رفتن به محتوای اصلی

شعر

نام‌های دیگر: شعر حکمی، شعر مردمی، شعر کلاسیک

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شعر و شاعری، قالب‌ها و کارکرد اجتماعی و دینی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات به مناسبت شهادت امام باقر(ع)— ۱۳۶۱/۰۷/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۱ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۱۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

ضمناً شما برادرهای جوان مخصوصاً، توجّه بفرمایید به این نکته‌ای که حالا عرض میکنم که این مربوط به محتوا است، دیگر مربوط به قالب نیست. این خیال را که پرواز میدهید ــ که قوام شعر هم همین است دیگر، یعنی آن خمیرمایه‌ی شعر، همین خیالی است که شما پرواز میدهید و یک چیزهایی را می‌بینید که چشم معمولی آن را نمیبیند؛ رقّتِ خیالتان، خیلی چیزها را به شما نشان میدهد که ما در چشم معمولی آن را نمی‌بینیم؛ اصلاً شعر یعنی این؛ اگر این نباشد، شعر وجود ندارد ــ وقتی که خیال را میفرستید به سراغ مفاهیمی که میخواهید آنها را بیاورید، این مفاهیم را سبک‌سنگین کنید ــ خیال، جسور است و بی‌منطق هم هست؛ طبیعتش این است که یک جایی میرود می‌نشینید که جای نشستن نیست ــ شما وقتی میخواهید این را بیاورید داخل ذهن خودتان، لفظ برایش درست کنید، حتماً سبک‌سنگین کنید؛ زیرا که هر یک کلمه شعر شما، اگر بنا است اثر بگذارد، شما با آن همراهید؛ ببینید چه میخواهید بگویید، آن چیز درست را بگویید. مثلاً فرض کنید حالا در این شعر شما، شما به فرودستان میگویید که خون فرادستان را بریزند؛ در حالی ‌که این درست نیست و به این کلّیّت نیست؛ ما اسلامی فکر میکنیم، یعنی آنارشیستی[2] که فکر نمیکنیم. این تفکّر آنارشیسم است؛ یعنی حتّی تفکّرات چپ و افراطی و مارکسیستی[3] و مانند اینها هم نیست؛ آنها هم این‌‌جوری نیست؛ یک تفکّر آنارشیستی است.[4] من یقین دارم که شما هم این را نمیخواهید بگویید؛ یعنی برای من روشن است که جوان انقلاب نمیتواند این فکر را داشته باشد امّا حرف شما این را دارد میگوید که «شما برو دستت را تا مرفق خضاب کن»؛ به خون چه کسی؟ به خون فرادست! خب فرودست و فرادست یک حدّی که ندارد؛ یعنی در این سلسله‌مراتب اجتماعی، هر کسی در جایی که ایستاده، هم فرودست است، هم فرادست است؛ خب فرودست و فرادست است از لحاظ اقتصادی، از لحاظ اجتماعی؛ در همه جا همین‌‌‌جور است، هیچ فرقی نمیکند. آن‌ وقت وانگهی، ما کدام فرادست را میزنیم؟ آن که ظالم است، آن که کافر است، آن که طاغی است، آن که متعرّض به دیگران است، ما این را میزنیم؛ ملاک اینها است. اگر [این] نباشد، خب فرودست باشد، فرادست باشد، فرقی نمیکند؛ یعنی شما الان این کمند خیال را پرتاب کردید، دارید صید میکنید مفاهیم را. خب وقتی که میخواهید جلو بیاورید، حالا خیال میرود، هر جا که میخواهد و شما هم گاهی نمیخواهید، امّا او میرود، امّا هر جا او رفت که ملاک نیست، به هر جا خیال رسید، آدم آن را نمیکِشد؛ ممکن است تور را بیندازید به دریا، عوض ماهی لنگه کفش بگیرید! خب آن را بالا نمیکشید، رها میکنید اگر بتوانید. غرضم این است که شما ــ مخصوصاً جوانها ــ به این نکات توجّه کنید؛ چون شماها قاعده‌ی یک دنیای جدید هستید. الان شما نگاه نکنید به خودتان؛ آدم خودش را درست ارزیابی نمیکند. بنده تا یک حدّی شاید میتوانم شماها را ارزیابی کنم ولی شماها بیش از آن هستید که حتّی من ارزیابی میکنم؛ یعنی الان یک گوشت نویی دارد بالا می‌آید؛ شما آن گوشت نو هستید. آن گوشت نو، بعداً همه‌کاره‌ی این دست است: تمام خطوط را او معیّن میکند، علامت انگشت را او معیّن میکند، او است که به آب و آتش و مانند اینها میخورد، او است که حس میکند، دیگر همه‌کار دست او است در آینده؛ این گوشت نو را خوب مواظب باشید. غرض، شما که این پایه‌ی قاعده‌ی اصلی هستید، توجّه بکنید به آن کاری که دارید انجام میدهید.
نویسندگی به معنای خاص خودش - نه نگارش - مثل شاعری است. شاعری، فقط گفتن الفاظ که نیست؛ اولش نضج یافتن آن اندیشه و فکر است که بعد باید در قالب شعر بیاید؛ والّا اگر فرض کنیم که کسی الفاظ را نظم هم میدهد، نظمش هم هیچ اشکال وزنی و قافیه‌یی ندارد، اما مضمون نداشته باشد، این شاعر که نیست؛ نویسندگی هم چنین چیزی است. نویسندگی، یعنی انسان چیزی را در ذهن خودش نضج بدهد و بپروراند و آن را از غلطها و ناصوابها بپیراید و بپالاید؛ بعد آن را در قالب الفاظِ درست بیاورد.
در شعر فارسی شهریار، خصوصیت عمده‌ای که برای برادران ترک وجود دارد، این است که شعر به معنای حقیقی کلمه است. شعر به معنای حقیقی کلمه، معنای حقیقی شعر است. یعنی نظم کلمات فقط نیست؛ لب احساس و خیال است. این را که عرض میکنم، ترکهای فارسیدان - مثل آقای تجلیل[1] - خودشان خوب میدانند. گاهی این زبان اوج میگیرد. یعنی ما غزلهایی در شعر فارسی شهریار داریم که در ردیف غزلهای درجه‌ی یک فارسی است. البته اینها زیاد نیست؛ اما هست. گاهی هم البته زبان تنزل میکند. ما توقعی هم از شاعری که در یک منطقه‌ی غیرفارس زبان متولد شده، نداریم. ولی آنچه که از شهریار در شعر فارسی میبینیم، او را در ردیف یکی از بزرگترین شعرای زمان ما قرار میدهد. مطلب دومی که در مورد شاعری شهریار باید گفت، یک چیز بالاتر از این است؛ و آن این است که میشود گفت: شهریار یکی از بزرگترین شاعران همه‌ی دورانهای تاریخ ایران است. و آن به لحاظ «حیدر بابایه سلام» است. «حیدر بابایه سلام» یک شعر استثنایی است. همه‌ی خصوصیات شعری مثبت شهریار در این شعر هست. یعنی روانی، صفا، ذوق و دیگر خصایصی که مربوط به شعر است، همه در «حیدر بابایه سلام» جمع شده است. لکن علاوه بر اینها، ویژگی دیگری هم در «حیدر بابایه سلام» هست و آن این است که در این شعر که تصویری از سابقه‌ی ذهنی خود شاعر است، مطالب بسیار حکمت‌آمیز وجود دارد. با این حساب، میتوان شهریار را یک حکیم به حساب آورد. پایه‌ی شعر «حیدر بابایه سلام» به نظر ما خیلی بالاست. فکر میکنیم که آمیزه‌ی بسیار هنرمندانه‌ای است از شعر و حکمت و زبان زیبا و قدرت فوق‌العاده‌ی تصویر. شهریار این منظومه را در هنگامی گفته که بسیار جوان بوده است. ایشان خودش در آن نسخه‌ای که برای من فرستاده، بالای صفحه‌ی اول نوشته است: «گمان میکنم این را در سال ۱۳۲۴ شمسی سرودم.» و در این سال، شهریار بسیار جوان بوده است. من حالا برای این‌که آقای شاهرخی[2] و آقای ستوده[3] و سایر برادران شاعر این‌جا نشسته‌اند، چیزی به‌عنوان شیرینی مجلس عرض میکنم. این غزل شهریار در ذهن من هست که میگوید:

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

لزوم تمرین و درست خواندن شعر در برنامه‌های رادیو

در مورد بعضى از این موارد دیگر هم من چیزهایى یادداشت کرده‌ام که وقت نمیشود که حالا بگویم اینها را. یک چیز دیگری [هم] بگویم. گاهى شعر خوانده میشود در این برنامه‌هاى شما و غلط خوانده میشود؛ خیلى چیز سختى است. یک شاعرى بنشیند یک شعرى را بگوید، زحمتى بکشد و یک هنرى بیافریند، بعد بدهد دست ما، ما آن را غلط بخوانیم! واقعاً خیلى چیز بدى است. خب حالا که بنا است غلط بخوانیم، خب شعر را نخوانیم. شعرها را که میخواهند بخوانند قبلاً تمرین کنند، دقّت کنند، صحیح بخوانند، حتّى با تکیه‌ها و آن شیوه‌ى آهنگین مناسب خودِ آن شعر بخوانند؛ این خوب است.

طولانی بودن وادی شعر و لزوم کم شمردن خود برای نزدیک شدن به قله

ضمناً برادرهایى که اهل شعر و هنر هستند بدانند، این وادى، وادى خیلى طولانى‌اى است، خیلى وادى پُردامنه‌اى است. نباید شما خیال کنید که حالا فرض کنید صد غزل و قصیده و قطعه و مانند اینها گفتیم، مثلاً حالا ما شدیم درجه‌ى پنجمى که درجه‌ى یک آن سعدى است یا فردوسى است؛ نه، شما خودتان را هر وقت خواستید محاسبه کنید، حالا بدون اینکه من یک عیار همه‌جایى‌اى بخواهم در اختیار بگذارم یا ارائه کنم، همین‌طور تقریبى و میانگین و با حذف تعارفات، مثلاً فرض کنید او صد است، شما مثلاً هشت هستید، نُه هستید؛ این‌جورى فرض کنید. ممکن است بیشتر باشید، ممکن است نوزده باشید در مقابل صد او، امّا شما این‌جورى فرض نکنید تا بتوانید خودتان را به آن صد نزدیک کنید؛ و میشود. الان این زبانهایى که شماها دارید و من مى‌شنوم و قبلاً شنیده‌ام و بعضى از اشعار بچّه‌هاى گوینده‌ى شاعر حوزه را دیدم، میبینم میشود که شما ترقّى کنید، حرکت کنید؛ به شرطى که متوقّف نشوید.

تحسین نشانهٔ بی‌عیبی شعر نیست و شعر باید صیقل بخورد

… یک خطّ خوشى بردارد یک شعر مثلاً بدى را بنویسد! آدم حیفش مى‌آید، حیف این خط! نه، [البتّه] آن مال قبل از شما است؛ قبلش این‌جور بود؛ آن یک سال شما که خوب است الحمدلله. گاهى این‌جور است که در رادیو میخوانند. پس شما همّت بگمارید به آن بالابالاها؛ هیچ قانع نشوید. اگر بنده تحسین کنم، دیگرى تحسین کند، این تحسین را به معناى این نباید فرض کرد که این شعر بى‌عیب است؛ نه، الان ممکن است که فرض بفرمایید در یک مجمع ادبى، شاعر استادى هم شعرى را بخواند، انسان اعتراض کند، یک شاعر متوسّطى هم شعرى بخواند، انسان بگوید احسنت؛ این احسنت ناظر به چیز دیگر است، آن اشکال ناظر به یک چیز دیگر. یعنى شماها توجّه کنید شعرهاى شما باید حتماً صیقل بخورد؛ غیر از صیقل خوردن، اصلاً باید کاملاً شما بتنید؛[3] این‌قدر بتنید که شعر پخته بشود و قدرت پیدا کنید. ان‌شاءالله‌ که موفّق باشید.

مقدم نکردن شعر بر درس و کار در سنین طلبگی و دانشجویی

خوشحالیم از زیارت آقایان و دوست داریم که بیشتر بگویند. منتها طلبه و دانشجو و اینها ضمناً مواظب باشند از درس و کار و مانند اینهایشان هم نمانند! یعنى شعر را مقدّم نکنید در سنین شماها؛ چرا، در یک سنینى ممکن است بشود کار اصلى انسان، امّا در سنین شماها مناسب نیست که مقدّم بشود بر کارهاى دیگر. شعر را حالا همین‌طور در کنار کارهاى دیگر [مشغول باشید]. من از آقا[4] شنیدم که حضرت امام که شعر میفرمودند، در حاشیه‌ى همین روزنامه که مثلاً میخواندند ــ فرضاً روزنامه خوانده بودند، ناگهان یک چیزى به ذهن [ایشان می‌آمد] ــ یک چیزى مینوشتند، بعد هم آن را مى‌انداختند آنجا. بعد خب انسانهاى نکته‌سنجِ چیزفهمى آنها را …

اهمیت گردآوری شعر شاعران شیعهٔ اهل‌بیت و امکان امروزی آن

گردآوری شعر شعرای شیعه‌ی اهل‌بیت و امثال اینها هم خیلی مهم است. اینها کارهایی است که در طول تاریخ ما واقعاً از آنها غفلت شده است. البته نمیشود هم به این معنا گفت غفلت؛ نمیتوانستند دیگر؛ اما حالا میتوانند. ما از کتابخانه‌های دوردست بلافاصله میکروفیلم فراهم میکنیم و به این‌جا میآوریم؛ ولی آنها چنین امکانات و ابزارهایی نداشتند.

شاعری نضج اندیشه پیش از نظم، نه صرف الفاظ موزون بی‌مضمون

نویسندگی به معنای خاص خودش - نه نگارش - مثل شاعری است. شاعری، فقط گفتن الفاظ که نیست؛ اولش نضج یافتن آن اندیشه و فکر است که بعد باید در قالب شعر بیاید؛ والّا اگر فرض کنیم که کسی الفاظ را نظم هم میدهد، نظمش هم هیچ اشکال وزنی و قافیه‌یی ندارد، اما مضمون نداشته باشد، این شاعر که نیست؛ نویسندگی هم چنین چیزی است. نویسندگی، یعنی انسان چیزی را در ذهن خودش نضج بدهد و بپروراند و آن را از غلطها و ناصوابها بپیراید و بپالاید؛ بعد آن را در قالب الفاظِ درست بیاورد.

سرودن شعر در مدح و عزای ائمه از سوی شاعران بزرگ

… این صداها آدم ناگهان از جا میپرد و اصلاً بدش می‌آید که این صداها چیست! بروید خواننده‌های خوش‌صدایی را بیاورید و در برنامه‌های خودتان از صدایشان استفاده کنید. همین خواننده‌های معمولی بیایند شعر عزاداری بخوانند، یا در مدح ائمه شعر بخوانند؛ مگر ننگشان میکند؟! شعرای بزرگ ما در مدح و عزای ائمه شعر گفته‌اند. این دوازده بند محتشم، از لحاظ هنر شعری، جزو شعرهای درجه‌ی یک است. محتشم، دیگر هم شعر به این خوبی ندارد. من دیوان محتشم و غزلیاتش را دیده‌ام؛ این دوازده بند چیز فوق‌العاده‌یی است؛ از لحاظ شعری، حد اعلای شعر است. شعری مثل شعر محتشم، در حد بالای هنری سروده شده …

وابستگی زیبایی شعر به انسجام و هماهنگی

… مى‌‌‌‌آورید؛ به‌‌‌‌ طور طبیعى یک توالى طبیعى دارد ــ در غزل این توالىِ طبیعى نیست، نه اینکه به هم ربط ندارد؛ مگر میشود به هم بى‌‌‌‌ربط باشد؟ خب، آن میشود کلام بى‌‌‌‌ربط. اینکه اگر انسجام نداشت، اگر چفت و بست آن محکم نبود، امکان نداشت که این‌‌‌‌جور جا بیفتد. اصلاً زیبایى به میزان زیادى ارتباط به انسجام دارد، به هماهنگى و هم‌‌‌‌نواختى و هم‌‌‌‌صدایى دارد؛ بدون این اصلاً درست نیست. من دیده‌‌‌‌ام بعضی از این شعراى نزدیک به زمان ما، اشتباه میکنند، دو مطلب میگوید در دو بیت که اصلاً به هم ربط ندارد بلکه ضدّ هم است؛ خیال میکند که این از خصوصیّات غزل است. علّت این است که نکته را نفهمیده؛ آن بى‌‌‌‌ارتباطى که در غزل …

نقش دست‌هایی در مشهور کردن شاعران فاقد ارزش ادبی

… انقلابى ما شعرهایى میگویند که از بسیارى از شعراى گذشته‌‌‌‌اى که متأسّفانه معروف هم بودند، [بهتر است.] من همان وقت قبل از انقلاب هم تعجّب میکردم که این آقا چرا معروف است؛ الان هم وقتى که بازنگرى میکنم، باز تعجّبم به حال خودش باقى است که چرا معروف است! و شک براى من باقى نمیماند که یک مقدار دستها کمک میکرد در اینکه اینها را به‌‌‌‌اصطلاح رواجشان بدهد و بیندازد در دست‌‌‌‌وبال افرادى که علاقه‌‌‌‌مند به این چیزها بودند، وَالّا از لحاظ ادبى و هنرى ارزشى نداشتند که اینها را معروف کردند. این جوانهاى ما از بعضى از آنها خیلى بهترند.

نقد شعر تصنعی و تقلیدی مقلدان حافظ

… به آن بکند؛ جز با این زبان شعرى و زبان ادبى که میتواند اشاره کند به آن مفاهیم و حقایق. مثل شعرى که امام فرض کنید که [میسرودند]. خب، امام خمینى یک فقیهِ ورِعِ[24] مقدّسِ این‌‌‌‌‌‌‌‌جورى، مى‌‌‌‌بینید که از خال لب و از کمان گیسو و محراب ابرو حرف میزند. خب، پس او که داشت شعر میگفت، واقعى بود و این کسی که زمان ما از شعر حافظ تقلید میکند، پندارى است؛ چون آنچه را او میگوید، اصلاً درک نکرده؛ حس نکرده، دارد به تقلید شعر او شعر میگوید! ببینید چقدر شعر تصنّعى و تقلیدى بد از آب درمى‌‌‌‌آید. در حالى که بعد از انقلاب، سوژه‌‌‌‌ها و مفاهیم و مضمونهاى شعرى عیناً واقعى شد، یعنى رفتند در جبهه، در میدان مبارزه، میدان انقلاب، جوانها، پدرها و مادرها؛ مسئله‌‌‌‌ى شهادت اصلاً یک افق جدیدى را باز کرد که هم مفاهیم شعرى و تعبیرات شعرى در آن هست و هم مطالب واقعى …

عمومی‌تر بودن شعر و فهم مردم از کلام

… آنجاها است، اینجا اصلاً نیست. نه اینکه حالا در دوره‌ى اسلامى نیست؛ هیچ وقت نبوده. شما سراغ داشتید چنین چیزى؟ مردم ما زبان موسیقى را نمی‌شناسند، با موسیقى اُنس ندارند. تقریباً در دنیاى شرق این‌جورى است که موسیقى مال خواص است؛ یک عدّه‌ی خاصّى موسیقى میدانند. شعر عمومى‌تر است؛ آهنگهاى شعرگونه عمومى‌تر است، امّا صِرف ساز را ــ موسیقى که میگویم زبان ساز منظورم است ــ مردم ما نمیفهمند، عادّى نیست، معمولى نیست که حالا شما بگویید من میخواهم فلان موضوع را القا کنم با این زیروبم‌هاى ساز! با این قطعه‌اى که ساخته‌ام، فلان موضوع را میخواهم القا کنم. اگر آن سازنده‌ى قطعه نباشد، من و گمان نمیکنم که شماها هم بفهمیم این قطعه‌ى موسیقى چه دارد میگوید؛ وقتى که یکى بگوید بَه‌بَه، این فلان حالت را القا کرد، ما میگوییم بله، واقعاً درست فرمودید! وَالّا …

ملازم نبودن قریحهٔ شعری با تسلط بر زبان فارسی

… است، یعنى سطح شعرشان واقعاً خیلى بالا است. اگر چنانچه باز هم بتوانید در آن جمعى که باقى مانده‌‌اند، از شعرائى که واقعاً با فارسى مأنوس باشند ــ چون شعرا هم مختلفند دیگر، بعضى واقعاً فارسى‌‌گو هستند، بعضى چندان فارسى‌‌گو نیستند؛ با فارسى خیلى اُنس ندارند؛ قریحه‌‌ى شعرى همیشه ملازم نیست با تسلّط بر زبان به آن معنا ــ اینجا را غنى کنید که باز بهتر است. این‌‌ هم عرایض ما. امیدواریم که خداوند به شما توفیق بدهد، کمکتان کند که این بار سنگین را بردارید.

معرفی شاعران و ادیبان معاصر و درگذشته در تلویزیون

… گرایش ترکى و گویش ترکى دارند ــ که از چین تا اروپا را گرفته دیگر؛ مى‌بینید ــ یک عنصرى مثل شهریار، یک شاعر ترک‌زبان در این حد، با آن عشق و اخلاص به جمهورى اسلامى، زنده‌کردنى است، نشان‌دادنى است؛ خب این کار را شما بکنید. البتّه به شکل صحیح، به شکل هوشمندانه؛ و از این قبیل کارهاى خوب میشود انجام بدهید. بین شعراى معاصر، شعراى حاضر، ادباى حاضر، ادباى متوفّى، در زمینه‌هاى کودکان و امثال اینها.