رفتن به محتوای اصلی

سیر و سلوک

نام‌های دیگر: سیر الی الله، سیر الی‌الله

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

حرکت معنوی انسان به سوی خدا و آداب و مراحل آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در آیین گشایش کنگره جهانی حافظ— ۱۳۶۷/۰۸/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۷۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

میخواهم بگویم این یک گنج است، آیا ما خواهیم توانست این گنج را استخراج کنیم یا نه؟ این هنر ما است که بتوانیم استخراج کنیم. امام سجّاد توانست آن گنج را استخراج کند. امام باقر و ائمّه‌ى بعد از او استخراج کردند گنج عاشورا را؛ همان چند ساعت را. آن‌چنان این چشمه‌ى جوشان را جارى کردند که هنوز هم جارى است و همیشه هم در زندگى مردم منشأ خیر بوده؛ همیشه بیدار کرده، همیشه درس داده، یاد داده که چه‌کار باید کرد. الان هم همین‌جور است. الان هم هر کدام از ماها هر جمله‌اى از جملات امام حسین را که براى ما مانده، میخوانیم یا به ‌یاد مى‌آوریم، احساس میکنیم که یک روح تازه‌اى میگیریم، یک حرف تازه‌اى میفهمیم. البتّه این جاها معناى حرف تازه فهمیدن مثل یک فرمول کشف‌نشده‌اى نیست که حالا کشف میکنیم؛ نه، صد بار هم شنفته‌ایم، [منتها] آدم در یک لحظه‌اى از لحظات یک حقیقتى را درک میکند، بعد یک غفلتى مى‌آید، همان چیزی که درک کرده از ذهنش میرود ــ طبیعت انسان این‌جورى است ــ لذاست این فکر مستمرّى که ما احتیاج داریم بکنیم، این تذکّر مستمرى که ما احتیاج داریم، براى این است که آن لحظه‌هاى فهم، لحظه‌هاى معرفت، لحظه‌هاى افروختگى ذهن و روح، استمرار پیدا کند؛ انسان حالت بسط داشته باشد ــ این قبض و بسطى که درویشها میگویند یا عرفا میگویند، یک واقعیّتى است؛ انسان گاهى قبض دارد، اصلاً گرفته است، مقبوض است، بسته است، همه‌ى حقایق هم جلوى انسان است [امّا] ترشّحى به انسان نمیشود از آن حقایق و از آن معارف؛ و گاهى انسان باز است، مبسوط است، همه‌چیز، همه‌ى شعاعها، همه‌ى انوار به انسان میتابد؛ در آن لحظه انسان، گاهی مثل خورشید نور میدهد؛ خود آدم مثل خورشید نور میدهد و خود انسان هم احساس میکند نورانیّت خودش را ــ این لحظه‌ها را انسان بایستى در این کلمات و فرمایشات امام حسین جستجو کند و براى خودش به ‌وجود بیاورد؛ و آن‌چنان لحظه‌هایى را در انسان ایجاد میکند.
در نگاه اول که نگاه اسلام به فردِ انسانی است، یک فرد مورد خطاب اسلام قرار میگیرد. در اینجا انسان یک رهروی است که در راهی حرکت میکند، که اگر درست حرکت کند، این راه، او را به ساحت جمال و جلال الهی وارد خواهد کرد؛ او را به خدا خواهد رساند؛ «یا ایّها الانسان انّک کادح الی ربّک کدحاً فملاقیه». اگر بخواهیم این راه را تعریف کنیم، در یک جمله‌ی کوتاه میشود گفت این راه، عبارت است از مسیر خودپرستی تا خداپرستی. انسان از خودپرستی به سمت خداپرستی حرکت کند. مسیر صحیح و صراط مستقیم این است. مسئولیت فرد انسان در این نگاه، این است که این مسیر را طی کند. یکایک ما مخاطب به این خطاب هستیم؛ دیگران بروند، نروند؛ حرکت کنند، نکنند؛ دنیا را ظلمات کفر بگیرد یا نور ایمان بگیرد، از این جهت تفاوت نمیکند. وظیفه‌ی هر فردی به عنوان یک فرد این است که در این راه حرکت کند؛ «عَلَیکُم أَنفُسَکُم لَا یَضُرُّکُم مَن ضَلَّ إِذَا اهتَدَیتُم». باید این حرکت را انجام بدهد؛ حرکت از ظلمت به نور، از ظلمت خودخواهی به نور توحید. جاده‌ی این راه چیست؟ بالاخره مسیری را میخواهیم حرکت کنیم و به جاده‌ای نیاز داریم؛ این جاده، همان واجبات و ترک محرمات است. ایمان قلبی موتور حرکت در این راه است؛ ملکات اخلاقی و فضائل اخلاقی، آذوقه و توشه‌ی این راه است، که راه و حرکت را برای انسان آسان و تسهیل میکند؛ سرعت میبخشد. تقوا هم عبارت است از خویشتن‌پایی؛ مواظب خود باشد که از این راه تخطی و تجاوز نکند. وظیفه‌ی فرد در نگاه اسلام به فرد، این است. در همه‌ی زمانها، در حکومت پیغمبران، در حکومت طواغیت، یک فرد وظیفه‌اش این است که این کار را انجام دهد و تلاش خودش را بکند.

شاهدها (۱۰ پاراگراف)

راه انسان در نگاه فردی اسلام: از خودپرستی تا خداپرستی و از ظلمت به نور توحید

… انسانی است، یک فرد مورد خطاب اسلام قرار میگیرد. در اینجا انسان یک رهروی است که در راهی حرکت میکند، که اگر درست حرکت کند، این راه، او را به ساحت جمال و جلال الهی وارد خواهد کرد؛ او را به خدا خواهد رساند؛ «یا ایّها الانسان انّک کادح الی ربّک کدحاً فملاقیه». اگر بخواهیم این راه را تعریف کنیم، در یک جمله‌ی کوتاه میشود گفت این راه، عبارت است از مسیر خودپرستی تا خداپرستی. انسان از خودپرستی به سمت خداپرستی حرکت کند. مسیر صحیح و صراط مستقیم این است. مسئولیت فرد انسان در این نگاه، این است که این مسیر را طی کند. یکایک ما مخاطب به این خطاب هستیم؛ دیگران بروند، نروند؛ حرکت کنند، نکنند؛ دنیا را ظلمات کفر بگیرد یا نور ایمان بگیرد، از این جهت تفاوت نمیکند. وظیفه‌ی هر فردی به عنوان یک فرد این است که در این راه …

لزوم انجامیدن عرفان نظری به سلوک عملی

… همدانی است؛ مرحوم سید احمد کربلائی است؛ عرفان واقعی اینهاست. مرحوم آقای طباطبائی خودش فیلسوف بود، اهل فلسفه بود، بلاشک در عرفان هم وارد بود؛ منتها آنچه که در عرفان از ایشان معهود است، عرفان عملی است؛ یعنی سلوک، دستور، تربیت شاگرد؛ شاگرد به معنای سالک. عرفان نظری باید به سلوک بینجامد. خب، موضوع عرفان، ذات مقدس پروردگار است. موضوع عرفان، خداست. از این جهت، برتر از همه‌ی علوم است. خب، این خدا باید در زندگی کسی که اهل عرفان است، تجلی پیدا کند. ما کسانی را دیدیم که گفته میشد در عرفان نظری از همه بهترند، اما در عرفان عملی یک قدم برنداشته بودند. …

بی‌اعتنایی بزرگان سلوک به مکاشفات و توصیه به حفظ ذکر و خشوع

هیچ اهل بُروز مکاشفات و مانند اینها هم نبودند؛ خب خیلی چیزها از آنها نقل شده - نقلیات موثقی که در مورد عجایب زندگی مرحوم آقای قاضی که به نظر ماها عجایب است نقل شده، یکی دو تا نیست؛ موثق هم هست، آدم یقین پیدا میکند از صحّت طُرقی که دارد - لکن اصلاً اینها در زندگی این بزرگوارها اهمیتی ندارد، نقشی ندارد. خود ایشان هم به شاگردهایشان میگفتند؛ میگفتند اگر چنانچه یک حالت مکاشفه‌ای برایتان دست داد اعتناء نکنید، کارتان را بکنید، ذکرتان را بگویید، آن حالت خشوع را حفظ بکنید؛ یعنی مقامات اینها این است. بالاخره خیلی مهم است که شخصیتهای اینجوری احیاء بشوند، شناخته بشوند، معرفی بشوند؛ منتها در معرفی اینها از آدمهای خبره استفاده کنید؛ یعنی کسانی بیایند درباره‌ی اینها حرف بزنند که بتوانند مقامات اینها را - لااقل در لفظ، در زبان - برای …

دو جادهٔ موازی زندگی: صعود به سوی بالا و سقوط به سوی جهنم

زندگى انسان دائماً بر روى دو جادّه‌ى موازى است: یک جادّه آن است که روندگان روى آن جادّه دائم دارند به سمت بالا میروند؛ جادّه‌ى دیگر آن راهى است، آن جادّه‌اى است که روندگان آن دارند به طرف سِفل،[6] به طرف پایین، به طرف درّه، به طرف جهنّم حرکت میکنند. این دو جادّه در کنار همند، موازى با یکدیگرند، خطّ سِیر این دو جادّه کاملاً مثل هم است. آنهایى که دارند به طرف سقوط و نزول و سِفل حرکت میکنند، از همان جایى دور میشوند که پویندگان آن جادّه‌ى دیگر دارند به آنجا نزدیک میشوند؛ از خدا دور میشوند، به شیطان و به دوزخ نزدیک میشوند. آن کسانى که دارند به طرف عِلو،[7] به ‌طرف بالا، به‌ طرف تعالى، به سمت …

نزدیکی راه خدا و امکان گذر از مسیر سقوط به مسیر تعالی در هر آن

این دو جادّه در طول مسیر با یکدیگر همسایه‌اند و حرکتِ از یکى به آن دیگرى، در کمال آسانى است. راه، راه نزدیکى است؛ اگر ما که خداى ناکرده داریم در جادّه‌ى دوّم حرکت میکنیم و از لحاظ اخلاق نفسانى و شخصى به سمت پایین میرویم، اراده کنیم که وارد آن جادّه‌ى دیگر بشویم و به سمت بالا و تعالى حرکت کنیم، در هر آنى این کار میسور است؛ وَ اَنَّ الرّاحِلَ اِلَیکَ قَریبُ المَسافَة.[9] کسى که به سمت خدا حرکت میکند، راه او نزدیک است. [اگر] بخواهیم وارد راه خدا بشویم، مسافتِ بسیار نزدیکى است؛ از این جادّه‌اى که اهل آن دارند به سمت سقوط و به سمت پایین میروند یک قدم بردارید، وارد آن جادّه‌اى میشویم که اهل آن دارند شتاب میکنند به سمت سعادت ابدى، به سمت نور، به سمت جایگاه صدّیقین و ملأ اعلىٰ؛ …

حالات قبض و بسط روح و نیاز به تذکر مستمر

… الان هم هر کدام از ماها هر جمله‌اى از جملات امام حسین را که براى ما مانده، میخوانیم یا به ‌یاد مى‌آوریم، احساس میکنیم که یک روح تازه‌اى میگیریم، یک حرف تازه‌اى میفهمیم. البتّه این جاها معناى حرف تازه فهمیدن مثل یک فرمول کشف‌نشده‌اى نیست که حالا کشف میکنیم؛ نه، صد بار هم شنفته‌ایم، [منتها] آدم در یک لحظه‌اى از لحظات یک حقیقتى را درک میکند، بعد یک غفلتى مى‌آید، همان چیزی که درک کرده از ذهنش میرود ــ طبیعت انسان این‌جورى است ــ لذاست این فکر مستمرّى که ما احتیاج داریم بکنیم، این تذکّر مستمرى که ما احتیاج داریم، براى این است که آن لحظه‌هاى فهم، لحظه‌هاى معرفت، لحظه‌هاى افروختگى ذهن و روح، استمرار پیدا کند؛ انسان حالت بسط داشته باشد ــ این قبض و بسطى که درویشها میگویند یا عرفا میگویند، یک واقعیّتى است؛ انسان گاهى قبض دارد، اصلاً گرفته است، مقبوض است، بسته است، همه‌ى حقایق هم جلوى انسان است [امّا] ترشّحى به انسان نمیشود از آن حقایق و از آن معارف؛ و گاهى انسان باز است، مبسوط است، همه‌چیز، همه‌ى شعاعها، همه‌ى انوار به انسان میتابد؛ در آن لحظه انسان، گاهی مثل خورشید نور میدهد؛ خود آدم مثل خورشید نور میدهد و خود انسان هم احساس میکند نورانیّت خودش را ــ این لحظه‌ها را انسان بایستى در این کلمات و فرمایشات امام حسین جستجو کند و براى خودش به ‌وجود بیاورد؛ و آن‌چنان لحظه‌هایى را در انسان ایجاد …

پنهان ماندن اعمال سلوکی آیت‌الله میلانی در زمان حیات

… می‌آمد مشهد، با ایشان ارتباط داشتند، منبر میرفت؛ من دیده بودم که در منزل آقای میلانی، مرحوم حاج ملّا آقاجان منبر میرفت. یا بعضی دیگر، [مثل] آن آقای نقیبیِ معروف به «نور»[7] در مشهد، با ایشان ارتباطاتی داشتند. ارتباطات این‌جوری داشتند و اینها را انسان میدید؛ امّا اینکه حالا در وادی سلوک اهل استفاده‌ی از یک استاد یا مثلاً اعمال لازم سلوکی و عبادات مخصوص و مانند اینها باشند، این را ما حدس نمیزدیم در مورد آقای میلانی، امّا بوده؛ این را انسان بعداً میفهمد که چنین وضعی بوده. مرحوم آقای طباطبائی[8] با ایشان خیلی مرتبط بودند. آقای طباطبائی تقریباً هر سال تابستانها می‌آمدند مشهد و به نظرم دو سه هفته‌ هم می‌ماندند و [در این ایّام،] مقیّد بودند در نماز ایشان شرکت کنند. مرحوم آقای میلانی نماز مغرب و عشا را تابستانها در صحن نو، صحن …

کمک به نیازمند از دستورات سلوک توحیدی و پرستاری مصداق آن

… که پرستار [در رفع] این حوائج، مثل فرشته‌ی نجات به این انسانی که در نهایت احتیاج و نیازمندی است کمک میکند. خب کمک به نیازمند در همه‌ی فرهنگها یک ارزش والا است؛ آن هم نیازمندترین [فرد]، یعنی بیمار. این یک نکته‌ی مهمّ برجسته است که عبارت شد از کمک به نیازمند. این را هم من به شما عرض بکنم که یکی از دستورات اهل سلوک و اهل مسیر توحیدی و اخلاق و مانند اینها که برای حرکت سلوکی دستوراتی میدهند، کمک به نیازمندِ کمک است؛ یعنی شما که پرستار هستید، وقتی مشغول حرفه‌ی خودتان هستید، دارید یکی از دستورات مهمّ سلوک توحیدی را به عمل می‌آورید و اجرا میکنید. این اهمّیّت این [کار] است، این ارزش بسیار والایی است. این یک.

ناممکن بودن سلوک تا لقاءالله بدون محبت و جذبهٔ عاشقانه

اوّلاً بارزترین مظهر این جهان‌بینی در کلام حافظ عشق است و این بدین خاطر است که بشر در راه طولانیای که دارد - در این مراحل طولانی سلوک انسان تا برسد به لقاءالله که از منزل یقظه شروع میشود و این منازل گوناگون جز با شهپر عشق امکان ندارد که حرکت بکند. بدون محبّت و بدون عشق و جذبه‌ی عاشقانه، هیچ سالکی نمیتواند این طریق را حرکت کند. لذا در جهان‌بینی عرفا و در مکتب عارفان، عشق و محبّت جایگاه بسیار برجسته‌ای دارد و در دیوان حافظ هم، این موج میزند:

ترک گناه نخستین توصیهٔ اهل سلوک به شاگردان

… مربوط است به عمل انسان، مربوط است به قلب انسان. در این فِقره، این معنا را بیان می‌فرمایند؛ بِدان که بهترینِ فقه‌ها، وَرَع در دین خداست. ورع یعنی اجتناب از محارم، دوری از محرمات. این بالاترین فقه است. یعنی آن کسی با معارف دین آمیخته شده است که دارای ورع باشد. این را همۀ کسانی که در سلوک طریق حق و معارف الهی، و جنبه‌های معنوی کار کردند، تلاش کردند، به شاگردانشان توصیه می‌کنند. همۀ اینها اولین توصیه‌شان تَرک گناه است. می‌گویند بدون تَرک گناه، هیچ فایده‌ای ندارد، هیچ کاری اثر نمی‌کند. مثل این است که در یک استخری، چندین لولۀ قطور آب را باز می‌کنید، یک روز، دو روز، ده روز، آب وارد استخر می‌شود، اما استخر پر نمی‌شود! دقت می‌کنید، می‌بینید این استخر از چند نقطه رخنه دارد، ترک دارد، از این‌طرف آب می‌آید، از آن‌طرف آب بیرون می‌رود! گناه این است. …