سازش سادهلوحانه با انگلیس و انجامیدن آن به ذلت مسلمانان
… بالاخره نسل مسلمان را وارد فرهنگ جدید کنیم، ما نمیتوانیم آنها را تا همیشه از فرهنگ جدید بیگانه و بىاطّلاع نگه داریم. پس ما با انگلیسها بسازیم تا انگلیسها بر ما سخت نگیرند و اینهمه زنهاى ما، کودکهاى ما، مردهاى ما به خاطر دشمنى با انگلیسها رنج نبینند. سادهلوحانه خیال میکرد که میتواند با تواضع، با سازش، با اظهار ارادت به انگلیسها نظر آن سیاستمداران کهنهکارِ خبیث را جلب کند و از آزار آنها بکاهد؛ و این اشتباه بزرگى بود. نتیجه این شد که خود سیّداحمدخان و نزدیکان او و روشنفکرهایى که دوروبر او بودند، از آسیب مصون ماندند امّا مسلمانها تا هنگام استقلال هند ــ یعنى در سال ۱۹۴۷ ــ همواره از طرف انگلیسها آسیب دیدند و انگلیسها در طول این نود سالِ مابین ۱۸۵۷ تا ۱۹۴۷ که سال آزادى هند است، هر کار توانستند با مسلمانها انجام دادند. بنابراین حیلهى سیّداحمدخان براى رام کردن انگلیسها منتهى شد به ذلیل کردن مسلمانها.
تطبیق قرآن بر افکار مادیگرایانه و تأویل معجزات
… از قرآن دچار شدند و آن خطا این است که به جای اینکه از قرآن استفاده کنند، آنچه را در ذهن خودشان بود بهعنوان پیشداوری آن را بر قرآن تحمیل میکردند و گاهی مجبور میشدند حتی از ظواهر آیات قرآن منصرف شوند، که این را میگویند تفسیر به رأی و چیز بسیار خطرناکی است. در قرن اخیر به همین روشی بعضی از چهرههای معروف اسلامی دچار اشتباه بزرگتری شدند و آن این بود که افکار قرن نوزدهمی اروپا و افکار مادیگرایانه را که هر فعل و انفعالی را در دنیا ناشی از ارتباط متقابل ماده میدانستند و هر پدیده غیرمادی را نفی میکردند گرفته و سعی کردند قرآن را بر آن افکار غلط تطبیق کنند. یک نمونه از این چهرههای معروف نویسنده سرشناس هندی قرن ۱۹ به نام سرسید احمدخان میباشد کتاب تفسیری هم در آن موقع نوشت و از جمله کسانی است که سید جمال الدین اسدآبادی در هند علیه او کتاب نوشت و افکار او را رد کرد، او در آیاتی از قرآن که اشاراتی به معجزات دارد مرتکب تأویل یعنی همان تفسیر شده است، حضرت موسی که از دریا عبور کرد و راه دریا برای حضرت باز شد چون با موازین مادی تطبیق نمیکرده حمل کرده به یک معنای دیگری این همان تفسیر به رأی است و غلط است، قرآن را نباید با پیشداوری به سراغش رفت از آیه قرآن نباید به عنوان دلیلی برای آنچه که از راه دیگری ما بدست آوردیم و فهمیدیم استفاده کرد و قرآن را بهعنوان یک سرچشمهای باید به حساب آورد که انسان تشنه به او پناه میبرد و از او مینوشد.
طرفداری از سازش و آشتی با انگلیس
… دو جریان در مقابل هم قرار داشتند. تفصیل این دو جریان زیاد است که فرصت و مجال نیست من حالا آنها را اینجا بگویم. اجمالاً جریان علما معتقد به مبارزهى با انگلیسها و قطع رابطهى با انگلیسها و عدم شرکت در مدارس انگلیسها و نگرفتن هیچگونه کمکى از انگلیسها بود؛ جریان سیّداحمدخان بعکس، طرفدار سازش با انگلیسها، استفادهى از امکانات انگلیسها و لبخند زدن به انگلیسها و آشتى کردن با آنها بود. این دو جریان در مقابل هم قرار داشتند؛ امّا با کمال تأسّف هر دو جریان علیه مسلمانها تمام شد.