رفتن به محتوای اصلی

شعر

نام‌های دیگر: شعر حکمی، شعر مردمی، شعر کلاسیک

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شعر و شاعری، قالب‌ها و کارکرد اجتماعی و دینی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات به مناسبت شهادت امام باقر(ع)— ۱۳۶۱/۰۷/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۱ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۱۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

ضمناً شما برادرهای جوان مخصوصاً، توجّه بفرمایید به این نکته‌ای که حالا عرض میکنم که این مربوط به محتوا است، دیگر مربوط به قالب نیست. این خیال را که پرواز میدهید ــ که قوام شعر هم همین است دیگر، یعنی آن خمیرمایه‌ی شعر، همین خیالی است که شما پرواز میدهید و یک چیزهایی را می‌بینید که چشم معمولی آن را نمیبیند؛ رقّتِ خیالتان، خیلی چیزها را به شما نشان میدهد که ما در چشم معمولی آن را نمی‌بینیم؛ اصلاً شعر یعنی این؛ اگر این نباشد، شعر وجود ندارد ــ وقتی که خیال را میفرستید به سراغ مفاهیمی که میخواهید آنها را بیاورید، این مفاهیم را سبک‌سنگین کنید ــ خیال، جسور است و بی‌منطق هم هست؛ طبیعتش این است که یک جایی میرود می‌نشینید که جای نشستن نیست ــ شما وقتی میخواهید این را بیاورید داخل ذهن خودتان، لفظ برایش درست کنید، حتماً سبک‌سنگین کنید؛ زیرا که هر یک کلمه شعر شما، اگر بنا است اثر بگذارد، شما با آن همراهید؛ ببینید چه میخواهید بگویید، آن چیز درست را بگویید. مثلاً فرض کنید حالا در این شعر شما، شما به فرودستان میگویید که خون فرادستان را بریزند؛ در حالی ‌که این درست نیست و به این کلّیّت نیست؛ ما اسلامی فکر میکنیم، یعنی آنارشیستی[2] که فکر نمیکنیم. این تفکّر آنارشیسم است؛ یعنی حتّی تفکّرات چپ و افراطی و مارکسیستی[3] و مانند اینها هم نیست؛ آنها هم این‌‌جوری نیست؛ یک تفکّر آنارشیستی است.[4] من یقین دارم که شما هم این را نمیخواهید بگویید؛ یعنی برای من روشن است که جوان انقلاب نمیتواند این فکر را داشته باشد امّا حرف شما این را دارد میگوید که «شما برو دستت را تا مرفق خضاب کن»؛ به خون چه کسی؟ به خون فرادست! خب فرودست و فرادست یک حدّی که ندارد؛ یعنی در این سلسله‌مراتب اجتماعی، هر کسی در جایی که ایستاده، هم فرودست است، هم فرادست است؛ خب فرودست و فرادست است از لحاظ اقتصادی، از لحاظ اجتماعی؛ در همه جا همین‌‌‌جور است، هیچ فرقی نمیکند. آن‌ وقت وانگهی، ما کدام فرادست را میزنیم؟ آن که ظالم است، آن که کافر است، آن که طاغی است، آن که متعرّض به دیگران است، ما این را میزنیم؛ ملاک اینها است. اگر [این] نباشد، خب فرودست باشد، فرادست باشد، فرقی نمیکند؛ یعنی شما الان این کمند خیال را پرتاب کردید، دارید صید میکنید مفاهیم را. خب وقتی که میخواهید جلو بیاورید، حالا خیال میرود، هر جا که میخواهد و شما هم گاهی نمیخواهید، امّا او میرود، امّا هر جا او رفت که ملاک نیست، به هر جا خیال رسید، آدم آن را نمیکِشد؛ ممکن است تور را بیندازید به دریا، عوض ماهی لنگه کفش بگیرید! خب آن را بالا نمیکشید، رها میکنید اگر بتوانید. غرضم این است که شما ــ مخصوصاً جوانها ــ به این نکات توجّه کنید؛ چون شماها قاعده‌ی یک دنیای جدید هستید. الان شما نگاه نکنید به خودتان؛ آدم خودش را درست ارزیابی نمیکند. بنده تا یک حدّی شاید میتوانم شماها را ارزیابی کنم ولی شماها بیش از آن هستید که حتّی من ارزیابی میکنم؛ یعنی الان یک گوشت نویی دارد بالا می‌آید؛ شما آن گوشت نو هستید. آن گوشت نو، بعداً همه‌کاره‌ی این دست است: تمام خطوط را او معیّن میکند، علامت انگشت را او معیّن میکند، او است که به آب و آتش و مانند اینها میخورد، او است که حس میکند، دیگر همه‌کار دست او است در آینده؛ این گوشت نو را خوب مواظب باشید. غرض، شما که این پایه‌ی قاعده‌ی اصلی هستید، توجّه بکنید به آن کاری که دارید انجام میدهید.
نویسندگی به معنای خاص خودش - نه نگارش - مثل شاعری است. شاعری، فقط گفتن الفاظ که نیست؛ اولش نضج یافتن آن اندیشه و فکر است که بعد باید در قالب شعر بیاید؛ والّا اگر فرض کنیم که کسی الفاظ را نظم هم میدهد، نظمش هم هیچ اشکال وزنی و قافیه‌یی ندارد، اما مضمون نداشته باشد، این شاعر که نیست؛ نویسندگی هم چنین چیزی است. نویسندگی، یعنی انسان چیزی را در ذهن خودش نضج بدهد و بپروراند و آن را از غلطها و ناصوابها بپیراید و بپالاید؛ بعد آن را در قالب الفاظِ درست بیاورد.
در شعر فارسی شهریار، خصوصیت عمده‌ای که برای برادران ترک وجود دارد، این است که شعر به معنای حقیقی کلمه است. شعر به معنای حقیقی کلمه، معنای حقیقی شعر است. یعنی نظم کلمات فقط نیست؛ لب احساس و خیال است. این را که عرض میکنم، ترکهای فارسیدان - مثل آقای تجلیل[1] - خودشان خوب میدانند. گاهی این زبان اوج میگیرد. یعنی ما غزلهایی در شعر فارسی شهریار داریم که در ردیف غزلهای درجه‌ی یک فارسی است. البته اینها زیاد نیست؛ اما هست. گاهی هم البته زبان تنزل میکند. ما توقعی هم از شاعری که در یک منطقه‌ی غیرفارس زبان متولد شده، نداریم. ولی آنچه که از شهریار در شعر فارسی میبینیم، او را در ردیف یکی از بزرگترین شعرای زمان ما قرار میدهد. مطلب دومی که در مورد شاعری شهریار باید گفت، یک چیز بالاتر از این است؛ و آن این است که میشود گفت: شهریار یکی از بزرگترین شاعران همه‌ی دورانهای تاریخ ایران است. و آن به لحاظ «حیدر بابایه سلام» است. «حیدر بابایه سلام» یک شعر استثنایی است. همه‌ی خصوصیات شعری مثبت شهریار در این شعر هست. یعنی روانی، صفا، ذوق و دیگر خصایصی که مربوط به شعر است، همه در «حیدر بابایه سلام» جمع شده است. لکن علاوه بر اینها، ویژگی دیگری هم در «حیدر بابایه سلام» هست و آن این است که در این شعر که تصویری از سابقه‌ی ذهنی خود شاعر است، مطالب بسیار حکمت‌آمیز وجود دارد. با این حساب، میتوان شهریار را یک حکیم به حساب آورد. پایه‌ی شعر «حیدر بابایه سلام» به نظر ما خیلی بالاست. فکر میکنیم که آمیزه‌ی بسیار هنرمندانه‌ای است از شعر و حکمت و زبان زیبا و قدرت فوق‌العاده‌ی تصویر. شهریار این منظومه را در هنگامی گفته که بسیار جوان بوده است. ایشان خودش در آن نسخه‌ای که برای من فرستاده، بالای صفحه‌ی اول نوشته است: «گمان میکنم این را در سال ۱۳۲۴ شمسی سرودم.» و در این سال، شهریار بسیار جوان بوده است. من حالا برای این‌که آقای شاهرخی[2] و آقای ستوده[3] و سایر برادران شاعر این‌جا نشسته‌اند، چیزی به‌عنوان شیرینی مجلس عرض میکنم. این غزل شهریار در ذهن من هست که میگوید:

شاهدها (۲۰۰ پاراگراف)

لذت بردن از شعر خوب از برترین لذت‌ها

دلمان برای این جلسه و برای شما دوستان عزیز و شعرای عزیز تنگ شده بود. الحمدلله خدای متعال تفضّل کرد و توانستیم یک بار دیگر این جمع را در اینجا ببینیم و از محصول فکر و دل و جان آنها که خیلی هم ارزشمند است، به معنای واقعی کلمه بهره ببریم و لذّت ببریم؛ یعنی لذّتی که انسان از شعر خوب میبرد، جزو برترین لذّتها است.

ستایش شعری دربارهٔ زن و لزوم انجام فراوان این‌گونه کارها

… روحیه‌ی ما را تضعیف کند، ما را مردّد کند؛ تفکّرات اسلامی و معارف اسلامی را در ما تضعیف کند، عمل اسلامی را تضعیف کند، ‌وحدت ملّی را تضعیف کند، تدیّن زن را، حیای زن را تضعیف کند؛ اینها همه، آن نیازهای معنوی یک ملّت و یک کشور است؛ اینها دنبال این چیزها هستند. حالا راجع به زن یکی از خانمها خواندند و چقدر هم خوب؛ واقعاً باید از این‌جور کارها زیاد اتّفاق بیفتد، خیلی باید انجام بگیرد.

نقش روانی و موسیقی شعر در رهایی آن از لکنت

… خب ببینید چقدر این شعر قشنگ است. من گفتم وقتی این شعر را میخوانم مخاطب من در این شعر دعا است. دعا همین است: «ای تکیه‌گاه و پناه زیباترین لحظه‌های پُرعصمت و پُرشکوه تنهایی و خلوت من، ای شطّ شیرین پُرشوکت من». البتّه او این شعر را در یک مسیر دیگری برده؛ خب حالا اگر شما بتوانید شعر مربوط به دعا را با این‌جور ادبیّاتی که هم الفاظ قشنگ است، هم مضامین قشنگ است، مضمونها چقدر زیبا است، موسیقی شعر چقدر عالی است -موسیقی شعر خودش یک بابی است، آن روانی و زیبایی و صافی و موسیقی شعر از حالت لکنت زدن و مانند اینها شعر را خارج میکند- با این مایه‌ها و با این شیوه‌ها بگویید به نظر من خیلی خوب است.

نکوداشت شاعر، ادای حق شعر و ادب

نکوداشت ادیب و شاعر ارجمند جناب علی باقرزاده (بقا) ادای حقّ شعر و ادب و پاسداشت حرمت و کرامت انسان والائی است که همواره حرمت و کرامت شعر و شاعری را پاس‌داشته و زبان گویا و طبع روان را جز به راه نیکی و راستی به کار نگرفته است.

بهترین شیوهٔ بیان در تربیت از راه شعر

… خود او و سرنوشت جامعه‌ی او و سرنوشت خانواده‌ی بزرگ او وابسته‌ی به کار و تلاش اوست؛ اهل تلاش باشد، اهل کار باشد، اهل جدیت باشد، اهل پیگیری باشد، اهل تنبلی نباشد، اهل وادادگی و لاابالیگری نباشد. این تربیتها چه جوری انجام میگیرد؟ شما میتوانید نقش ایفاء کنید. بنابراین یک قسم منبر، شعری باشد که این معانی را تزریق کند. بهترین نحوه‌ی بیان هم بیان غیرمستقیم است.

استفاده از شعر به زبان مردم با مضمون صحیح

… تعالیم و معارف اهل‌بیت. لذا بازی کردن با مسئله‌ی مداحی سزاوار نیست. مداحی را به صورت یک کار صرفاً سطحی، شکلی، ظاهری در آوردن، آن را عبارةٌاخرای تقلید از یک کار مبتذل غربی قرار دادن، هیچ جائز نیست. این را توجه بکنند، بخصوص جوانها که توی این صراط وارد میشوند. هیچ اشکالی ندارد که از شعری با زبان مردم استفاه شود، لیکن با مضمون درست، با مضمون صحیح. اگر چنانچه مداح و خواننده ما و ستایش‌گر اهل بیت (علیهم‌السّلام) از کسانی که خودشان غرق در حیرت و بدبختیاند - وادی هنری غرب، بخصوص هنر موسیقیشان که به ابتذال کشانده شده - و در وادی حیرت و سردرگمی شیطانی و نه حیرت رحمانی هستند، این کار شریف و پاکیزه و مقدس را …

آمیختن شعر با عشق به اهل‌بیت (ع) و تکریم شهیدان

درگذشت تاسف انگیز شاعر شیرین‌سخن و انقلابی مرحوم آقای نصرالله مردانی را به همه ی دلبستگان به شعر و ادب فارسی و نیز خانواده ی محترم و دوستان وعلاقمندان آن مرحوم و به جامعه ی هنرمندان و شاعران انقلاب تسلیت می گویم. این شاعر مومن و پرتلاش سرمایه ی طبع روان خود را در خدمت معارف انقلاب قرار داده و شیوایی سخن خود را با ابراز عشق به خاندان پیامبر علیهم السلام و مفاهیم زنده و واقعی دوران دفاع مقدس و تکریم شهیدان عزیز آمیخته بود و سرانجام در جوار تربت مطهر حضرت سید شهداءعلیه السلام سر بر آستان دوست نهاد.

اثر برخی شعرها در روشنگری ذهن‌ها پیش از انقلاب

البته قبل از پیروزی انقلاب، در دوران مبارزات پانزده ساله، متأسّفانه هنر وارد این میدان نبود، مگر خیلی به‌ندرت. گاهی شعرهای خوبی گفته میشد که در روشنگری ذهنها اثر داشت. این اواخر - شاید سالهای دهه پنجاه - بعضی از نمایشنامه‌ها و هنرهای نمایشی هم تقریباً وارد میدان شدند؛ اما خیلی کم و به‌ندرت. مثلاً در تهران نمایشنامه «ابوذر» را روی صحنه بردند؛ در مشهد نمایشنامه «باران» را جوانان خوبی بودند که روی صحنه بردند - که الان هم در …

حرام شدن موسیقی با شعر گمراه‌کننده و مشوق بی‌بندوباری

… است. موسیقیای که انسان را به گناه و شهوت‌رانی تشویق کند، حرام است؛ از نظر اسلام این است. موسیقی اگر این خصوصیات مضر و موجب حرمت را نداشته باشد، البته آن‌وقت حرام نیست. اینهایی را که من گفتم، بعضیش در موسیقی بیکلام و در سازهاست؛ بعضی هم حتّی در کلمات است. یعنی ممکن است فرضاً یک موسیقی ساده بیضرری را اجرا کنند، لیکن شعری که در این موسیقی خوانده میشود، شعرِ گمراه کننده‌ای باشد؛ شعرِ تشویق کننده به بیبندوباری، به ولنگاری، به شهوت‌رانی، به غفلت و این‌طور چیزها باشد؛ آن وقت حرام میشود. بنابراین، آن چیزی که شاخص حرمت و حلیّت در موسیقی است و نظر شریف امام هم در اواخر حیات مبارکشان - که آن نظریه را در باب موسیقی دادند - به همین مطلب بود، این است. موسیقی لهوی داریم. ممکن است موسیقی - به اصطلاح فقهیاش - موسیقی لهوی باشد. «لهو» یعنی غفلت، یعنی …

نقش شاعران صدر اسلام در انتشار افکار در نبود رسانه‌های جمعی

… کور است که نمیتواند از لابه‌لای احساسات شخصی خود، درخشندگی علی را ببیند، جزایش همین است که پیش معاویه برود. عقوبت او همین است که متعلّق به معاویه شود؛ بروید. امیرالمؤمنین میدانست که این فرد از دست خواهد رفت. یک شاعر هم مهم بود. آن روز از امروز هم مهمتر بود. البته امروز هم هنرمندان حائز اهمیتند؛ اما آن روز مهمتر بود. آن روز تلویزیون و رادیو که نبود، تشکیلات ارتباط جمعی که نبود؛ همین شعرا بودند که میگفتند و افکار را در همه جا منتشر میکردند.

قدردانی از شعر شاعر تبریزی و پرهیز از تحسین مدح خود

… عزیزمان[3] اینجا اِنشاد[4] کردند، من بایستى تشکّر کنم و شعرها بسیار خوب بود؛ مخصوصاً آن قصیده‌ى فارسى،[5] بسیار برجسته و سطح بالا و پُرمضمون و از لحاظ لفظ و معنا خیلى خوب بود؛ البتّه آن غزل ترکى[6] هم همین‌جور، منتها سطح قصیده‌ى فارسى بالاتر و برجسته‌تر بود. و من خیلى دوست دارم که شعر خوب را تحسین کنم و آن را مزمزه کنم و از آن لذّت ببرم و میبرم، ولى افسوس که ایشان کارى کردند که بنده خیلى نمیتوانم این شعر را تحسین کنم؛ و عیب شعر هم همین است که درباره‌ى بنده است، وَالّا جا داشت که بنده خیلى بیش از این از این شعر تحسین میکردم.

خواندن شعرهای حکمت‌آموز فردوسی و سعدی در برنامه‌های رادیو

چهره‌ی اغلب آقایان برایم آشنا نیست؛ چون از صدا، آنها را می‌شناسم. بعضی آقایان شعرهای خوبی می‌خوانند. شعرهای حکمت آموز فردوسی یا سعدی را خیلی از اوقات می‌خوانند که خوب است. به‌هرحال، این کار، کار زیبا و جالبی است. برنامه‌های «عصر جمعه» را، متأسفانه کمتر فرصت می‌کنم گوش بدهم. آنچه را که از برنامه‌های عصر جمعه اطلاع دارم، صدی هشتاد، نود از طریق گزارشهاست و فرق می‌کند با برنامه‌هایی که خودم، بالمباشره، مستمر در جریانم و مخاطب آن …

کشف معانی تازه در بیت حافظ و گلستان سعدی با دقت بیشتر

شما در همین مفاهیم معمولی و همین شعرهایی که فصحا دارند مثل اشعار حافظ و سعدی و همین حکایات گلستان سعدی که شاید یک وقت گفته باشم. معروف است که میگویند گلستان را انسان در هفت سالگی میخواند، در هفتاد سالگی میفهمد. یعنی وقتی انسان دقت میکند نکته‌ی جدیدی را در همان بیت حافظ که مثلاً تا دیروز هر وقت به این بیت حافظ مراجعه میکردم نمیفهمید حالا میفهمد. فرضاً الان محققینی هستند که دارند روی کلمات شعرا تحقیقات میکنند که مثلاً معنای فلان بیت حافظ چیست؟ یک چیزی به‌ ذهنشان می‌آید، روی کاغذ مینویسد که معنای بیت حافظ این است! من سؤال میکنم این آقایی که امروز این معنا را میفهمد، آیا قبل از آنکه این معنا را بفهمد، …

خیال‌پردازی ذاتی بهترین شعر به تعبیر نظامی

میگوید سراغ شعر نروید چون که بهترین شعر، دروغترین شعر است، برای اینکه خیال‌پردازی و دروغ‌پردازی به طور طبیعی در آن وجود دارد. اما قرآن آن اوج زیبایی وهنری‌‌‌‌اش مرّ واقعیت است، یعنی در متن واقع و بدون یک ذره خیال‌پردازی بیان شده است و این از آن جهات معنوی اعجاز قرآن است که امکان ندارد بشر بتواند به این زیبائی دور از دروغ‌پردازی و خیال‌پردازی سخن بگوید و تمام داستانهای قرآن همین‌طور …

عمومی‌تر بودن شعر و فهم مردم از کلام

… آنجاها است، اینجا اصلاً نیست. نه اینکه حالا در دوره‌ى اسلامى نیست؛ هیچ وقت نبوده. شما سراغ داشتید چنین چیزى؟ مردم ما زبان موسیقى را نمی‌شناسند، با موسیقى اُنس ندارند. تقریباً در دنیاى شرق این‌جورى است که موسیقى مال خواص است؛ یک عدّه‌ی خاصّى موسیقى میدانند. شعر عمومى‌تر است؛ آهنگهاى شعرگونه عمومى‌تر است، امّا صِرف ساز را ــ موسیقى که میگویم زبان ساز منظورم است ــ مردم ما نمیفهمند، عادّى نیست، معمولى نیست که حالا شما بگویید من میخواهم فلان موضوع را القا کنم با این زیروبم‌هاى ساز! با این قطعه‌اى که ساخته‌ام، فلان موضوع را میخواهم القا کنم. اگر آن سازنده‌ى قطعه نباشد، من و گمان نمیکنم که شماها هم بفهمیم این قطعه‌ى موسیقى چه دارد میگوید؛ وقتى که یکى بگوید بَه‌بَه، این فلان حالت را القا کرد، ما میگوییم بله، واقعاً درست فرمودید! وَالّا …

ملازم نبودن قریحهٔ شعری با تسلط بر زبان فارسی

… است، یعنى سطح شعرشان واقعاً خیلى بالا است. اگر چنانچه باز هم بتوانید در آن جمعى که باقى مانده‌‌اند، از شعرائى که واقعاً با فارسى مأنوس باشند ــ چون شعرا هم مختلفند دیگر، بعضى واقعاً فارسى‌‌گو هستند، بعضى چندان فارسى‌‌گو نیستند؛ با فارسى خیلى اُنس ندارند؛ قریحه‌‌ى شعرى همیشه ملازم نیست با تسلّط بر زبان به آن معنا ــ اینجا را غنى کنید که باز بهتر است. این‌‌ هم عرایض ما. امیدواریم که خداوند به شما توفیق بدهد، کمکتان کند که این بار سنگین را بردارید.

معرفی شاعران و ادیبان معاصر و درگذشته در تلویزیون

… گرایش ترکى و گویش ترکى دارند ــ که از چین تا اروپا را گرفته دیگر؛ مى‌بینید ــ یک عنصرى مثل شهریار، یک شاعر ترک‌زبان در این حد، با آن عشق و اخلاص به جمهورى اسلامى، زنده‌کردنى است، نشان‌دادنى است؛ خب این کار را شما بکنید. البتّه به شکل صحیح، به شکل هوشمندانه؛ و از این قبیل کارهاى خوب میشود انجام بدهید. بین شعراى معاصر، شعراى حاضر، ادباى حاضر، ادباى متوفّى، در زمینه‌هاى کودکان و امثال اینها.

دشواری فهم زبان شعر برای مردم در مقایسه با نثر

… جلسه ــ امروز و سالهاى پیش دیدم ــ هم به‌ مناسبت‌هاى دیگر، کسانى که نشانه‌ى استادى و پختگى در کار از حرکاتشان، حرف زدنشان، شروعشان، ختمشان، دست تکان ‌دادنشان، نگاه کردنشان پیدا است؛ این یک هنر است؛ این هنر بایستى آموخته بشود و کامل بشود و افزایش پیدا کند. مردم زبان شعر را بهتر میخواهند امّا مثل زبان نثر نمیفهمند؛ بخصوص اگر شعر، شعر بالایى باشد. شما باید این را بفهمانید؛ فهماندن آن به این نیست که آدم با صداى خوب بخواند؛ خب، خیلى‌ها شعر را با صداى خوب میخوانند، مستمع هم نمیفهمد که چه گفت! باید بفهمانید؛ این فهماندن همان هنر مدّاحى است. شعر را با هنرِ خواندنِ براى تفهیم همراه [کنید] که البتّه غالباً با …

فراوانی شعر خوب و حکمت‌آمیز در زبان فارسی از قدیم تا امروز

… نقش بسیار مهم و حائز اهمّیّت و حسّاسى است؛ این را کم نگیرید؛ خیلى مهم است. جامعه‌ى مدّاح باید از زبان خوب ــ شعر عالى، محکم، قوى، گویا ــ و محتواى خوب ــ شعر اخلاقى، تاریخى، اعتقادى، توحید، نبوّت، ولایت ــ [استفاده کند]. در[باره‌ی] همه‌ى اینها هم شعر هست؛ این ‌قدر شعر خوب و حکمت‌آمیز وجود دارد در زبان فارسى که اگر کسى بخواهد ده سال تکرارى نخواند، میتواند در تمام موضوعات، شعرهاى خوب بیرون بیاورد؛ از شعراى قدیم بگیرید تا شعراى امروز. پس زبان خوب، شعر خوب و محتواى حکمت‌آمیز ــ اعمّ از اعتقاد و اخلاق و مصیبت و مدح و مسائل اجتماعى و مسائل انقلاب و امثال اینها ــ و سوّم، هنر تفهیم. هر آهنگى، هر آوازى به درد شما نمیخورد؛ آهنگ و آواز خاصّى به درد شما میخورد؛ آن‌ هم با شیوه‌ى بیان خاصّ مدّاحى. …

نقش شاعران در رساندن معارف خاندان پیامبر به مردم در جریان سفر امام

… نگرفته و به او گزارشی نداده[اند]. حرکتِ علی‌بن‌موسی الرضا صلوات‌الله‌علیه به ایران و آمدن به خراسان، این فرصت را می‌دهد که سر راه، همۀ کسانی که ازطرف امام مأمورند، این فرصت را پیدا کنند، این امکان را پیدا کنند که بیایند با امام صحبت کنند، و نیرو بگیرند. فرصت می‌دهد که شعرا با هیجانی که به‌وجود می‌آید، بروند معارف عالی خاندان پیغمبر را در اختیار مردم بگذارند. فرصت می‌دهد که عناصر بالقوه، عناصری که هنوز پیوسته نیستند، اما آمادۀ پیوستگی‌اند، به امام جذب شوند. و بالاخره فرصت می‌د‌هد که امام برود و از پایگاه قدرت و حکومت مأمون، پایگاهی بسازد برای اشاعۀ اندیشۀ درست اسلامی و داعیۀ امامت و خلافت شیعی. (59/6/30)