صحت هر دو قرائت «مالک یوم الدین» و «ملک یوم الدین»
… در نوشتن؛ در تلاوت نه، خوانده میشود. به نظر میرسد که اختلاف نظر در باب اینکه در سورهى حمد «مٰلِکِ یَومِ الدّین» است یا «مَلِکِ یَومِ الدّین»، ناشى میشود از همین قضیّه و «ملِک» نوشته شده بوده، بعضى «مَلِک» خواندند، بعضى هم میگفتند نه، این همان «مٰلِک» است. هر دو قرائت طبق فتواى علما صحیح است و در معنا هم تفاوت زیادى نخواهد کرد، همان طور که حالا عرض میکنیم.
معنای «مالک» و «ملک» یوم الدین و یکسانی مقصود آن دو
در اینجا دو قرائت هست: یکى «مالِکِ یَومِ الدّین»، یکى «مَلِکِ یَومِ الدّین». «مٰلِک» اگر گفتیم، از ریشهى مِلک است؛ یعنى دارنده، صاحب. «مَلِک» اگر گفتیم، از ریشهى مُلک است؛ یعنى سلطان، پادشاه، حاکم. خب، مىبینید تفاوتى نمیکند؛ چه ما بگوییم خداوند «مٰلِکِ یَومِ الدّین» است، یعنى صاحب و صاحباختیار و دارندهى روز دین است، یعنى همه چیزِ روز دین، یعنى روز قیامت در اختیار او است؛ چه بگوییم، خداوند مَلک و سلطان و پادشاه روز دین است؛ یعنى باز همه چیزِ روز دین و روز قیامت تحت قدرت و سلطهى او است.
معنای «مالک یوم الدین»: اختیار همهچیز در قطعهٔ جزا به دست خدا
«مٰلِکِ یَومِ الدّین»، یعنى مالک و صاحباختیار آن قطعهى از زندگى شما که شما در آنجا عملى ندارید و صرفاً یکپارچه جزا است ــ جزاى آنچه در این قطعهى کوتاه دنیا انجام دادید ــ خدا است؛ همه چیز در اختیار او است. آنجا دیگر این مالکیّت مصنوعىِ قراردادىِ بسیار ناقصى هم که من و شما در دنیا از آن برخوردار هستیم، نیست.
تأثیرات روانی توجه به جملهٔ «مالک یوم الدین»
… به «یوم الدّین» و روز قیامت در آن سخنى، هشدارى، معرفتى وجود نداشته باشد. در یک جملهى خلاصه در سورهى حمد میفرماید: مٰلِکِ یَومِ الدّین. آن خدایى که شما دارید ستایش و سپاس او را میگویید، صاحباختیار و دارنده و مالک روز جزا است؛ همه چیز در اختیار او است. البتّه تأثیرات روانى این جمله هم، تأثیرات قابل توجّهى است. اگر کسى با توجّه به این «مٰلِکِ یَومِ الدّین» تکلّم کند و تلفّظ بکند، تأثیرات روانى مهمّى براى خود او دارد. چون ما همهى کارها را میکنیم براى عاقبتش، براى محصول و نتیجهاش. خب، یک جایى هست که همه هیچکارهاند؛ هیچ کس کارهاى نیست، جز خداى متعال. و کار را باید براى خدا کرد تا انسان بتواند از آن نتیجه بگیرد. خب، این هم راجع به جملهى «مٰلِکِ یَومِ الدّین».
دلالت تقدیم «ایاک» بر «نعبد» بر انحصار عبادت در خدا
… تو را عبادت میکنیم. البتّه «اِیّاکَ نَعبُد» غیر از «نَعبُدُکَ» است. «نَعبُدُکَ» یعنى تو را عبادت میکنیم؛ همین. تو را بندگى میکنیم یا تو را عبادت میکنیم، یا تو را عبودیّت میکنیم؛ همین اندازه. «نَعبُدُ» یعنى عبادت میکنیم، «کَ» ضمیر متّصل خطاب هست، یعنى تو را. اگر به جاى این ضمیر متّصل خطاب، ضمیر منفصل آوردیم و قبل از «نَعبُدُ» آوردیم، یعنى گفتیم: اِیّاکَ نَعبُد ــ «اِیّاکَ» مثل همان «کَ» میماند، یعنى تو را امّا وقتى که آن ضمیر را به جاى اینکه بعد از «نَعبُدُ» بیاوریم، قبل از «نَعبُدُ» آوردیم ــ معنا یک تفاوت عمدهاى پیدا میکند؛ انحصار را میفهماند. اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را عبادت میکنیم. در ادبیّات عرب و زبان عرب و لغت عرب، وضعیّت این جورى است؛ فرق میکند با «نَعبُدُکَ». «نَعبُدُکَ» یعنى تو را عبادت میکنیم، اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را عبادت میکنیم و هیچ موجود دیگرى را جز تو عبادت نمیکنیم. این مسئلهى عبادت خداى متعال، مسئلهى مهمّى است.
ترجیح احتمالی قرائت «مالک» و نوشتن آن با الف در قرآنها
این آیهى شریفه این جورى است: «مٰلِکِ یَومِ الدّین». البتّه قرائت «مٰلِک» شاید معروفتر است و از جهتى هم ممکن است ما ترجیح بدهیم قرائت «مٰلِک» را بر قرائت «مَلِک». بخصوص که بیشتر قرآنها هم «مٰلِک» مینویسند؛ حالا این نکته را ضمناً عرض بکنم: اینکه گفتیم اصل اختلاف قرائت ناشى شده از ننوشتن «الف»، این در جاى خود محفوظ لکن الان «مٰلِک» را با «الف» مینویسند در قرآنها. اصل اختلاف ناشى شده از آن، امّا خود این کلمهى «مٰلِک» جزو آن مواردى نیست که «الف» آن حذف میشود. …
ترجمهٔ جملهٔ «ایاک نعبد و ایاک نستعین»
بعد میرسیم به این دو جملهى دیگر که بسیار دو جملهى عظیم و عجیبى است: ایّاکَ نَعبُدُ وَ اِیّاکَ نَستَعین. «ایّاک نَعبُد» [یعنى] تو را بندگى میکنیم. «وَ ایّاکَ نَستَعین» [یعنى] و از تو کمک میطلبیم؛ این ترجمهى این دو جمله است. اوّلاً «عبد» یعنى بنده و «عبادت» یعنى بندگى. و شاید این جور استفاده بشود که عبادت از آن مصدرهایى است که از «عبد» گرفته شده؛ عبادت از «عبد» گرفته شده؛ بندگى از بنده گرفته شده؛ کمااینکه ترکیب بندگى هم شاید این را نشان بدهد. «بنده» …
«ایاک نعبد» بهمعنای نفی بندگی هوای نفس اسارتآور ملتها
… یعنى پنجاه میلیون انسان ــ عواقب خضوع در مقابل آمریکا را، خضوع آن رئیس در مقابل آمریکا را تحمّل میکند، براى چه؟ براى اِشباع هواى نفْس آن آقا. یعنى گاهى وقتى که میدان به یک هواى نفْس داده میشود، بر سرنوشت یک ملّت اثر میگذارد. بندگى هواى نفْس یعنى این. اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را بندگى میکنیم، یعنى این هواى نفْس را دیگر بندگى نمیکنیم. اگر کسى بگوید «اِیّاکَ نَعبُد»، یعنى دیگر من هواى نفْسى را که موجب اسارت یک ملّت است، بندگى نمیکنم؛ و هر جور هواى نفْسى را؛ فقط [هم] این نیست؛ این یک مصداقش و یک مثالش بود. انسانها را به صورت فردى هم در نظر بگیرید، همین است. ملّتهایى که تسلیم هوا و هوس خودشان میشوند، تسلیم آن جور حکومتها میشوند، در حقیقت تسلیم هوا و هوس خودشان شدهاند.
«ایاک نعبد» زدایندهٔ پستی و حقارت بندگی هوسها
… دیکتاتورى را تحمّل میکند، در مقابلش قیام نمیکند، براى خاطر اینکه میگوید خب من دارم عصر که از سر کار برمیگردم، میرویم در میخانه مىنشینیم، یک آب جُویى میخوریم، یک استراحتى میکنیم، خب چرا این را به هم بزنیم؟ ببینید؛ به این پستى، به این حقارت [افتاده بودند]؛ «اِیّاکَ نَعبُد» این حقارتها را از انسان میگیرد. اِیّاکَ نَعبُد؛ تو را عبادت میکنم. بندگى نمیکنم هوسها و خواستهاى انسان را که من را به پستى و حقارت میکشاند. ابعاد «اِیّاکَ نَعبُد» و توحید الهى و عبادت انحصارى خدا این است.