رفتن به محتوای اصلی

سورهٔ حمد

نام‌های دیگر: سورهٔ فاتحه، ام‌القرآن

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین سورهٔ قرآن و تفسیر آیات و معارف آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در جلسه اول تفسیر سوره حمد— ۱۳۶۹/۱۲/۱۵

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۰
۱۳۶۹۱۴۰۰

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۸ پاراگراف)

صحت هر دو قرائت «مالک یوم الدین» و «ملک یوم الدین»

… در نوشتن؛ در تلاوت نه، خوانده میشود. به نظر میرسد که اختلاف ‌نظر در باب اینکه در سوره‌ى حمد «مٰلِکِ یَومِ الدّین» است یا «مَلِکِ یَومِ الدّین»، ناشى میشود از همین قضیّه و «ملِک» نوشته شده بوده، بعضى «مَلِک» خواندند، بعضى هم میگفتند نه، این همان «مٰلِک» است. هر دو قرائت طبق فتواى علما صحیح است و در معنا هم تفاوت زیادى نخواهد کرد، همان ‌طور که حالا عرض میکنیم.

معنای «مالک» و «ملک» یوم الدین و یکسانی مقصود آن دو

در اینجا دو قرائت هست: یکى «مالِکِ یَومِ الدّین»، یکى «مَلِکِ یَومِ الدّین». «مٰلِک» اگر گفتیم، از ریشه‌ى مِلک است؛ یعنى دارنده، صاحب. «مَلِک» اگر گفتیم، از ریشه‌ى مُلک است؛ یعنى سلطان، پادشاه، حاکم. خب، مى‌بینید تفاوتى نمیکند؛ چه ما بگوییم خداوند «مٰلِکِ یَومِ الدّین» است، یعنى صاحب و صاحب‌اختیار و دارنده‌ى روز دین است، یعنى همه‌ چیزِ روز دین، یعنى روز قیامت در اختیار او است؛ چه بگوییم، خداوند مَلک و سلطان و پادشاه روز دین است؛ یعنى باز همه‌ چیزِ روز دین و روز قیامت تحت قدرت و سلطه‌ى او است.

معنای «مالک یوم الدین»: اختیار همه‌چیز در قطعهٔ جزا به دست خدا

«مٰلِکِ یَومِ الدّین»، یعنى مالک و صاحب‌اختیار آن قطعه‌ى از زندگى شما که شما در آنجا عملى ندارید و صرفاً یکپارچه جزا است ــ جزاى آنچه در این قطعه‌ى کوتاه دنیا انجام دادید ــ خدا است؛ همه ‌چیز در اختیار او است. آنجا دیگر این مالکیّت مصنوعىِ قراردادىِ بسیار ناقصى هم که من و شما در دنیا از آن برخوردار هستیم، نیست.

تأثیرات روانی توجه به جملهٔ «مالک یوم الدین»

… به «یوم الدّین» و روز قیامت در آن سخنى، هشدارى، معرفتى وجود نداشته باشد. در یک جمله‌ى خلاصه در سوره‌ى حمد میفرماید: مٰلِکِ یَومِ الدّین. آن خدایى که شما دارید ستایش و سپاس او را میگویید، صاحب‌اختیار و دارنده و مالک روز جزا است؛ همه‌ چیز در اختیار او است. البتّه تأثیرات روانى این جمله هم، تأثیرات قابل توجّهى است. اگر کسى با توجّه به این «مٰلِکِ یَومِ الدّین» تکلّم کند و تلفّظ بکند، تأثیرات روانى مهمّى براى خود او دارد. چون ما همه‌ى کارها را میکنیم براى عاقبتش، براى محصول و نتیجه‌اش. خب، یک جایى هست که همه هیچ‌کاره‌اند؛ هیچ‌ کس کاره‌اى نیست، جز خداى متعال. و کار را باید براى خدا کرد تا انسان بتواند از آن نتیجه بگیرد. خب، این هم راجع به جمله‌ى «مٰلِکِ یَومِ الدّین».

دلالت تقدیم «ایاک» بر «نعبد» بر انحصار عبادت در خدا

… تو را عبادت میکنیم. البتّه «اِیّاکَ نَعبُد» غیر از «نَعبُدُکَ» است. «نَعبُدُکَ» یعنى تو را عبادت میکنیم؛ همین. تو را بندگى میکنیم یا تو را عبادت میکنیم، یا تو را عبودیّت میکنیم؛ همین اندازه. «نَعبُدُ» یعنى عبادت میکنیم، «کَ» ضمیر متّصل خطاب هست، یعنى تو را. اگر به جاى این ضمیر متّصل خطاب، ضمیر منفصل آوردیم و قبل از «نَعبُدُ» آوردیم، یعنى گفتیم: اِیّاکَ نَعبُد ــ «اِیّاکَ» مثل همان «کَ» میماند، یعنى تو را امّا وقتى ‌که آن ضمیر را به جاى اینکه بعد از «نَعبُدُ» بیاوریم، قبل از «نَعبُدُ» آوردیم ــ معنا یک تفاوت عمده‌اى پیدا میکند؛ انحصار را میفهماند. اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را عبادت میکنیم. در ادبیّات عرب و زبان عرب و لغت عرب، وضعیّت این‌ جورى است؛ فرق میکند با «نَعبُدُکَ». «نَعبُدُکَ» یعنى تو را عبادت میکنیم، اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را عبادت میکنیم و هیچ موجود دیگرى را جز تو عبادت نمیکنیم. این مسئله‌ى عبادت خداى متعال، مسئله‌ى مهمّى است.

فهرستی از همهٔ معارف قرآن بدون مطلب محوری واحد

سوره حمد با بقیه سوره‌ها متفاوت است اگر کسی سؤال کند که مطلب محوری سوره حمد چیست؟ نمی‌شود پاسخی به او داد سوره حمد فهرست‌گونه‌ای است از همه معارف قرآن یا بگوئیم از همه معارفی که مسلمان نیاز دارد که بطور دائم در جان خود بپروراند و معرفت به آنها را در خود عمق ببخشد. در سوره حمد هست منتهی به اشارت، من به‌عنوان نمونه به بعضی از معارفی که در سوره حمد هست اشاره می‌کنم، «خدا» - عالی‌ترین معرفت همه ادیان و اسلام - رابطه فیض عام الهی با همه موجودات و مخلوقات که یکی از اساسی‌ترین مفاهیم دین همین رابطه خدا با تمام موجودات از طریق …

اشارهٔ کوتاه به امهات معارف قرآن و نام‌گیری به ام‌القرآن

مسئله هدایت الهی و جستجوی آن از دامنه فیض خدا - مسئله معاد که باز یکی از مهم‌ترین ارکان معارف الهی است -تقسیم انسان‌ها به سه گروه هدایت یافته، گمراه و غضب شده - در نهایت خواستن از خدا درخواست کردن از خدا، این همه معارف که هر کدام از اینها یک فصل بسیار مهمی از معارف الهی است، و همه اینها در قرآن وجود دارد و همه اینها در سوره حمد به شکل کوتاه و اشاره آمده، البته اشاره که می‌گوئیم معنایش زبان رمز نیست بلکه با تبیین همه کلمات حمد در این سوره همه این معارف را می‌شود شناخت و فهمید. خوب پس سوره حمد با سوره‌های دیگر قرآن این تفاوت را دارد که یک مطلب محوری ندارد بلکه مجموعه‌ای از مطالب محوری و امّهات مسایل قرآنی است برای همین هم هست که به سوره حمد گفته می‌شود «امّ القرآن» ام یعنی چیزی که همه چیز به او برمی‌گردد، مرجع، مقصد. به مادر هم که عرب می‌گوید «ام» چون کودک به او برمیگردد - لذاست که جای تعجب نیست که اگر ما دیدیم در همان تفسیری که اشاره کردم که امام در اوایل انقلاب بیان کردند شاید یکی دو جلسه یا بیشتر درباره باء بسم الله. و مقام بسم الله صحبت کردند.

اشارهٔ «غیر المغضوب علیهم و لا الضالین» به خطر گمراهی پس از نعمت هدایت

شما نگاه کنید؛ این قضیه چقدر مهم است که ما هر روز بارها در سورۀ حمد، باید جمله‌ای را که به‌نحوی اشاره به همین حقیقتِ تلخ دارد، تکرار کنیم: «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیمَ * صِراطَ الَّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهِم غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهِم وَ لَا الضّآلّیَ» راه کسانی که به آنان نعمت دادی. منتها کسانی که خدا به آنان نعمت داده است دو نوعند؛ اول، کسی که دچار بلای غضب الهی و بیماری ضلالت بعد از هدایت شده است، که می‌گوید خدایا مرا جزو این اِنعام‌شده‌ها قرار نده. نوع دوم، کسی که اِنعام بر او شده است، اما دیگر مورد غضبِ بعدی و دچار ضلالتِ بعدی نشده است، می‌گوید مرا جزو اینها قرار بده؛ «صِراطَ الَّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهِم غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهِم وَ لاَ الضّآلّیَ» مرا از اِنعام‌شدگانی که از قبیل «فَاُولٰٓئِکَ مَعَ الَّذینَ اَنعَمَ اللهُ عَلَیهِم مِنَ النَّبیّینَ وَ الصِّدّیقینَ وَ الشُّهَدآءِ»[15] هستند قرار بده، نه از قبیل آنهایی که …

مغضوب‌علیهم و ضالین، نعمت‌یافتگانِ برباددهندهٔ نعمت

… هم جزو «انعمت علیهم» اند. نباید تصور شود که خدا به عده یی نعمت می دهد و عده یی را گمراه می کند و مورد غضب قرار می دهد؛ نه، «غیر المغضوب علیهم» به حسب ترکیب نحوی عربی، صفت «انعمت علیهم» است. خدا به انسان های زیادی نعمت داده است. نعمت دادشده گان دو نوع اند؛ یک عده کسانی هستند که با عمل خود، با سوء رفتار خود، با تنبلی خود، با انحراف خود و با دل سپردن و تن سپردن به هوس های زودگذرِ منحرف کننده، نعمت را بر باد دادند؛ یک عده هم کسانی هستند که نعمت را با کوشش و تلاش و شکرانه ی خود نگه داشتند. کسانی که نعمت را بر باد دادند، «مغضوب علیهم» و «ضالین» اند؛ آنهایی که نعمت را نگه داشتند، «غیرالمغضوب علیهم و لا الضّالّین» اند.

اشارهٔ «غیر المغضوب علیهم» به خطر ضلالت پس از هدایت

شما نگاه کنید این قضیه چقدر مهم است که ما هر روز، بارها در سوره حمد باید جمله‌ای را که به‌نحوی اشاره به همین حقیقتِ تلخ دارد، تکرار کنیم: «اهدناالصّراط المستقیم، صراطالذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم ولاَالضّالّین»؛ راه کسانی که به آنان نعمت دادی. منتها، کسانی که خدا به آنان نعمت داده است دو نوعند: اوّل کسی که دچار بلای غضب الهی و بیماری ضلالت بعد از هدایت شده است، که میگوید: «خدایا مرا جزو این انعام شده‌ها قرار نده.» نوع دوم، کسی که انعام بر او شده است، اما دیگر مورد غضبِ بعدی و دچار ضلالتِ بعدی نشده است. میگوید: «مرا جزو اینها قرار بده.» «صراط الذین انعمت علیهم غیرالمغضوب علیهم، ولاَالضالین.» مرا از انعام شدگانی که از قبیل «فاُولئک مع الّذین انعم اللَّه علیهم من النّبیّن و الصّدّیقین و الشّهدا[1] » هستند قرار بده، نه از قبیل آنهایی که درباره‌شان فرموده‌ای: …

ترجیح احتمالی قرائت «مالک» و نوشتن آن با الف در قرآن‌ها

این آیه‌ى شریفه این ‌جورى است: «مٰلِکِ یَومِ الدّین». البتّه قرائت «مٰلِک» شاید معروف‌تر است و از جهتى هم ممکن است ما ترجیح بدهیم قرائت «مٰلِک» را بر قرائت «مَلِک». بخصوص که بیشتر قرآنها هم «مٰلِک» مینویسند؛ حالا این نکته را ضمناً عرض بکنم: اینکه گفتیم اصل اختلاف ‌قرائت ناشى شده از ننوشتن «الف»، این در جاى خود محفوظ لکن الان «مٰلِک» را با «الف» مینویسند در قرآنها. اصل اختلاف ناشى شده از آن، امّا خود این کلمه‌ى «مٰلِک» جزو آن مواردى نیست که «الف» آن حذف میشود. …

ترجمهٔ جملهٔ «ایاک نعبد و ایاک نستعین»

بعد میرسیم به این دو جمله‌ى دیگر که بسیار دو جمله‌ى عظیم و عجیبى است: ایّاکَ نَعبُدُ وَ اِیّاکَ نَستَعین. «ایّاک نَعبُد» [یعنى] تو را بندگى میکنیم. «وَ ایّاکَ نَستَعین» [یعنى] و از تو کمک میطلبیم؛ این ترجمه‌ى این دو جمله است. اوّلاً «عبد» یعنى بنده و «عبادت» یعنى بندگى. و شاید این ‌جور استفاده بشود که عبادت از آن مصدرهایى است که از «عبد» گرفته شده؛ عبادت از «عبد» گرفته شده؛ بندگى از بنده گرفته شده؛ کمااینکه ترکیب بندگى هم شاید این را نشان بدهد. «بنده» …

«ایاک نعبد» به‌معنای نفی بندگی هوای نفس اسارت‌آور ملت‌ها

… یعنى پنجاه میلیون انسان ــ عواقب خضوع در مقابل آمریکا را، خضوع آن رئیس در مقابل آمریکا را تحمّل میکند، براى چه؟ براى اِشباع هواى نفْس آن آقا. یعنى گاهى وقتى که میدان به یک هواى نفْس داده میشود، بر سرنوشت یک ملّت اثر میگذارد. بندگى هواى نفْس یعنى این. اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را بندگى میکنیم، یعنى این هواى نفْس را دیگر بندگى نمیکنیم. اگر کسى بگوید «اِیّاکَ نَعبُد»، یعنى دیگر من هواى نفْسى را که موجب اسارت یک ملّت است، بندگى نمیکنم؛ و هر جور هواى نفْسى را؛ فقط [هم] این نیست؛ این یک مصداقش و یک مثالش بود. انسانها را به صورت فردى هم در نظر بگیرید، همین است. ملّتهایى که تسلیم هوا و هوس خودشان میشوند، تسلیم آن‌ جور حکومتها میشوند، در حقیقت تسلیم هوا و هوس خودشان شده‌اند.

«ایاک نعبد» زدایندهٔ پستی و حقارت بندگی هوس‌ها

… دیکتاتورى را تحمّل میکند، در مقابلش قیام نمیکند، براى خاطر اینکه میگوید خب من دارم عصر که از سر کار برمیگردم، میرویم در میخانه مى‌نشینیم، یک آب جُویى میخوریم، یک استراحتى میکنیم، خب چرا این را به هم بزنیم؟ ببینید؛ به این پستى، به این حقارت [افتاده بودند]؛ «اِیّاکَ نَعبُد» این حقارتها را از انسان میگیرد. اِیّاکَ نَعبُد؛ تو را عبادت میکنم. بندگى نمیکنم هوسها و خواستهاى انسان را که من را به پستى و حقارت میکشاند. ابعاد «اِیّاکَ نَعبُد» و توحید الهى و عبادت انحصارى خدا این است.

معنای الحمدلله: تعلق همهٔ ستایش‌ها و نیکی‌ها به خدا

… مدح هم هست در حالی که مدح با حمد متفاوت است، بنده در گذشته می‌گفتم سپاس و ستایش هر دو را با هم می‌آوردیم که هم معنای مدح و هم معنای شکر وقتی با هم جمع بشود می‌تواند معنای حمد را نشان دهد ولی چون محدود هستیم از جهت این لغت ناگزیر ستایش را به ‌کار می‌بریم. «الحمد» یعنی همه ستایشها، الف و لام الف و لام «جنس» یا الف و لام «استغراق» است الف و لام جنس یعنی آنچه الف و لام بر او داخل شده جنس مورد نظر است پس می‌شود «الحمد» یعنی جنس حمد و طبیعت حمد اگر الف و لام استغراق باشد یعنی آنچه الف و لام را بر او داخل شده به همه افراد مثل مورد نظر است بنابراین «الحمد» یعنی همه حمدها و ستایشها لله همه حمدها و ستایش متعلق است به خدا. آنچه که این جمله به ما می‌فهماند این است که همه نیکی‌ها و همه زیبائی‌ها متعلق به خداست از سوی خداست.

وجه تکرار الرحمن الرحیم پس از رب العالمین

باز بخشنده بخشایشگر صفت دیگری برای الله اینجا تکرار شده هم در بسم الله بود هم در اینجا آمده می‌توانیم بگوئیم این تکرار از این جهت مانعی ندارد که بسم الله یک صیغه و عبارت جداگانه است مال همه سوره‌هاست بنابراین «الرَّحْمنِ الرَّحِیم» در بسم الله یک حکایت جداگانه‌ای است در خود سوره حمد بعد از بسم‌ا... این صفت آمده برای تفهیم معارفی که در کلمه «الرَّحْمنِ الرَّحِیم» است که اشاره کردیم و می‌توانیم بگوئیم «الرَّحْمنِ الرَّحِیم» در بسم الله از دیدگاهی مورد توجه بود و در اینجا از دیدگاه دیگری در آنجا الله را با صفت رحمن و رحیم دارنده رحمت همگانی و ویژه و همیشگی توصیف کردیم برای این که صفت خداوند را بیان کرده باشیم اما در این جا که می‌گوئیم «الرَّحْمنِ الرَّحِیم» بعد از کلمه رب العالمین این برای این است که جهت ربوبیت الهی را بیان کرده باشیم خدا که رب العالمین است یعنی رشددهنده و تربیت‌کننده و پیش‌برنده است در چه جهتی خدای متعال انسان‌ها و موجودات را رشد می‌دهد؟ یا خداوندگار عالم در چه جهتی و دارای چه مضمونی است؟ دارای مضمون رحمت است رشد می‌دهد انسان‌ها را در جهت رحمت، هدایت می‌کند در جهت رحمت.

تعلیم ادب سخن گفتن با خدا به تعبیر علامه طباطبایی

… همه‌ی اینها هدایت قرآنی را مطرح میکند: شَهرُ رَمَضانَ الَّذی اُنزِلَ فیهِ القُرءانُ هُدًی لِلنّاسِ وَ بَیِّنٰتٍ مِنَ الهُدیٰ وَ الفُرقان؛[3] پیدا است که هدایت قرآنی در میان موضوعات‌ مربوط به قرآن شأن بالایی دارد. خود قرآن مجید هم با مسئله‌ی هدایت آغاز میشود؛ هم در سوره‌ی حمد این [مطلب] هست: اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیم -که به تعبیر مرحوم علّامه‌ی طباطبائی (رضوان الله تعالی علیه)‌ سوره‌ی حمد از اوّل تا آخر، ادب سخن گفتن با خدا را به ما تعلیم میدهد، یعنی خود خدای متعال به ما تعلیم میدهد که چه جوری باید با او صحبت کنیم؛ از آغاز «بِسمِ الله» تا آخرِ هدایت‌خواهی؛ که «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیم، صِراطَ الَّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهِم»؛[4] که راه مستقیم، راه آن کسانی است که خدای متعال به آنها اِنعام کرده است؛ آن هم آن اِنعام‌شدگانی که گمراه نشدند و مورد غضب قرار نگرفتند- هم در …

آغاز تفسیر از سورهٔ حمد

نیاز فارسی زبانان به تفسیر با عربی ‌‌زبانان اندکی تفاوت دارد، فارسی زبان به دو چیز نیاز دارد که عرب زبان به یکی بیشتر نیازمند نیست. عرب همین‌قدر احتیاج دارد که برایش این آیه را تبیین کنند ولی فارسی ‌‌زبان اول احتیاج دارد معنای آیه را بفهمد و بعد در سایه ترجمه و فهم زبان فصیح آیه در او تعمق بشود و ابعاد او بدست بیاید، ما روشمان براساس این نیاز استوار خواهد بود ما قرآن را ترجمه و سپس تبیین می‌کنیم این روش ما در تفسیر خواهد بود و از اول قرآن یعنی سوره، حمد شروع خواهیم کرد.