یکپارچگی ناشی از تعصب عربی و نبود غیرعرب در قلمرو معاویه
ازطرفی در شام یک امتیاز وجود داشت، نه امتیاز از جنبۀ طرز فکر اسلامی، یک امتیاز عینی و خارجی، یک چیزی که نمیشود آن را ندیده گرفت؛ و آن، این بود که در شام، غیر عرب وجود نداشت؛ یعنی غیر بومیِ همان منطقه ـ که عرب بودند ـ وجود نداشت؛ لذا یک روح عربیّتی بر آنجا سایه افکنده بود. آنکسانیکه در داخل شام و مستقیم با دستگاه خلافت مرتبط بودند، عرب بودند و این بود که تعصب عربی، خودش موجب میشد که اینها وحدت و یکپارچگی داشته باشند؛ درحالیکه در منطقۀ کوفه اینطور نبود. در منطقۀ کوفه، عدۀ زیادی از ایرانیها بودند که اصطلاحاً به آنها مَوالی میگفتند و اینها در داخل جامعه برای خود حقی قائل بودند ـ و درست بود، حق داشتند ـ لذا بود که رأی میدادند، اظهار نظر میکردند، و امیرالمؤمنین …
حصار معاویه بر مردم شام برای بیخبری از حقایق اسلام تا هشتاد سال
… این ارزشها معرفی میکرد. و معاویه هیچکدام را نداشت؛ نه دین داشت، نه تقوا داشت، نه عبادت درستی میکرد، نه به وظایفش عمل میکرد، درعینحال میخواست در جامعه عزیز باشد. خب، چهکار بکند؟ باید دین را عوض کند، باید دین را تحریف کند. آیا دین را تحریف نکردند؟ چرا. اولکاری که معاویه کرد این بود، دور مردم شام یک حصار مستحکمی کشید که در این محوطهای که او مرکز حکومت خود قرار داده است، احدی از حقایق اسلام یک کلمه نداند. و نمیدانستند؛ نهفقط در زمان معاویه نمیدانستند، تا هشتاد سال بعد از معاویه هم مردم شام، یک کلمۀ معمولی از اوّلیات دین را نمیدانستند.
بیخبری بزرگان شام از خویشاوندان پیامبر (ص) و از علی (ع) تا آمدن بنیعباس
وقتیکه بنیعباس آمدند بنیامیه را قلعوقمع کردند ـ که حدود هشتاد سال بعد از معاویه است ـ و شام را فتح کردند، بسیاری از بزرگان شام آمدند پیش ابوالعباس سفاح و داوودبنعلی و دیگرِ رجال بنیعباس ـ که بنیعباس اولاد عباسند، پسرعموهای نزدیک پیغمبرند، خویشاوند نزدیک پیغمبرند ـ قسم خوردند، گفتند سوگند یاد میکنیم تا روزی که شماها آمدید، تا روزی که شما وارد شام نشده بودید، ما اصلاً نمیدانستیم که پیغمبر اسلام غیر از معاویه و بنیامیه، خویشاوندی دارد. یعنی بنیعباس را نمیشناختیم. علی را نمیشناختیم. خاندان علی را اصلاً نمیشناختیم. ببینید چقدر مهم است تبلیغات سوء معاویه در محیطی مثل شام؛ [که مردم] از اوّلیات اسلام چیزی نمیدانستند. این حدیث در پاورقی صلح امام حسن آمده.[7] سه نفر از بزرگان شام باهم صحبت میکردند. یکی از بزرگان شام از یکی دیگر پرسید: این محمدی که خلیفه روی منبر از او نام …
نگاه مردم شام به معاویه و یزید و اطاعت مطلق آنان از یزید
تا اینکه در شام چند روزی میگذرد و ماجرای رفتن به مسجد پیش میآید. امام سجاد [میبرند به] مسجد اموی دمشق، در حضور چندینهزار؛ جمعیتی که معاویه را تالیتِلو پیغمبر میدانند و برای پیغمبر، خویشاوندی و نزدیکی و یاری محبوبتر و عزیزتر و عالیقدرتر از معاویه قائل نیستند. و به یزید و معاویه، به چشم امیرالمؤمنین، یعنی حاکم اسلامی نگاه میکنند. دستها و شمشیرهایشان بهطور مطلق در اختیار یزید است، که اگر بگوید بروید خانۀ خدا را هم خراب کنید، میروند این کار را میکنند ـ کمااینکه دو سال بعدش کردند ـ اگر بگوید که اصحاب پیغمبر را هم از دَم تیغ بگذرانید، با خیال راحت این کار را انجام میدهند؛ که دو سال بعدش در قضیۀ حرّۀ مدینه کردند. یکچنین مردمی، چندهزارتایشان در مسجد اموی دمشق همه مجتمع شدهاند و روز جمعه است و خطیبی بناست آنجا خطبه بخواند و مردم شام را باز بیشتر سوق بدهد بهسوی اغراض پلید فاسد جنایتکارانۀ بنیامیه. در یکچنین مجلسی، یک محکومِ بهطور مطلق، از محکوم به اعدام بالاتر، یک …
جهالت مردم شام در دوران بنیامیه و باور بیتأمل آنان
مردم نادان، بیهوش، بدون تأمل و دقت در مسائل؛ چشمها باز، ببینند بلندگوهای معاویه چه میگویند، همان را باور کنند، همان را معتقد میشوند. بنده داستانها دارم از جهالت مردم شام در دوران بنیامیه، غالباً هم داستانهای خوشمزهای است، خیلیهایش را هم در بحثها و سخنرانیها و بحثهای تفسیری مکرر گفتهام. یکدانهاش را هم حالا بگویم بد نیست، بهصورت یک جُک بهقول امروزیها.
داستان ابوقبیس؛ نمونهٔ جهالت مردم شام در دوران بنیامیه
… که الحمدلهل بر ابوقبیس مسلط شدیم، یعنی بر کوه ابوقبیس، مسلط شدیم. خلیفه دستور داد که این نامه را در منبر دمشق بخوانند. مردم همه جمع شده بودند، روز جمعهای بود، مردم مجتمع بودند. خطیب نامه را بُرد، گفت که الحمدلهل فرماندۀ خلیفه، حجاج، بر ابوقبیس مسلط شده. یکهو از تمام مردم صدا بلند شد. گفتند نهخیر، ما قبول نداریم، قبول نداریم، بایستی این ابوقبیسِ رافضی[22] را زنجیر کنند، بفرستند شام تا ما باور کنیم. به خیالشان ابوقبیس یک مرد رافضی است در مکه. این است مایۀ درک و فهم در یک ملت. و ازاینقبیل داستانها فراوان هست.
گرفتاری مردم شام به گواهی سخنان امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه
طاغوت چه کسی بود؟ معاویةبنابوسفیان. برای خاطر رفاقت با خلیفۀ دوم، او را استاندار شام کردند و سالیانی در شام، مشغول عیاشی و سَیّاسی و فاجعهآفرینی و جنایتکاری است، و چه کرد با این قُطر[4] عظیم از جامعۀ اسلامی! آدم وقتی نگاه میکند نهجالبلاغه را، و اظهارات امیرالمؤمنین را در زمینۀ مردم شام ـ چه در نامههایی که به معاویه نوشتند، و چه در اظهارات دیگر ـ میفهمد که مردم شام، بیچارهها به چه بلایی دچار شده بودند. بیخود نبود وقتی جناب ابیذر وارد شام شد، غوغایی در آنجا به راه افتاد؛ این مردمِ حرفنشنیده، حرفها شنیدند، چشمهایشان باز شد، با حقایقی آشنا شدند. این وضع مردم شامی بود.
فتح در زمان خلیفهٔ دوم و ماندن فرماندهان جدیدالاسلام در آن
شام یکی از استانهای کشور پهناور روم شرقی بود، که در زمان خلیفۀ دوم در تصرف مسلمین قرار گرفت. (65/3/12) فرماندهانی که در آنجا بودند و آنجا ماندند، غالباً جدیدالاسلامها بودند، خود معاویه یکی از فرماندهان بود، برادر بزرگش یزیدبنابیسفیان، یکی از فرماندهان بود، و دیگرانی هم که آنجا مثل خالدبنولید و ابوموسی اشعری جنگیدند، آنجا نماندند، برگشتند آمدند مدینه؛ و شام را در اختیار یزیدبنابیسفیان و معاویةبنابیسفیان گذاشتند. (67/2/17) خانوادۀ ابوسفیان بههرحال مورد علاقه و توجه خلیفۀ دوم بودند، آنها را گذاشت استاندار. (59/4/11) این دو برادر سالهای متمادی در آنجا حکومت کرده بودند و خب پیداست، کسانی که یک سال، دو …
فریبخوردن مردم شام از ظواهر دینی بنیامیه و مسئولیت آنان
خب مردم شام، بیچارهها چه میفهمیدند. البته بیچارهها که عرض میکنم نه بهاینمعنا که عذاب خدا اینها را نمیگیرد، ابداً! به اشدّ وجه خواهد گرفت، چراکه نیندیشیدند و فکر نکردند، شکر نعمتِ اندیشۀ خدا را نگزاردند. اما خب، از ظاهر چه میفهمیدند! دیدند که این آقا، همان کارهایی را که اینها دیدند و شنیدند از دیگران، انجام میدهد، همان نماز و همان نیاز و همان صلوات و همان جهاد؛ جهاد هم میکردند با دشمنان خدا! اینها با اسلام مخالف بودند و چون با اسلام مخالف بودند، اسلام را تحریف میکردند. نکته اینجاست. بنیامیه چون مخالف با اسلام بودند، اسلام را هضم میکردند، در فانیکردن و نابودکردن اسلام سعی میکردند. به چه وسیلهای این کار را …
فراتر رفتن انحراف پس از انتقال حکومت به شام
… مدّت این چند سال، کارشان به اینجا رسید. البته این مربوط به زمان «خلفای راشدین» است که مواظب بودند، مقیّد بودند، اهمیت میدادند، پیامبر را سالهای متمادی درک کرده بودند، فریاد پیامبر هنوز در مدینه طنینانداز بود و کسی مثل علی بن ابی طالب در آن جامعه حاضر بود. بعد که قضیه به شام منتقل شد، مسأله از این حرفها بسیار گذشت. این نمونههای کوچکی از خواص است. البته اگر کسی در همین تاریخ «ابن اثیر»، یا در بقیه تواریخِ معتبر در نزد همه برادران مسلمان ما جستجو کند، نه صدها نمونه که هزاران نمونه از این قبیل هست.
شمول سرزمین شام بر سوریه، لبنان، فلسطین و اردن کنونی
«ثُمَّ اعلَم یا مُحَمَّدَبن اَبی بکرٍ اَنّی قَد وَلَّیتُکَ اَعظَمَ اجنادی فی نَفسی، اَهلَ مِصرَ»، اَجناد ـ که جمع جُند است ـ به دو معنا میآید؛ یکی بهمعنای لشکر و سپاه و نیروی نظامی، نفرات جنگی؛ یکی هم بهمعنای سرزمین، منطقه. اَجنادُالشّام یعنی سرزمینهای شام؛ [سوریه و] لبنان کنونی، فلسطین کنونی، اردن کنونی. اینها همه سرزمین شام است. حضرت میفرمایند من تو را فرستادم به سرزمینی که در نظر من مهمترین سرزمینهای ماست. مصر را میگویند. این مهمترین، دلایلی ممکن است داشته باشد. فرض بفرمایید در آن منطقۀ عربیِ آن روز، سابقۀ فرهنگی و تمدنی مصر با دیگر کشورهایی که بودند، قابل مقایسه نبود؛ مصر خیلی …
فراتر رفتن انحراف پس از انتقال مرکز حکومت به شام
… در مدت این چند سال، کارشان به اینجا رسید. البته این برای زمان «خلفای راشدین» است که مواظب بودند، مقیّد بودند، اهمیت میدادند، پیغمبر را سالهای متمادی درک کرده بودند، فریاد پیغمبر در مدینه هنوز طنینانداز بود و کسی مثل علیبنابیطالب در آن جامعه حاضر بود. بعد که قضیه منتقل شد به شام، مسئله از این حرفها دیگر گذشت. این نمونههای کوچکی است از خواص. البته اگر در همین تاریخِ ابناثیر، یا بقیۀ تواریخِ معتبر در نزد برادران مسلمان ما کسی جستجو کند، نه صدها نمونه، هزارها نمونه، ازاینقبیل هست.
بیخبری مردم شام از اسلام زیر یوغ بنیامیه
… کشته شدند، و بقیه هم که در کربلا به خاک و خون غلتیدند، کسی باقی نماند؛ تصور این بود، ولی ناگهان دیدند که نه، اشتباه کردهاند؛ اولاً در بازماندگان دودمان نبوت، کسی مثل زینب هست که کوفه را در یک جا، و دربار فاسد و پلید و وحشی یزید را در جای دیگر منقلب میکند. [ثانیاً] در بازماندگان کشتگان کربلا، علیبنالحسین علیهالسلام هست که در شام، در مرکز قدرت یزید و زیر گوش تخت حکومت یزید و بر روی همان منبری که یزید میرود و ادعای جانشینی پیغمبر میکند و سر مردم را کلاه میگذارد، و بین مردم شامی که چهل سال است زیر یوغ این خاندان دارند زندگی میکنند و هیچ نمیفهمند، از اسلام هیچ نمیدانند، در میان این جمعیت و در میان این حصار پولادینِ جهل که معاویه و قبل از او برادرش یزیدبنابیسفیان بهوجود آوردند و دنبالش را هم یزیدبنمعاویه گرفته، و در میان تیغها و تیرها و نیزهها و کلاهخودها و جوشنها و دلهای دژخیم سنگتر از سنگ، امام سجاد، یک آدم تنها، یک جوان داغدار، ظاهراً یک شکستخورده، بر منبر میرود و حقایق را میگوید. و اولویتِ خودش را برای همین مقام تثبیت میکند و اسلام را به یاد مردم میآورد و فضلیتها را در ذهن مردم بیدار میکند. یزید اینها را دید و فهمید که اشتباه کرده است، ماجرای نبوت ختم نشد، دنبالۀ علی هنوز در دنیا هست. (51/11/22)