این اوّلی است؛ ببینید چطور ناگهان [حدیث] از عبادات و ذکر و دعا و مانند اینها منصرف میشود به یک مسئلهی اجتماعی، یک مسئلهی انسانی؛ ضعیفی را شما پناه بدهید؛ آوی، [یعنی] پناه دادن؛ به یتیمی که بیپناه است، پناه بدهید، مثل پدر با او رفتار کنید؛ این یک خصوصیّت.
دستورات اسلام برای حل مسئلهٔ لاینحل ایتام در دنیا
… در اختیار و سپرده شده به سازمانند، به صورت مضاعف رسیدگی کند. مبادا در نظام اسلامی، یتیمی مورد اهمال و ضیاع واقع شود! قرآن هم در چند جا یتیم را مورد تأکید قرار داده است و این به خاطر خصوصیتی است که در یتیم وجود دارد. مسأله یتیم، مسأله انسانىِ بسیار مهمّی است. البته دنیا تاکنون نتوانسته است مسأله یتیم را حل کند. امروز در دنیا مسأله ایتام، مسألهای لاینحل است؛ اما اسلام در خصوصِ ایتام، دستوراتی دارد که اگر به آنها عمل شود، این مسأله، حل خواهد شد. لذاست که من نسبت به مسأله ایتام تأکید میکنم و امیدواریم که خداوند همه شما را در راه امداد به آنها موفّق بدارد.
رسیدگی پیوسته به یتیمان برای جبران فقدان پدر و جلوگیری از ضایع شدنشان
… جان تو و جان خدا در یتیمان. یعنى هرچه میتوانید، به یتیم برسید؛ نبادا آن را فراموش کنید. [این] خیلى مهم است؛ ببینید چقدر این انسانشناسِ خداشناسِ روانشناسِ دلسوز، نکتههاى ریز را میبیند. بله، فقط مسئله، مسئلهى یک ترحّم شخصى و یک عاطفهى معمولى نیست. فرزندى که پدرش را از دست داده است، یک انسانى است که یکى از اساسىترین نیازهایش را از دست داده است و آن، نیاز به پدر است؛ باید شما یک جورى جبران کنى. [البتّه] نمیشود که جبران کرد، امّا بایستى مواظب باشید ضایع نشود این جوان، این نوجوان، این کودک. اللهَ اللهَ فِىالاَیتَام فَلا تُغِبّوا اَفواهَهُم؛ نبادا بگذارید اینها گرسنگى بکشند، گاهى چیزى به اینها برسد و گاهى نرسد. فَلا تُغِبّوا، معنایش این است که به اینها برسید از لحاظ وضع زندگى. وَ لا یُضیعوا بِحَضرَتِکُم؛ نبادا اینها با بودن شما ضایع بمانند و …
رسیدگی به یتیمان و جبران نیاز اساسی آنان به پدر، فراتر از ترحم شخصی
… ما معادل نداریم برایش در فارسی. اگر بخواهیم ترجمه کنیم، باید بگوییم جان تو و جان خدا، در یتیمان؛ یعنی هرچه میتوانید، به یتیم برسید. نبادا آن را فراموش بکنی! خیلی مهم است. ببینید چقدر این انسانشناسِ خداشناسِ روانشناسِ دلسوز، نکتههای ریز را میبیند! بله! فقط مسئلۀ یک ترحم شخصی و یک عاطفۀ معمولی نیست. فرزندی که پدرش را از دست داده است، یک انسانی است که یکی از اساسیترین نیازهایش را از دست داده است و آن نیاز به پدر است. باید شما جبران کنی یکطوری؛ نمیشود که جبران کرد، اما بایستی مواظب باشید ضایع نشود این جوان، این نوجوان، این کودک. «اَللَّهَ اَللَّهَ فِی الاَیتامِ فَلا تُغِبّوا اَفواهَهُم» نبادا بگذارید اینها گرسنگی بکشند، گاهی چیزی به اینها برسد و گاهی نرسد، «لا تُغِبّوا» معنایش این است. به اینها برسید ازلحاظ وضع زندگی. «وَ لا یَضیعوا بِحَضرَتِکُم» نبادا اینها ضایع بمانند و مورد …
محبت و نوازش امیرالمؤمنین (ع) به یتیمان و پدری کردن برای آنان
ابوالطُّفَیلْ نامی نقل میکند، میگوید امیرالمؤمنین در دوران حیات خود به یتیمها خیلی اهمیت میداد و نوازش میکرد یتیمها را[17]. میگفت من پدر این یتیمها هستم، بایستی به آنها محبت کنم تا مثل پدرشان با آنها رفتار شده باشد. میگوید آنقدر امیرالمؤمنین با این انگشت مبارکِ خود، عسل از ظرف برداشته بود و این بچۀ یتیم را که روی زانوی خود نشانده بود، عسل در دهان این بچۀ یتیم گذاشته بود؛ که فلانی، یکی از مسلمانهای آن روز، گفته بود من آرزو میکردم کاش من هم یتیم بودم که اینقدر مورد لطف و محبت امیرالمؤمنین قرار میگرفتم. این رفتار امیرالمؤمنین با ایتام است. لذا این حرفی که معروف است بین گویندگان ـ شاید در بعضی از کتابها هم باشد، بعید نیست ـ که میگویند (71/1/7) وقتی امیرالمؤمنین را آوردند داخل خانه، جراح آوردند. جراح با وسایل مخصوص آن زمان تشخیص داد که زهر بهشدت عمق پیدا …
آوردن کاسههای شیر از سوی یتیمانی که علی (ع) شبانه به آنان سر میزد
منظرۀ جالب در اینجا این است، همینطورکه مردم اطراف خانۀ علی طواف میکردند، با نگرانی فراوان راه میرفتند و از حال علی خبر نداشتند، دیدند یکمشت بچههای یتیم، هرکدام یک کاسۀ شیری را در دست گرفتند، اطراف خانۀ علی گرد آمدند. اینها تا دیشب نمیدانستند آن مردی که هر شب میآید، برایشان غذا میآورد، به زندگیشان سر میزند، از آنها دلجویی میکند، مادرهایشان را دلداری میدهد، چهکسی بوده؛ نمیدانستند که رئیس و زمامدار وقت، رئیس دولت و حکومت اسلامی است که هر شب میآید از پایینترین طبقات جامعه سرکشی میکند. ضمن اینکه دارد جامعه را میسازد تا در آن جامعه فقیری نباشد، ضمن اینکه مشغول اصلاحات عمیقی در آن جامعه میشود تا فقر و ثروت، هر دو بَر افتد؛ ضمن این، همین فقیرهایی را هم که هنوز موجودند، بالاخره بیچیزند، فراموش نمیکند. شبانه راه میافتد، انبان خرما و نان و …
غذا دادن و بازی کردن امیرالمؤمنین (ع) با کودکان یتیم برای دلجویی
… میشود. تا علی را میبینند، آشنا دیدهاند، راه را باز میکنند. علی وارد خانه میشود. بچهها بعضی خوابند، بعضی بیدارند؛ تا معلوم میشود که این مرد آشنای همهشب، وارد خانه شد، از خواب بیدار میشوند. دور امیرالمؤمنین را میگیرند و از سر و کولش بالا میروند. بعد کولهپشتی را میگذارد روی زمین، از داخلش غذا در میآورد. در پختن نان کمک میکند. غذاها را با دست خود در دهان کودکان میگذارد و چون کودکان دلشکسته هستند و پدرشان بالای سرشان نیست و دلگرفته هستند، بازیشان هم میدهد. مثل یک حیوانی، چهاردستوپا میشود، بچهها را روی دوشش سوار میکند، ادای گوسفند در میآورد و در خانه راه میرود. اینها را شما به چه حمل میکنید؟ شما را به خدا، با کدامیک از معیارها میشود این را اندازه گرفت و عظمتش را فهمید!
رفتار پدرانهٔ امیرالمؤمنین (ع) با یتیمان
در روایاتی که برای نقل در اینجا یادداشت میکردم، به روایتی از فردی به نام «ابوالطفیل» برخوردم که میگوید: امیرالمؤمنین علیهالسّلام، در دوران حیات خود به یتیمان خیلی اهمیت میداد و آنان را نوازش میکرد. آن حضرت میگفت «من پدر یتیمان هستم و باید به آنها محبّت کنم تا مثل پدر با آنها رفتار شده باشد.» میگوید: آنقدر امیرالمؤمنین علیهالسّلام، با انگشت مبارک خود، عسل از ظرف برداشتهبود و در دهان کودکان یتیم گذاشته بود، که یکی از مسلمانان آن روز گفته بود «آرزو میکردم کاش من هم یتیم بودم، تا چنین مورد لطف و محبّت امیرالمؤمنین علیهالسّلام قرار میگرفتم!»
خرید زمین مسجد از دو یتیم با پول خود و رعایت کامل حق آنان
… افتاده است. فرمود این زمین برای کیست؟ گفتند برای فلان دوتا بچۀ یتیم. پول از کیسۀ خود داد، آن زمین را خرید. بعد فرمود که در این زمین مسجد میسازیم؛ یعنی یک مرکز؛ مرکز سیاسی، عبادی، اجتماعی، حکومتی، مرکز تجمع مردم. مرکزیت لازم است. مسجد را شروع کردند ساختن. زمین مسجد را از کسی نخواست، طلب بخشیدگی نکرد؛ زمین مسجد را با پول خود خرید. دو بچۀ یتیمند، اما بااینکه پدر ندارند، مدافع ندارند، پیغمبر مثل پدر آنها و مدافع آنها، حقشان را تمام و کمال رعایت کرد.
بازی امیرالمؤمنین (ع) با کودکان یتیم گرسنه و شاد کردن آنان
امیرالمؤمنین وقتیکه مشک را گذاشت، گفت اجازه بده من تو را کمک بکنم. بچههای زن وقتیکه دیدند این زن وارد منزل شد، دور او را گرفتند تا از او آذوقهای که آورده بگیرند، گرسنه بودند. امیرالمؤمنین بچهها را مشغول کرد، این زن آردی را که آورده بود خمیر کرد و آماده کرد برای اینکه نان بپزد و امیرالمؤمنین ـ آنطوریکه در یک جایی من خواندم ـ با این بچهها آنچنان بازی میکرد که بچهها که از گرسنگی اشک در چشمشان بود، به خنده افتادند و لبخند میزدند، دلخوش شده بودند. وقتیکه خمیر حاضر شد امیرالمؤمنین به زن گفت حالا بگذار من تنور را برای تو آتش کنم. رفت کنار تنور، تنور را آتش کرد و هیزمها را داخل تنور میگذاشت. آتش تنور که زبانه میکشید، خود را در معرض این آتش قرار میداد، میگفت: «ذُق یا عَلُیِّ»[10] بِچش ای علی! این آتش …