رفتن به محتوای اصلی

شعر

نام‌های دیگر: شعر حکمی، شعر مردمی، شعر کلاسیک

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شعر و شاعری، قالب‌ها و کارکرد اجتماعی و دینی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات به مناسبت شهادت امام باقر(ع)— ۱۳۶۱/۰۷/۰۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۱ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۱۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

ضمناً شما برادرهای جوان مخصوصاً، توجّه بفرمایید به این نکته‌ای که حالا عرض میکنم که این مربوط به محتوا است، دیگر مربوط به قالب نیست. این خیال را که پرواز میدهید ــ که قوام شعر هم همین است دیگر، یعنی آن خمیرمایه‌ی شعر، همین خیالی است که شما پرواز میدهید و یک چیزهایی را می‌بینید که چشم معمولی آن را نمیبیند؛ رقّتِ خیالتان، خیلی چیزها را به شما نشان میدهد که ما در چشم معمولی آن را نمی‌بینیم؛ اصلاً شعر یعنی این؛ اگر این نباشد، شعر وجود ندارد ــ وقتی که خیال را میفرستید به سراغ مفاهیمی که میخواهید آنها را بیاورید، این مفاهیم را سبک‌سنگین کنید ــ خیال، جسور است و بی‌منطق هم هست؛ طبیعتش این است که یک جایی میرود می‌نشینید که جای نشستن نیست ــ شما وقتی میخواهید این را بیاورید داخل ذهن خودتان، لفظ برایش درست کنید، حتماً سبک‌سنگین کنید؛ زیرا که هر یک کلمه شعر شما، اگر بنا است اثر بگذارد، شما با آن همراهید؛ ببینید چه میخواهید بگویید، آن چیز درست را بگویید. مثلاً فرض کنید حالا در این شعر شما، شما به فرودستان میگویید که خون فرادستان را بریزند؛ در حالی ‌که این درست نیست و به این کلّیّت نیست؛ ما اسلامی فکر میکنیم، یعنی آنارشیستی[2] که فکر نمیکنیم. این تفکّر آنارشیسم است؛ یعنی حتّی تفکّرات چپ و افراطی و مارکسیستی[3] و مانند اینها هم نیست؛ آنها هم این‌‌جوری نیست؛ یک تفکّر آنارشیستی است.[4] من یقین دارم که شما هم این را نمیخواهید بگویید؛ یعنی برای من روشن است که جوان انقلاب نمیتواند این فکر را داشته باشد امّا حرف شما این را دارد میگوید که «شما برو دستت را تا مرفق خضاب کن»؛ به خون چه کسی؟ به خون فرادست! خب فرودست و فرادست یک حدّی که ندارد؛ یعنی در این سلسله‌مراتب اجتماعی، هر کسی در جایی که ایستاده، هم فرودست است، هم فرادست است؛ خب فرودست و فرادست است از لحاظ اقتصادی، از لحاظ اجتماعی؛ در همه جا همین‌‌‌جور است، هیچ فرقی نمیکند. آن‌ وقت وانگهی، ما کدام فرادست را میزنیم؟ آن که ظالم است، آن که کافر است، آن که طاغی است، آن که متعرّض به دیگران است، ما این را میزنیم؛ ملاک اینها است. اگر [این] نباشد، خب فرودست باشد، فرادست باشد، فرقی نمیکند؛ یعنی شما الان این کمند خیال را پرتاب کردید، دارید صید میکنید مفاهیم را. خب وقتی که میخواهید جلو بیاورید، حالا خیال میرود، هر جا که میخواهد و شما هم گاهی نمیخواهید، امّا او میرود، امّا هر جا او رفت که ملاک نیست، به هر جا خیال رسید، آدم آن را نمیکِشد؛ ممکن است تور را بیندازید به دریا، عوض ماهی لنگه کفش بگیرید! خب آن را بالا نمیکشید، رها میکنید اگر بتوانید. غرضم این است که شما ــ مخصوصاً جوانها ــ به این نکات توجّه کنید؛ چون شماها قاعده‌ی یک دنیای جدید هستید. الان شما نگاه نکنید به خودتان؛ آدم خودش را درست ارزیابی نمیکند. بنده تا یک حدّی شاید میتوانم شماها را ارزیابی کنم ولی شماها بیش از آن هستید که حتّی من ارزیابی میکنم؛ یعنی الان یک گوشت نویی دارد بالا می‌آید؛ شما آن گوشت نو هستید. آن گوشت نو، بعداً همه‌کاره‌ی این دست است: تمام خطوط را او معیّن میکند، علامت انگشت را او معیّن میکند، او است که به آب و آتش و مانند اینها میخورد، او است که حس میکند، دیگر همه‌کار دست او است در آینده؛ این گوشت نو را خوب مواظب باشید. غرض، شما که این پایه‌ی قاعده‌ی اصلی هستید، توجّه بکنید به آن کاری که دارید انجام میدهید.
نویسندگی به معنای خاص خودش - نه نگارش - مثل شاعری است. شاعری، فقط گفتن الفاظ که نیست؛ اولش نضج یافتن آن اندیشه و فکر است که بعد باید در قالب شعر بیاید؛ والّا اگر فرض کنیم که کسی الفاظ را نظم هم میدهد، نظمش هم هیچ اشکال وزنی و قافیه‌یی ندارد، اما مضمون نداشته باشد، این شاعر که نیست؛ نویسندگی هم چنین چیزی است. نویسندگی، یعنی انسان چیزی را در ذهن خودش نضج بدهد و بپروراند و آن را از غلطها و ناصوابها بپیراید و بپالاید؛ بعد آن را در قالب الفاظِ درست بیاورد.
در شعر فارسی شهریار، خصوصیت عمده‌ای که برای برادران ترک وجود دارد، این است که شعر به معنای حقیقی کلمه است. شعر به معنای حقیقی کلمه، معنای حقیقی شعر است. یعنی نظم کلمات فقط نیست؛ لب احساس و خیال است. این را که عرض میکنم، ترکهای فارسیدان - مثل آقای تجلیل[1] - خودشان خوب میدانند. گاهی این زبان اوج میگیرد. یعنی ما غزلهایی در شعر فارسی شهریار داریم که در ردیف غزلهای درجه‌ی یک فارسی است. البته اینها زیاد نیست؛ اما هست. گاهی هم البته زبان تنزل میکند. ما توقعی هم از شاعری که در یک منطقه‌ی غیرفارس زبان متولد شده، نداریم. ولی آنچه که از شهریار در شعر فارسی میبینیم، او را در ردیف یکی از بزرگترین شعرای زمان ما قرار میدهد. مطلب دومی که در مورد شاعری شهریار باید گفت، یک چیز بالاتر از این است؛ و آن این است که میشود گفت: شهریار یکی از بزرگترین شاعران همه‌ی دورانهای تاریخ ایران است. و آن به لحاظ «حیدر بابایه سلام» است. «حیدر بابایه سلام» یک شعر استثنایی است. همه‌ی خصوصیات شعری مثبت شهریار در این شعر هست. یعنی روانی، صفا، ذوق و دیگر خصایصی که مربوط به شعر است، همه در «حیدر بابایه سلام» جمع شده است. لکن علاوه بر اینها، ویژگی دیگری هم در «حیدر بابایه سلام» هست و آن این است که در این شعر که تصویری از سابقه‌ی ذهنی خود شاعر است، مطالب بسیار حکمت‌آمیز وجود دارد. با این حساب، میتوان شهریار را یک حکیم به حساب آورد. پایه‌ی شعر «حیدر بابایه سلام» به نظر ما خیلی بالاست. فکر میکنیم که آمیزه‌ی بسیار هنرمندانه‌ای است از شعر و حکمت و زبان زیبا و قدرت فوق‌العاده‌ی تصویر. شهریار این منظومه را در هنگامی گفته که بسیار جوان بوده است. ایشان خودش در آن نسخه‌ای که برای من فرستاده، بالای صفحه‌ی اول نوشته است: «گمان میکنم این را در سال ۱۳۲۴ شمسی سرودم.» و در این سال، شهریار بسیار جوان بوده است. من حالا برای این‌که آقای شاهرخی[2] و آقای ستوده[3] و سایر برادران شاعر این‌جا نشسته‌اند، چیزی به‌عنوان شیرینی مجلس عرض میکنم. این غزل شهریار در ذهن من هست که میگوید:

شاهدها (۲۰۰ پاراگراف)

جلسات شعرخوانی دوستان در جوانی گوینده عرصهٔ ارضای هیجان

… مورد علاقه خودش را - هرچه که هست - پیدا کند، به‌راحتی میتواند آن هیجان را در خود ارضاء کند. مثلاً آن هنگامی که من جوان بودم و لباس طلبگی تنم بود، محدودیتهای لباس و محدودیتهای محیط وجود داشت؛ اما درعین‌حال ما هم هیجان داشتیم و آن هیجان ارضاء هم میشد. چگونه؟ من به شعر علاقه داشتم. ممکن است باور این برای شما خیلی سخت باشد. جلسه شعری بود که چهار، پنج نفر دوستی که به شعر علاقه‌مند بودند، دو ساعت، سه ساعت مینشستند و راجع به شعر حرف میزدند و شعر میخواندند. این برای کسی که به این مقوله علاقه‌مند است، روحیه هیجانش را به همان اندازه ارضاء میکند که یک فوتبالیست در میدان فوتبال، یا یک علاقه‌مند به فوتبال در حین تماشای فوتبال. بنابراین، میدانها محدود نیستند.

آغاز سرودن شعر در دوران جوانی

ماجراى «امین» یک ماجراى دیگرى است؛ یعنى آن یک عالم دیگرى است که عالم شعر و احساس و مانند اینها است. البتّه یک مقدارى راجع به شعر با شما صحبت کردم، حالا چند کلمه‌ى دیگر هم [میگویم]. جوانها مجموعه‌ى احساسند؛ الحمدلله‌ شماها خیلى خوبید. من البتّه در دوره‌ى جوانى، شعر گفتن را شروع کردم و گاهى شعر میگفتم؛ منتها به دلیلى، آن شعرها را در انجمن ادبى‌ای که آن ‌وقت در مشهد تشکیل میشد و من هم در آن انجمن شرکت میکردم، تا سالهاى متمادی نمیخواندم. حالا عیبی ندارد دلیلی را که گفتم به [خاطر] آن نمیخواندم بگویم. علّت این بود که من چون سابقه‌ى زیادى با شعر داشتم، شعر را …

بازگشت به سرودن شعر در سال‌های اخیر و منتشر نشدن بیشتر آن

بعد شعر گفتن را رها کردم و نمیگفتم، تا چند سال قبل از این که تصادفاً یک‌ جورى شد که دوباره احساس کردم مایلم گاهى یک چیزى بر زبان بیاورم، یا بر ذهن بیاورم، یا روى کاغذ بیاورم؛ [البتّه] آنها هم بین مردم پخش نشده. حالا شما یک بیتى خواندید، امّا چند غزل بیشتر از این شعرهایى که من گفته‌ام، در دست مردم نیست. نمیدانم شما این را از کجا شنیده‌اید، از چه کسی شنیده‌اید. این غزلى که شما مطلعش را خواندید این مال خیلى دور نیست، خیال میکنم مال همین سه چهار سال قبل است. ان‌شاءالله‌ موفّق باشید.

نازل بودن برخی شعرهای عربی معروف که با صدای خوش جلوه می‌کند

… است. شما چیزی کم ندارید. وقتی‌که مناجات منظوم را می‌توانید به این زیبایی و به این پرمغزی - که الحمدلله امروز خواندید - بخوانید و همه کسانی که معنایش را می‌فهمند لذت ببرند، چه لزومی دارد که به صدای فردی که در رادیوی مصر یک شعر عوامانه خوانده است گوش بدهیم؟ گاهی بعضی از شعرهایی که عربها با صداهای خوش می‌خوانند و شما می‌شنوید و خیلی هم معروف است، در حد شعرهای عوامانه‌ی مکتبخانه‌های قدیمی است! شعر در حد بسیار پایین و نازل است؛ اما چون صدای خواننده خوش است، شعر هم جلوه می‌کند. این در حالی است که خودمان شعرهای مرحوم کمپانی - آیةالله غروی[1] ، رضوان‌الله‌تعالی‌علیه - آن مجتهد بزرگ را داریم. حدس زدم شعری که گروه همخوانی اجرا کرد و در مدح امام حسن مجتبی علیه‌السّلام بود، از ایشان باشد. ان‌شاءالله که به سمت این خودگراییها و استفاده از …

شعرخوانی استوار مردی بی‌سواد از سروده‌های پدرش در لبد

… اهل شعرند. در همین محلّ «لبد» که ما هستیم، از این سینه‌کش که میرفتیم بالا، دیدم یکی از آقایان مشغول شعر خواندن است. گوش کردم ببینم چه شعری است. دیدم شعرهای بسیار خوبی است! هم مضامینش خوب است، هم الفاظش الفاظ خیلی خوبی است. شعرها را پر جوش و خروش میخواند. پرسیدم: «این شعرها مالِ کیست؟» گفت: «اینها را پدرم سروده است». گفتم: «تو سواد داری؟» گفت: «نه!» این آقا سواد نداشت؛ اما شعری را به قدر یک قصیده مفصّل، با کمال متانت و استواری و مثل یک انسان با سواد، خوب و از بَر میخواند. یا، همین جا که الان در این چادر نشسته‌ایم، این آقای صاحبخانه ما که این‌جا نشسته بودند، با شعر و با نثر بنا کرد با ماحرف زدن!

محدود بودن اوج هر شاعر به میدانی خاص و آمیختگی زیباترین شعر با خیال

… میکنند آن وقت آن آهنگین بودن قرآن را درک نمیکنند، در حالی اگر یک حداقل اشرافی به معنای داشته باشد که الفاظ وجملات را بتواند ازهم جدا بکند، آن وقت آهنگین بودن قرآن کاملاً بدست می‌آید و نکته‌ی بعدی در آن جنبه‌ی لفظی است که در همه‌ی ابواب به زیبائی سخن گفته. مثلاً درباب شعر: شعرای عرب میگویند اوج شعری فلان شاعر آن جایی است که راجع به جنگ سخن میگوید، لذا وقت وارد چیزهای دیگر شعرش بشود از اوج میافتد، اما اوج شعری فلان شاعر دیگر، آن وقتی است که در بزم سخن میگوید، که وقتی از بزم بیرون می‌آید تا وارد زندگی معمولی یا رزم بشود، شعرش از اوج میافتد. در فارسی هم همین طور است، ‌مثلاً لحن حماسی و سخن زیبای فردوسی در میدانهای مشخص اوج میگیرد اما مثنوی سعدی که همان کتاب بوستان سعدی است، و درباره‌ی مسائل حکمت آمیز حرف میزند، وقتی وارد رزم میشود که میخواهد بگوید من هم میتوانم مثل فردوسی سخن بگویم و شروع میکند به گفتن، همه‌ی کسانی که با سعدی و زبان سعدی آشنا هستند میگویند ایکاش این سخن را سعدی نگفته بود. یعنی همین که گفته ما حالا میگوئیم و وارد میدان شده، همین کار را خراب کرده، چون سخن رزم و میدان جنگ کار سعدی نبوده، ولذا اگر به همان سخنان حکمت‌آمیز در بوستان بسنده میکرد برایش بهتر بود، یا مثلاً حافظ شیرازی که خداوندگار زبان غزل است و هیچ غزلی بهتر از غزل او معنی ندارد، در آخر دیوانش چند قصیده‌ای هم هست که آدم وقتی آن قصیده‌ها را میبیند، آرزو میکند که ایکاش حافظ اینها را نمیگفت: شعرای عرب هم همینطورند. در میان شعرای عرب میگویند مثلاً: فلان شاعر وقتی سواره است خوب شعر میگوید. یعنی وقتی پشت‌زین اسب نشسته وقت شعر گفتن اوست، لکن قرآن اینطور نیست و در همه‌ی بخشها آن روح زیبائی خودش را دارد، یعنی آنجا که آیات عذاب را بیان میکند درست مثل همان جایی است که نعیم بهشت …

همگانی بودن شعر نزد عرب در برابر نخبگانی بودن آن نزد فارسی‌زبانان

شعر در جمع فارسی زبانها کالای برگزیده است، یعنی دربارها و آدمهای برجسته و ادبا و هوشمندان جامعه از شعر استفاده میکردند و لذت می‌بردند، اما در بین عرب اینطور نبود و عامه‌ی مردم از شعر لذت می‌بردند، یک نفر میآمد شعرش را میخواند مردم کوچه و خیابان از هر طبقه‌ای همه جمع میشدند، مخصوصاً اهل قبایل که شعر را گوش میدادند، بهتر میفهمیدند و لذت بیشتری هم می‌بردند و ترجیح میدادند. یکی میگفت شعر این خوب است، دیگری میگفت شعر او خوب است یعنی اهل شعر و ادب بودند، شعر را میشناختند.

نقش شعر در آن روزگار همانند رسانه‌های عمومی امروز

تنها وسیله یا مهمترین وسیله تبلیغاتی آن روز، شعر بود که دلها را متوجّه میکرد. در آن زمان، یک شاعر در جامعه خیلی ارزش داشت. به این خاطر که میتوانست فضا را عوض کند. شاعر در آن روز، تقریباً نقش رسانه‌های عمومی امروز را ایفا میکرد؛ یعنی در فضایی که شعر، آن همه اهمیت داشت و مردم آن را زود حفظ و دهان به دهان نقل میکردند، وظیفه رسانه‌های عمومی روزگار ما را داشت. در چنین فضایی، نجاشی، شاعرِ علی بن ‌ابی طالب علیه‌السّلام است. خبر رسید که وی در روز ماه رمضان، شُرب خَمر و لاابالیگری کرده است. …

سرودن شعر در مدح و عزای ائمه از سوی شاعران بزرگ

… این صداها آدم ناگهان از جا میپرد و اصلاً بدش می‌آید که این صداها چیست! بروید خواننده‌های خوش‌صدایی را بیاورید و در برنامه‌های خودتان از صدایشان استفاده کنید. همین خواننده‌های معمولی بیایند شعر عزاداری بخوانند، یا در مدح ائمه شعر بخوانند؛ مگر ننگشان میکند؟! شعرای بزرگ ما در مدح و عزای ائمه شعر گفته‌اند. این دوازده بند محتشم، از لحاظ هنر شعری، جزو شعرهای درجه‌ی یک است. محتشم، دیگر هم شعر به این خوبی ندارد. من دیوان محتشم و غزلیاتش را دیده‌ام؛ این دوازده بند چیز فوق‌العاده‌یی است؛ از لحاظ شعری، حد اعلای شعر است. شعری مثل شعر محتشم، در حد بالای هنری سروده شده …

وابستگی زیبایی شعر به انسجام و هماهنگی

… مى‌‌‌‌آورید؛ به‌‌‌‌ طور طبیعى یک توالى طبیعى دارد ــ در غزل این توالىِ طبیعى نیست، نه اینکه به هم ربط ندارد؛ مگر میشود به هم بى‌‌‌‌ربط باشد؟ خب، آن میشود کلام بى‌‌‌‌ربط. اینکه اگر انسجام نداشت، اگر چفت و بست آن محکم نبود، امکان نداشت که این‌‌‌‌جور جا بیفتد. اصلاً زیبایى به میزان زیادى ارتباط به انسجام دارد، به هماهنگى و هم‌‌‌‌نواختى و هم‌‌‌‌صدایى دارد؛ بدون این اصلاً درست نیست. من دیده‌‌‌‌ام بعضی از این شعراى نزدیک به زمان ما، اشتباه میکنند، دو مطلب میگوید در دو بیت که اصلاً به هم ربط ندارد بلکه ضدّ هم است؛ خیال میکند که این از خصوصیّات غزل است. علّت این است که نکته را نفهمیده؛ آن بى‌‌‌‌ارتباطى که در غزل …

نقش دست‌هایی در مشهور کردن شاعران فاقد ارزش ادبی

… انقلابى ما شعرهایى میگویند که از بسیارى از شعراى گذشته‌‌‌‌اى که متأسّفانه معروف هم بودند، [بهتر است.] من همان وقت قبل از انقلاب هم تعجّب میکردم که این آقا چرا معروف است؛ الان هم وقتى که بازنگرى میکنم، باز تعجّبم به حال خودش باقى است که چرا معروف است! و شک براى من باقى نمیماند که یک مقدار دستها کمک میکرد در اینکه اینها را به‌‌‌‌اصطلاح رواجشان بدهد و بیندازد در دست‌‌‌‌وبال افرادى که علاقه‌‌‌‌مند به این چیزها بودند، وَالّا از لحاظ ادبى و هنرى ارزشى نداشتند که اینها را معروف کردند. این جوانهاى ما از بعضى از آنها خیلى بهترند.

نقد شعر تصنعی و تقلیدی مقلدان حافظ

… به آن بکند؛ جز با این زبان شعرى و زبان ادبى که میتواند اشاره کند به آن مفاهیم و حقایق. مثل شعرى که امام فرض کنید که [میسرودند]. خب، امام خمینى یک فقیهِ ورِعِ[24] مقدّسِ این‌‌‌‌‌‌‌‌جورى، مى‌‌‌‌بینید که از خال لب و از کمان گیسو و محراب ابرو حرف میزند. خب، پس او که داشت شعر میگفت، واقعى بود و این کسی که زمان ما از شعر حافظ تقلید میکند، پندارى است؛ چون آنچه را او میگوید، اصلاً درک نکرده؛ حس نکرده، دارد به تقلید شعر او شعر میگوید! ببینید چقدر شعر تصنّعى و تقلیدى بد از آب درمى‌‌‌‌آید. در حالى که بعد از انقلاب، سوژه‌‌‌‌ها و مفاهیم و مضمونهاى شعرى عیناً واقعى شد، یعنى رفتند در جبهه، در میدان مبارزه، میدان انقلاب، جوانها، پدرها و مادرها؛ مسئله‌‌‌‌ى شهادت اصلاً یک افق جدیدى را باز کرد که هم مفاهیم شعرى و تعبیرات شعرى در آن هست و هم مطالب واقعى …

لزوم پخش شعرهای دارای مضامین عرفانی واقعی

… است، حتماً یک گوشه‌‌‌‌‌اش مثلاً یک عیبى، ایرادى، علّتى[9] داشته باشد؛ نه، از بهترین موسیقى‌‌‌‌‌دان‌‌‌‌‌ها و بهترین خوانندگان استفاده بشود براى تهیّه و تنظیم آهنگهاى انقلابى، آهنگهاى اسلامى و ارزشهاى اسلامى. چقدر در غزلیّات، چیزهاى خوب از این قبیل هست. حالا مثلاً فرض کنید من دو سه سال پیش یک وقتى دیدم این شعر «امروز امیر درِ میخانه تویى تو»[10] که ظاهراً مال مرحوم حاج میرزا حبیب خراسانی است میگذارند ــ بعدها هم گاهی شاید شنفته‌‌‌‌ام امّا خیلی کم ــ خب از این‌‌‌‌‌ گونه شعرها، از این مضامین عرفانىِ واقعى خوب [خوانده بشود]؛ یا آن شعر مرحوم علّامه‌‌‌‌ی طباطبائى ــ «همى گویم و گفته‌‌‌‌‌ام بارها» ــ که یکى از خواننده‌‌‌‌‌ها[11] خیلى خوب خوانده: شعر «کیش مهر»، خب این‌‌‌‌‌جور شعرها خوانده بشود که مضامین عرفانى واقعى [دارد]؛ وَالّا هر شعر قلندرىِ مستانه‌‌‌‌‌اى که عرفانى نیست. بعضى خیال میکنند هر چه در آن، اسم مِى و معشوق و مانند اینها بود، عرفانى است! [در حالی که] عرفانى نیست.

امتیاز مداح بر گویندهٔ نثر با بهره‌گیری از هنر شعر و خوانندگی

… هم عرض شده که آنها را نمیخواهیم تکرار کنیم؛ آنچه میخواهم عرض بکنم، این است که برادران چند موضوع را در هر بُرهه‌اى از زمان در نظر بگیرند و این موضوعات و مطالب را هم در خلال اشعارى که به‌ مناسبت مدح یا مصیبت یا نصیحت داده میشود به مردم، در جامعه بپراکنید. امتیاز شما بر گوینده‌ى نثر به این است که شما از دو هنر شعر و خوانندگى براى تفهیم و القاى مطلب استفاده میکنید؛ [این] چیز مهمّى است.

حرمت خواندن شعر مهیج شهوت و رد توجیه عرفانی شعر نامفهوم

… و این‌طور نیست که حالا همه‌اش عرفانى باشد ــ [بخوانند، حرام است.] بعضى‌ها از خود ما به مسائل دینى و عرفانى واردتر شده‌اند! ما میگوییم آقا، این شعر اشکال دارد؛ میگویند نه، این مفاهیم عرفانى دارد؛ خب، این مفاهیم عرفانى که من نفهمم، این چه مفاهیم عرفانى‌ای است؟ مفاهیم عرفانى آن وقتى مفاهیم عرفانى است و قابل استناد و قابل تکیه است که فهمیده بشود عرفانى است؛ امّا آنچه هیچ فهمیده نمیشود عرفانى است، این کجا [عرفانی است]؟ چه کسى میگوید عرفانى است؟ نخیر، اگر مهیّج شهوت، مهیّج گناهان جنسى، مهیّج بى‌بندوبارى بود، این اِشکال دارد. موسیقى‌هاى تند و محرّک خارجى و غربى اشکال دارد. البتّه موسیقى‌هایى هم هست که اشکال ندارد که حالا نمونه‌هاى آنها را من نمیتوانم مشخّصاً ذکر بکنم. البتّه اگر بخواهید، بنا باشد، میشود یک قدرى محدودتر هم کرد، محصورتر هم کرد، امّا آن موارد اِشکال‌دار آن را عرض …

وجود استعدادها و مضامین ممتاز انقلابی، دینی و عرفانی در شعر امروز

به نظر بنده هنوز مشخّصه‌ى شعر انقلاب به دست نیامده؛ شاید عللى هم دارد که تحلیل این هم باز به عهده‌ى شما آقایان است؛ یعنى افرادى که اهل تحقیق و اهل مطالعه‌ى در شعرند، این را بایستى روشن کنند. لکن آنچه هست، استعدادهاى خوب و گاهى یک پروازهاى بلندى مشاهده میشود و مضامین خوب هم گاهى هست. انسان در این شعرها مضامین بسیار ممتازى ــ چه مضامین انقلابى و اجتماعى و چه مضامین دینى و اسلامى و عرفانى، مثل این مضمونى که در شعر آقاى عزیزى[2] بود و از این قبیل ــ مشاهده میکند.

مطلوب بودن قالب کلاسیک و مثبت بودن وزن و قافیه

… الان هنوز ذهنیّت جامعه شعر سفید و شعر آزاد را درست تصویر نمیکند. من البتّه خیلی هم برایم روشن نیست که چقدر این ضرورت دارد؛ چون میدانید که شعر نو را ــ همین شعرهای نیمایی را ــ ما با یک ضرورتی قبول کردیم، وَالّا بیخودی که نمی‌آییم یک قالب مطلوب را بشکنیم. قالب شعر کلاسیک، قالب مطلوبی است؛ اگر کسی بگوید نامطلوب است، حرف درستی نزده؛ یعنی وزن و قافیه چیز خوبی است، چیز مثبتی است، چیز منفی‌ای که نیست. آدم [اگر] می‌آید یک چیز مثبتی را میشکند، یک چیز دیگری درمی‌آورد، خب این یک علّتی لازم دارد؛ آدم بدون علّت که بیخودی نمی‌آید یک چیز خوبی را که هست، خراب کند. اصلاً نفْس سنّت‌شکنی، هیچ ایده‌ی مطلوبی نیست؛ سنّت‌شکنی یک حرفی است که هیچ پشتوانه‌ی منطقی ندارد، مگر …

شعر خوب اصل کار مداحی و صدای خوش مایهٔ دوچندان شدن اثر

… اگر شعرِ خوب نبود، همه‌ی این فضایلی که بنده ذکر کردم که اثر میگذارد در دلها، هیچکدام نخواهد بود؛ این را بدانید- که دارای محتوای خوب، الفاظ زیبا و مضمونی که مورد نیاز است، با صدای خوبی بخواند، شما ببینید چقدر خدمت بزرگی است. بسم‌ا‌لله‌! این گوی و این میدان. آن کسانی که این خصوصیّات را داشته باشند، اگر یک قصیده بخوانند در آنجایی که باید، با زبانی که باید، با قالب و محتوایی که باید، با حنجره‌ای که باید ‌-البتّه این حنجره، مسئله‌ی مستحبّی و نافله‌اش است، فریضه‌اش همان شعر است؛ البتّه اگر با صدای خوش همراه شد، تأثیرش مضاعف میشود، امّا در استخوان‌بندی این کار، صدای خوش دخالتی ندارد؛ اگر صدای خوش بود، ارزشش میشود دو برابر- ببینید چقدر ارزش دارد! یقیناً [اگر] یک قصیده‌ای را یک کسی این‌جوری بخواند، از یک سخنرانی یک‌ساعته‌ی یک آدم دانشمند، ارزشش بیشتر است.این که ما مرتّب به برادرها عرض کردیم در این دیدارها که بروید اشعار قویّ فارسی را در کتابهای گوناگون پیدا کنید و آنهایی را که مناسب است برای تفهیم …

نقد وصف خیالی چهره و زلف ائمه (ع) به جای زندگی آنان

… با هم [داشته باشد]. این حرفها را ما یک روزی ‌-پانزده سال پیش، بیست سال پیش- میزدیم، خیلی‌ها این حرفها را می‌شنفتند؛ [امّا] نمیفهمیدند که ما چه داریم میگوییم. میگفتیم فقط نروید در خال و خطّ خیالیِ چهره‌ی ائمّه (علیهم السّلام)؛ آخر گاهی اوقات از این شعرها بود؛ زلف امام را، ابروی امام را، چشم امام را، عارض[18] امام را تعریف میکردند؛ اینها تعریف نیست. ابروی امیرالمؤمنین (صلوات ا‌لله‌ علیه) کمانی باشد یا کمانی نباشد، مگر در شخصیّت او چقدر اثر میگذارد؟ زلف او افشان باشد یا افشان نباشد، مگر چقدر اثر میگذارد که بیاییم در قصیده‌ای که میخواهیم راجع به امیرالمؤمنین بگوییم، از زلف امیرالمؤمنین بگوییم؟ [ولی] میگفتند و میخواندند؛ حالاها به نظرم کم شده. ‌ان‌شاءالله‌ که الان این چیزها نباشد. وقتی میگفتیم چرا اینها را میگویید، تعجّب میکردند؛ [میگفتند] پس چه بگوییم؟ میگفتیم از مسائل زندگی بگویید، از زندگی علی بگویید، از برجستگی‌های عملی او بگویید؛ [امّا مسئله] …

شعر و ادب به‌عنوان حربهٔ مبارزه در دوران اختناق برای تحقق انقلاب

درگذشت شاعر آزاده و ادیب بلندآوازه و مبارز و انقلابىِ دیرین، استاد غلامرضا قدسى (رحمة ا‌لله‌ علیه) موجب تأسّف و اندوهى عمیق گردید. این چهره‌ی منوّر ادبیّات معاصر ایران از جمله‌ی شخصیّت‌هاى نادرى بود که در دوران اختناق ستم‌شاهى حربه‌ی شعر و ادب را در راه تحقّق انقلاب مقدّس اسلامى با چیره‌دستى به کار برد و سالها رنج مبارزه‌اى دشوار و تلاشى پیگیر را بر خود هموار کرد. ما ضایعه‌ی فقدان این شاعر گران‌مایه را به جامعه‌ی فرهنگى کشور و به شاعران و ادیبان خراسان و به خانواده و بازماندگان محترم وى تسلیت میگوییم.

آشکار شدن هویت هنری و شعر عرفانی امام پس از رحلت

ببینید، هویّت هنرى امام بعد از رحلتشان براى همه آشکار شد. شاید خیلی‌ها اصلاً نمیدانستند که امام اهل شعر است یا شاعر است؛ آن هم شعر عرفانى با این مایه‌ی لطافت عرفانى و آن سوخته‌حالىِ مخصوصِ یک انسان عارف دلباخته. خب این بزرگوار با آن روح عرفانى، همان کسى است که صدایش قوی‌ترین صداها علیه استکبار جهانى بود؛ یعنى لطافت روحى همراه میشود با قوّت اراده، آن‌چنان که بزرگ‌ترین کارهاى روزگار ما را انجام داد. واقعاً تشکیل جمهورى اسلامى فقط تشکیل یک حکومت جدید و از بین بردن یک …

فلسفهٔ پاداش سرودن شعر عاشورایی در برابر تبلیغات دشمنان اهل‌بیت

چرا امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) ‌-طبق روایت- فرمودند که هر کس یک بیت شعر درباره‌ی حادثه‌ی عاشورا بگوید و کسانى را با آن بیت شعر بگریاند، خداوند بهشت را بر او واجب خواهد کرد؟[2] چرا؟ چون تمام دستگاه‌هاى تبلیغاتى تجهیز شده بودند براى اینکه مسئله‌ی عاشورا و کلّاً مسئله‌ی اهل‌بیت را در انزوا و در ظلمت نگه دارند، نگذارند مردم بفهمند که چه شد و قضیّه چه بود. تبلیغ این‌جورى است. آن روزها هم مثل امروز، قدرتهاى ظالم و ستمگر حدّاکثر استفاده را از تبلیغات دروغ و مغرضانه و شیطنت‌آمیز میکردند. در یک چنین فضائى مگر ممکن بود قضیّه‌ی عاشورا که در یک گوشه‌اى از دنیاى اسلام و در یک بیابانى اتّفاق افتاده، با این عظمت، با این …

آفرینش گنجینهٔ غزل و قطعه و مثنوی معاصر فارسی و آذری به دست شهریار

یک هفته پیش، شهریار شعر و ادب ایران درگذشت و بلبل داستانسرای غزل فارسی، خاموشی گزید. بیش از نیم قرن، شهریار، ذهن و دل دوستداران ادبیات و هنر را با شعر خود و با صفا و خلوصی که از آن چلچراغ رنگانگ می‌تراوید، نورباران می‌کرد و با زبانی که اگر نه زبان مادری او، اما زبان دل و روح و احساس او بود به دلهای شیدا، شور و حال می‌بخشید و بزرگ‌ترین گنجینه غزل و قطعه و مثنوی معاصر را که تنیده و بافته‌ئی از ابریشم خیال و ذوق و زبان و فکر او بود، می‌آفرید و می‌اندوخت، و آنگاه که این ترک پارسی‌گوی زبان به شعر آذری می‌گشود، آن همه را به دو چندان و همراه با استادی بی‌نظیر خود، در معرض تماشای هنرمندان و هنرشناسان می‌گذاشت.

نقد شاعرانی که سخن را در خدمت ستمگران نهادند

شرف سعدی بر بسیاری از سرایندگان پارسی از آن است که قدر سخن را نشکسته و آن را دست مایه‌ی تقرب و ارتزاق نساخته است. بسی اندک‌اند زبان آورانی که گوهر آسمانی سخن را در پای اهریمنان زمانه نریخته و تیغ ستم را بدان صیقل نداده باشند. سعدی یکی از این نادرگان است که اگر گاه زبان به ستایش گشوده، در ساغر زرین مدح خود جز داروی شفا بخش و گاه تلخ پند و اندرز نریخته است.

نقش خبررسانی شاعران آن روزگار همانند روزنامه‌نگاران امروز

خب اگر موفّق میشد این کار را انجام بدهد، هشام واقعاً بُرد کرده بود؛ چون حضرت را نمیکشت، زندانی هم نمیکرد، امّا می‌آورد اینجا سبُک و کوچک و خفیف میکرد، بعد میفرستاد؛ بعد هم همه میفهمیدند، [زیرا] شاعر در مجلس بود، شعر میگفت. یک وقتی من گفته‌ام که شعرا آن روز مثل روزنامه‌نگارهای امروز بودند؛ فوری یک چیزی را شعر میکردند پخش میکردند که بله، تو همان کسی هستی که در مجلس هشام، خلیفه به تو این جور گفت، آن جور گفت، تو حرفی نداشتی در جواب بزنی؛ این را میگفتند و پخش میکردند، همه‌ی مردم دنیا میفهمیدند، به عراق خبر را میبردند و مقصودشان حاصل میشد.

شاعری در آن روزگار همانند روزنامه‌نگاری امروز در پخش خبر

… این را محاصره‌اش کنید که دیگر حال و جان حرف‌زدن برایش نمانَد. خب، اگر هشام موفق می‌شد این کار را انجام بدهد، واقعاً بُرد کرده بود؛ چون حضرت را نمی‌کشت، زندانی هم نمی‌کرد، اما می‌آورد اینجا سبک و کوچک و خفیف می‌کرد، بعد می‌فرستاد. بعد هم همه می‌فهمیدند؛ شاعر در مجلس بود، شعر می‌گفت. [شاعریِ] آن روز مثل روزنامه‌نگاری امروز بود، فوری یک چیزی را شعر می‌کردند، پخش می‌کردند، که بله تو همان کسی هستی که در مجلس هشام، خلیفه به تو این‌طور گفت و این‌طور گفت، و تو حرفی نداشتی در جواب بزنی. این را می‌گفتند، پخش می‌کردند، همۀ مردم می‌فهمیدند، به عراق خبر را می‌بردند و مقصودشان حاصل می‌شد.

اثر افشاگرانهٔ شعر خوانده‌شده در حضور مأمون

… مانده بود؛ و یاد دیگر شهدای اهل‌بیت، شهید فَخّ، زید، فرزندان عبدالله، یاد همۀ اینها آمده است؛ شهدای گوناگونی که همه با غربت شهید شدند و با غربت دفن شدند؛ یاد اصالت و حقانیت خاندان پیغمبر در این قصیده هست. و اینکه صاحب حق خلافت، اینها هستند و دیگران غاصبند. آن‌وقت یک‌چنین قصیدۀ افشاگرِ به‌محاکمه‌کشاننده‌ای، در حضور مأمون خوانده می‌شود؛ و خطاب به مأمون و به همۀ آنهایی که آنجا بودند. مأمون هم چه‌کار کند؟ دهانش را پر از سرب داغ بکند؟ آبرویش بیشتر خواهد رفت؛ چون شعر که گفته شد، از دهان که بیرون آمد، تمام شد...حضرت با آمدن به خراسان، هم سرمایه‌های هنری را، هم سرمایه‌های سیاسی را، هم سرمایه‌های علمی را، در خدمت آن تفکری که داشتند، بسیج کردند. …

شعر از مؤثرترین و نافذترین رسانه‌های آن روزگار

این حادثۀ کوچکی است در تاریخ، اما معنای بزرگی دارد. شعری که در باب علی‌بن‌موسی الرضا در مروْ سروده می‌شود؛ بعد از حدود یک ماه، یک ماه و نیم ـ کمتر، بیشتر ـ در ری و عراق از زبان یک راهزن، آن‌هم به‌صورت حفظ‌شده، تکرار می‌شود. معنای این چیست؟ معنایش این است که زمینه آن‌چنان برای ترویج اهل‌بیت و برای نام مبارک امام رضا مساعد است که این شعر ـ که آن روز شعر یکی از مؤثرترین و نافذترین رسانه‌ها بوده ـ در یک مدت کوتاهی دست‌به‌دست می‌چرخد تا می‌رسد به یک آدمی که مثلاً راهزنی در وسط بیابان است. این نشان‌دهندۀ حرکت عظیمی است که در دوران امامت علی‌بن‌موسی الرضا سلام‌الله‌علیه برای ترویج مکتب اهل‌بیت انجام گرفته؛ و محبت آنها همه‌گیر شده است. (92/6/26)