم، در جنگِ فرهنگی هستیم، در جنگِ امنیّتی و نفوذی هستیم؛ فکرها و اراده‌ها دارند با هم میجنگند. امروز ما خیلی احتیاج داریم به ابزارهای مؤثّر و تأثیرگذار؛ یک بخش عمده‌ی این ابزارها، به نظر من شعر است که بایستی مورد توجّه شماها قرار بگیرد.

پیشرفت شعر کشور و توصیه به ادامهٔ تعالی آن تا رسیدن به قله

یک نکته‌ی دیگر این است که شعرای عزیز ما خب انصافاً خیلی ترقّی کردند، پیشرفت کردند. یعنی امروز من وقتی نگاه میکنم، هم در بین جوان، هم در بین طبقه‌ی متوسّط انصافاً شعرها پیش رفته؛ یعنی شعر کشور پیش رفته و در مجموع انسان احساس میکند که شعر ما یک قدم جلو رفته نسبت به آنچه هست؛ منتها این معنایش این نیست که ما به آن سرمنزلی رسیده‌ایم که دیگر به جلو رفتن احتیاجی ندارد. من بارها این را تکرار کردم، باز هم تکرار میکنم: من خواهش میکنم از ورزدادن شعر خود و تعالی بخشیدنِ به شعری که بعداً خواهید گفت دست برندارید. یعنی شعر شما امروز شعر خوبی است، ما هم می‌پسندیم وقتی میگویید، هم لذّت میبریم، هم به‌به میگوییم، امّا این معنایش این نیست که این در قلّه قرار دارد. نه، خب شعر خوبی است، [امّا] ما میخواهیم شعر شما در قلّه قرار بگیرد؛ ما دنبال این هستیم. یکی از به‌اصطلاح …

نظر صاحب‌نظران به‌عنوان ملاک ارزش و ارتقای شعر

و شعر را باید ارتقا بخشید؛ تشخیص ارتقای شعر هم با صاحب‌نظران شعری است. من شنیده‌ام که حالا بعضی‌ها شعر را در این فضای مجازی که خیلی رایج شده منتشر میکنند، [مثلاً] یک نفری یک چیزی نوشته، ارزش [ندارد]، آن‌وقت مثلاً فرض کنید که نسبت به این شعر چند هزار [نفر] لایک میکنند؛ آن لایک ارزش ندارد؛ آنچه به شاعر و به شعر ارزش میدهد نظر صاحب‌نظر است؛ کسی که اهل شعر باشد و بفهمد شعر یعنی چه، اصلاً شعر خوب یعنی چه، شعر بد یعنی چه؛ یعنی آنها ملاک خوبیِ شعر نیست. به‌هرحال در ارتقای شعر باید کوشید.

بیان حقایق و فضایل والا با زبان هنری و کنایه

خیلی لذّت بردیم، استفاده کردیم، بهره‌مند شدیم از این جلسه‌ی پُربرکت، پُرمعنا، پُرمضمون، باحال. [بیان] حقایقی آمیخته‌ی با هنر، بیان فضایلی که برتر از عقلِ انسان عاقل و دانا است با زبان تعریض و کنایه و تعبیرات زیباشناسانه‌ی اشاره‌کننده‌ی به آن معنای والا؛ خصوصیّت شعر این است.

جواز بیان دریافت‌های ذوقی شاعر از حوادث فراتر از نقل تاریخ

… نگاه عوامانه و نگاه خیلی سطح پایین به مسائل است، [به شعر] راه نیابد؛ چه در مصیبت چه در مدح. حالا گاهی اوقات یک ذوقیّاتی وجود دارد؛ [مثلاً] تاریخ وقتی که دو نفر به هم می‌رسند را [اینگونه] برای ما نقل میکند: این دو نفر به هم رسیدند، همدیگر را در آغوش گرفتند؛ امّا آنچه انسان میتواند بفهمد این است که وقتی اینها میخواستند همدیگر را در آغوش بگیرند، دلهایشان تپید، رنگهایشان دگرگون شد، آغوششان را باز کردند، با شوق قدم‌هایشان را تند کردند، اینها در تاریخ نیست امّا شما این را میفهمید. اینها اشکال ندارد، اینها خوب است؛ یعنی آن چیزی که ذوق یک شاعر از یک حادثه میتواند بفهمد که نگاه معمولیِ آدمی که لطافت و ظرافت شعری را در ذهن خودش ندارد آن را نمیتواند بفهمد؛ اینها اشکالی ندارد، اینها خوانده بشود.

به شعر درآوردن متون فاخر دینی به‌عنوان یک ژانر شعری

… مختلف اختلاف‌نظر و دعوا و مانند این چیزها دارند؛ ولی خب ایشان شاعر خوبی بود- دعای ابوحمزه را به شعر درآورده بود؛ حالا چقدر از دعا را، من الان درست در ذهنم نیست. خود ایشان برای من یک فِقره‌ای را ذکر کرد و گفت این فِقره برایم سخت بود و نمیتوانستم تمام کنم. یکی از کارها این است که انسان بتواند واقعاً مضامین این متونِ فاخرِ برجسته‌ی دینی را در شعر بیاورد؛ این یک رشته است، یک شعبه‌ی کار است؛ به قول سینماچی‌ها این یک ژانر شعری است، یعنی این‌جور نیست که بخواهیم حالا همه را منحصر کنیم در این، امّا یک کار این است. چون خود این دعاها علاوه بر مضامین عالی‌ای که دارد، الفاظ عالی هم دارد. این دعاهایی که وجود دارد، [مثل‌] همین دعای عرفه، دعای ابوحمزه، مناجات شعبانیّه، دعاهای صحیفه‌ی سجّادیّه، مشحون از مفاهیم عالی و معارف عالی اسلامی است، آن هم انصافاً با بهترین الفاظ و با …

به‌کارگیری شعر روان و اثرگذار در خدمت انقلاب اسلامی و نظام برآمده از آن

با دریغ و تأسف خبر درگذشت شاعر نامدار معاصر جناب آقای ممتحنی معروف به حمید سبزواری را دریافت کردم. این نام ماندگار و پر افتخار، یادآور تلاش ارزنده‌ی هنرمندی سخت‌کوش و شجاع در پشتیبانی از انقلاب در عرصه‌ی شعر و ادب است. حمید سبزواری، صریح و ثابت‌قدم و موقع‌شناس، هنر والا و فاخر خود را به خدمت گرفت تا انقلاب اسلامی و نظام برآمده از آن را از جنبه‌ی اثرگذار شعر روان و جذّاب، تغذیه و تأمین کند. سرودها و منظومه‌های بلند و غزلها و قصیده‌های خوش‌ساخت و پر مضمون او، ثروت ادبیِ درخوری را تقدیم انقلاب کرد. با انقلاب زیست و برای اسلام و انقلاب سرود و وفادارانه در کنار انقلاب ماند. رحمت و رضوان خدا نصیب او باد. مصیبت درگذشت او را به خاندان گرامی و همه‌ی …

نقش مهم شاعران و وابستگی تأثیر شعر به اجرای خوب مداح

… تشریف آوردید که جماعت قابل توجّهی است لکن تعداد خوانندگان مدّاح در سرتاسر کشور بیش از اینها است؛ تعداد در همه‌جا بحمدالله خیلی زیاد است؛ افرادی هستند که علاقه‌مندند و به این کار میپردازند؛ به‌هرحال این یک رسالت بسیار مهم است، به این رسالت باید اهمّیّت بدهید. البتّه نقش مهمّی هم شعرا ایفا میکنند؛ شعرا که شعر را میسازند نقش مهمّی را ایفا میکنند؛ منتها شعر بدون اجرای خوب تأثیرش کم است و شما که آن اجرای عالی را، اجرای خوب را انجام میدهید، آن‌وقت تأثیر میگذارد.

نقش روانی و موسیقی شعر در رهایی آن از لکنت

… خب ببینید چقدر این شعر قشنگ است. من گفتم وقتی این شعر را میخوانم مخاطب من در این شعر دعا است. دعا همین است: «ای تکیه‌گاه و پناه زیباترین لحظه‌های پُرعصمت و پُرشکوه تنهایی و خلوت من، ای شطّ شیرین پُرشوکت من». البتّه او این شعر را در یک مسیر دیگری برده؛ خب حالا اگر شما بتوانید شعر مربوط به دعا را با این‌جور ادبیّاتی که هم الفاظ قشنگ است، هم مضامین قشنگ است، مضمونها چقدر زیبا است، موسیقی شعر چقدر عالی است -موسیقی شعر خودش یک بابی است، آن روانی و زیبایی و صافی و موسیقی شعر از حالت لکنت زدن و مانند اینها شعر را خارج میکند- با این مایه‌ها و با این شیوه‌ها بگویید به نظر من خیلی خوب است.