جریان روح توحید، توکل و مجاهدت در راه حق در سرتاسر شاهنامه
… تا حکمت فردوسی را بیان کنیم. ما هستیم که اسم او را «حکیم ابوالقاسم فردوسی» گذاشتیم؛ دشمنان دین که این اسم را نگذاشتهاند. خوب؛ این حکیم چه کسی است و حکمت او چیست؟ آیا حکمت زردشتی است، حکمت بیدینی است، حکمت پادشاهی است یا حکمت اسلامی؟ این را میشود در آورد. اگر کسی به شاهنامه نگاه کند، خواهد دید که یک جریانِ گاهی باریک و پنهان و گاهی وسیع، از روح توحید، توکّل، اعتماد به خدا و اعتماد به حق و مجاهدت در راه حق در سرتاسر شاهنامه جاری است. این را میشود استخراج کرد، دید و فهمید. مخصوصاً بعضی از شخصیتهای شاهنامه خیلی برجسته هستند که اینها را باید شناخت و استخراج کرد. من یک وقت گفتم که «اسفندیار» مثل این بچه حزباللّهیهای امروز خودِ ماست! در فرهنگ شاهنامه یک حزباللّهی غیورِ دینخواهِ مبارز وجود …
مجموعهای از داستانهای زیبا و مایهٔ داستان بلند
یا مثلاً شاهنامه، از اول تا آخر مجموعهای از داستانهای بسیار زیباست. در شاهنامه داستانهای بلند میشود پیدا کرد. مثلاً همین داستان «رستم و اسفندیار» که شما درنظر گرفتهاید، داستان بسیار مهمی است. نمیدانم راجع به داستان رستم و اسفندیار چه کار کردهاید؟ انشاءالله که چیز خوبی از آب درآمده باشد. داستان رستم و اسفندیار، داستانی است که جنبههای ارزشی در آن زیاد است. …
حق دانستن اسفندیار در برابر گشتاسب برخلاف منطق شاهی
… سلطنتى و پادشاهى و شاهنامهاى ــ شاهنامهى به معناى واقعى ــ در جنگ و نزاع بین گشتاسب و اسفندیار، حق با کیست؟ حق با شاه است دیگر؛ منطق شاهى این است: «چه فرمان یزدان، چه فرمان شاه»؛ یعنى چه؟ یعنى هر چه شاه گفت، همان درست است؛ اصلاً حقّ مطلق، شاه است؛ حق با گشتاسب است. امّا شما نگاه کنید به شاهنامه، مىبینید که در نزاع و تنازع بین اسفندیار و گشتاسب، حق با اسفندیار است. اصلاً [فردوسی] یک حکیم الهى است. از اوّل شروع میکند با نام خدا: «به نام خداوند جان و خرد»؛ تا آخر هم همینجور. یک حکیم الهى [است]؛ فردوسى را با این چشم نگاه کنید. فردوسى خداى سخن است. زبانِ با آن استحکام و استوارى و در حقیقت پدرِ زبان فارسى امروز، و …
رواج شاهنامه در میان مردم متدین نشانهٔ منافات نداشتن با مفاهیم اسلامی
حالا البتّه یکى زردشتىمسلک است، خب یک چیزی میگوید دربارهی فردوسی ــ بعضى هم زردشتىمسلک نیستند [امّا] خوششان مىآمد که تظاهر کنند به زردشتى ــ امّا حقیقت قضیّه که این نیست. خب، این شاهنامهى فردوسى است در مقابلمان؛ شما خیال میکنید اگر در شاهنامهى فردوسى چیزى برخلاف مفاهیم اسلامى بود، اینقدر در جوامع اسلامى جا مىافتاد؟ چنین چیزى ممکن بود؟ خب میدانید دیگر، مردم ما در این نسلهاى گذشته چقدر دینى و متدیّن بودند؛ در کدام خانه و در کدام دِه و در کدام محلّه شاهنامه نبود یا خوانده نمیشد؟ همهجا میخواندند؛ خب، با مفاهیم اسلامى منافاتى نمیدیدند. کمااینکه حافظ هم اینجور است؛ با اینکه در شعرش اسم از مِى و معشوق و پیاله و مانند اینها هست، در عین حال مردم منافاتى بین آن و مفاهیم مذهبى نمیدیدند. یعنى واقعاً همان برداشت عرفانى را میکردند از …
لزوم پرهیز از تکیهٔ صرف بر پهلوانی در طرح داستانهای شاهنامه
در برنامهى پهلوانى سرود لابد داستانهاى شاهنامه را خواهید گفت، آنها خوب است، منتها مواظب باشید که فقط نرویم در مسئلهى بهاصطلاح یک پهلوان؛ چون یک پهلوان به خودى خود چیزى نیست. این رستم که شما مىبینید چهرهى ملّىاى شده، [علّت دارد؛] در حالى که رستمى وجود نداشته در واقع به آن شکل؛ یعنى این رستمى که در شاهنامه هست که حتماً نبوده؛ یعنى انسانى با این خصوصیّات واقعیّت ندارد، پیدا است که افسانه است امّا در عین حال همین …
ریشه داشتن شخصیتهای مثبت و منفی شاهنامه در اندیشهٔ اسلامی
… مأنوسید؛ من خودم مأنوسم با شاهنامه ــ این حکیم، حکمتش حکمت اَوستایى نیست؛ حکمت قرآنى است. اگر کسى دقّت کند در شاهنامه، خواهد دید که فردوسى ایران را سروده امّا با دید یک مسلمان سروده؛ آن هم یک مسلمان شیعه. توجّه میکنید؟ یعنى حکمت فردوسى حکمت قرآنى است. آن کارهایى را که شما مثلاً در زندگى قهرمانها و پهلوانها و آن شخصیّتهاى مثبت در شاهنامهى فردوسى مىبینید مثل رستم، مثل اسفندیار، مثل آن شخصیّتهایى که مثبت هستند، همهى اینها آن چیزهایى است که در اندیشههاى اسلامى ریشه و ظهور و بُروز دارد. و بعکس، آن شخصیّتهاى منفى مثل تورانىها و همانهایى که هستند که غالباً منفى هستند، یا بعضى از خود سلاطین، مثلاً فرض کنید که کیکاووس در موارد متعدّدى که منفى است از نظر فردوسى، همهى اینها آن نکاتى است که در تفکّر اسلامى به طور وضوح کوبیده شده. امّا در تفکّر اَوستایى [چنین چیزى نیست]. اصلاً تفکّر اَوستایى چیست؟ کجا است؟ آن که میتواند حکمت اَوستایى را به ما نشان بدهد کجا است؟ زمان فردوسى هم بیش از حالا نبوده؛ این را هم به شما عرض بکنم. اینجور نیست که ما خیال کنیم زمان فردوسى تفکّر اَوستایى آشکارتر …
لزوم نداشتن طرح برخی داستانهای بیفایدهٔ شاهنامه
میخواهم عرض کنم که مزاج ذهن ایرانی، یک مزاج داستان پرداز است. نمونهاش همین شاهنامه است که اگر از اول تا آخر آن را نگاه کنید، میبینید واقعاً سرشار از داستان است. البته همهی داستانهایش به نظر ما لزومی ندارد که مطرح و گفته شود. چه لزومی دارد؟ برخی داستانهایش بیخود است و چون جنبهی آموزشی ندارد، گفتن ندارد.
وجود داستانهای مشابه فراوان در شاهنامه
… دیگران با این کارهای هنرمندانهای که بعضاً دارند، دارند یک باطلهائی را تبلیغ میکنند؛ شگفت اینکه ما هم همان حرفها را قبول میکنیم! همین سریال کرهای که دارد پخش میشود و همه دارند آن را میبینند، یک تاریخسازی و افسانهی باطل است؛ آدم اگر بخواهد توی شاهنامه بگردد و اینجور داستانی را پیدا کند، ده پانزده تا از این داستانها میشود پیدا کرد. منتها طرف هنر به کار برده؛ وقتی کسی هنرمندانه کار میکند، پاداشش همین است که جنابعالی هم که هیچ علاقهای به آن تاریخ و به آن فرهنگ ندارید، مینشینید و با کمال علاقه گوش میکنید و خواهی نخواهی آن فرهنگ را جذب میکنید! این خاصیت هنر خوب است.