غلیظ کردن ادبیات دینی بدون مابازای عملی، آفت دولت اسلامی
یکی دو مورد از این آفتها را بگویم. اولِ صحبت به بخشی از این آفتها اشاره کردم. غفلت کردن و از راه منحرف شدن، یکی از آفتهایش این است که ما ادبیات دینی را غلیظ کنیم؛ بدون اینکه مابازایی در عمل داشته باشد. این ما را، هم به ریاکاری میکشاند و هم ریاکاری را در بین مردم تشویق میکند. اینکه ادبیات دینی تقویت شود، من با آن هیچ مخالفتی ندارم؛ ولی باید مابازا داشته باشد. بیش از آنچه در رفتارمان اسلامی عمل میکنیم، در زبان و اظهار و تظاهراتمان نخواهیم خود را جلوه دهیم. بیشتر اهمیت دادن به فرم تا به محتوا، از آن آفتهاست.
هشدار ادعیه نسبت به ریا و سمعه و غرور در عبادت
نکته دیگر اینکه، آنان در خلال دعاهای مذکور، نقطههای ضربهپذیرِ معنوی را به یادِ ما میآورند و هشدار میدهند که «ممکن است از این نقاط ضربه بخورید و آسیب ببینید.» در همین دعاىِ شریفِ «ابوحمزه»، در عبارتی میفرماید: «اللّهم خُصّنی مِنْکَ بخاصَّةِ ذِکْرِکَ وَ لاتَجْعَل شَیئاً مِمَّا اَتَقَرَّبُ بِهِ فی آناءِ اللَّیلِ وَ اَطْرافِ النَّهارِ ریاءً وَلا سُمْعَةً وَلا اَشَراً و لابَطَرا»؛ «خداوندا! کاری کن که کارهای انجام شده از طرف من، ریا و سمعه نباشد. برای اینکه این و آن ببینند، نباشد. برای اینکه دهن به دهن بگردد، و مردم به هم بگویند خبر دارید فلان کس چه کار خوبی کرد و چه عبادات خوبی انجام داد، نباشد. از روی ناز و غرور، نباشد» آخر بعضی مواقع انسان کارهایی را از روی ناز و غرور انجام میدهد و به خود میبالد و میگوید: «آری! ما بودیم که این کار را انجام دادیم.»
نابودی کارهای خوب با اندکی ریا و سمعه
اینها نباشد. اینها، آن نقاطِ ضربهپذیر است. انسان خیلی کارهای خوب انجام میدهد؛ اما با اندکی ریا و سمعه، آن کارها را «هباءً منثورا» میکند. دود میکند و به هوا میفرستد. معصومین علیهمالسّلام به ما توجّه میدهند و میفرمایند: «مواظب باشید این طور نشود!» «واجْعَلْنی لَکَ مِنَ الْخاشِعینَ» تا آخر.
عمل برای جلب توجه دیگران بدتر از ترک عمل و شرکآلود
… و این از شعائر الهی است. اما بسیاری از عبادات یا اغلب عبادات، آن روابطی که بین خود انسان و خداست - ذکر، توجه، دعا، نافله، شب زندهداری، سحرخیزی، احسان و کارهای نیک - باید بین خود انسان و خدا بماند. مبادا انسان بهخاطر اینکه دیگران ببینند، کاری را انجام دهد! کاری که انسان بهخاطر توجه دیگران به خودش انجام دهد، از نکردن آن کار بدتر است؛ زیرا نکردن کار، یعنی انسان کاری را انجام نمیدهد. کاری که انسان برای جلب توجه دیگران نسبت به خودش انجام داده، کانه انجام نداده است. البته بدتر بودنش هم از این جهت است که عمل شرکآلودی انجام داده واین عمل شرکآلود، فعل حرام است و دور کننده است. بنابراین همهمان در هرجا و در هر موقعیتی که هستیم، باید خیلی تلاش کنیم که کار را خالص انجام دهیم. اگر کار برای خدا انجام گیرد و نیت برای خدا خالص باشد، اشکالاتی که معمولاً در کارها مشاهده میشود، پیش نخواهد آمد.ما وقتی مصالح واقعی را فدای حرف این و آن میکنیم …
ریا و سمعه، نقطهٔ آسیبپذیر معنوی که عمل نیک را تباه میکند
… برای اینکه دهانبهدهان بگردد که آقا خبر دارید فلانکس چه کار خوبی کرد، چه انفاق خوبی کرد، چه عبادت خوبی کرد؛ اینطوری نباشد، از روی ناز و غرور نباشد. انسان کارهایی را انجام میدهد از روی ناز و غرور، که بله! ما بودیم که این کار را انجام دادیم؛ اینها نباشد. اینها، آن نقاط ضربهپذیر است! انسان خیلی کارِ خوب میکند؛ اما با اندکی ریا و سُمعه[2]، گاهی آن را «هَبآءً مَنثوراً»[3] میکند؛ دود میکند میفرستد هوا. اینها را به ما توجه میدهند که مواظب باشید اینطوری نباشد! (73/11/28)
حضور مسئولان در آیینهای دینی برای خدا ریا نیست
یک سفارش دیگر مسئلهی تشرّع است. مسئولین بالا باید جدّاً متشرّع باشند، از محرّمات الهی اجتناب کنند، به آئینهای دینی اقبال کنند و این تشرّع را مردم هم ببینند؛ این ریا نیست. اینکه شما در نماز جماعت فلان مسجد شرکت کنید [ریا نیست]. بعضیها میگویند «ما نمیخواهیم ریا کنیم»! خب ریا نکنید، برای خدا شرکت کنید؛ واقعاً برای خدا. برای خدا است؛ اینکه شما به عنوان استاندار، در هیئت یا در نماز جماعت یا فرض کنید در راهپیمایی و مانند اینها شرکت بکنید، مردم تشویق میشوند؛ این کار خوبی است، این حسنه است؛ این یک حسنهی بزرگی است؛ این را برای خدا انجام بدهید و انشاءالله ثواب …
بیبرکت شدن کار نمایشی برای دیده شدن و تعریف مردم
توصیهی دوّم من این است که کار را ــ یعنی همین کارهایی را که دارید میکنید ــ با نیّت [برای] خدا انجام بدهید. کار نمایشی ــ که مردم بدانند، مردم ببینند، مردم از ما تعریف کنند ــ کار را بیبرکت میکند. کار را وقتی با اخلاص انجام دادید، فَمَن کانَ یَرجوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلیَعمَل عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشرِک بِعِبادَةِ رَبِّهِ اَحَدًا؛[10] کسی را با خدا شریک نکنید، کار را برای خدا انجام بدهید. خب خدمت به مردم کاری است که مورد رضای الهی است، بگویید پروردگارا! …
پرهیز از غلبهٔ خودنمایی بر تذکر در تلاوت
… تلاوت شما باید در خدمت ذکر باشد؛ باید جوری تلاوت کنید که منِ مستمع، متذکّر بشوم، و به یاد خدا، به یاد قیامت، به یاد عوالم بالا بیفتم؛ بیشتر از آنکه انسان متذکّر است، باید از تلاوت شما متذکّر بشود؛ شما در تلاوتتان این را در نظر قرار بدهید، این را بخواهید. مراقب باشیم که چیزهای حاشیهای، بعضی از خودنماییها ــ که ماها خب انسانیم، ضعیفیم، در کارهایمان یک بخشی، یک خودنماییهایی هست، حالا بنده آن مقدار کمش را نمیخواهم خیلی متّه روی خشخاش بگذارم ــ غلبه نکند؛ آن حالت خودنمایی بر آن حالت تذکّر و مُذَکِّریّت و دعوت الیالله غلبه نکند در این تلاوتی که شما انجام میدهید. نباید فقط به عنوان یک هنر به این نگاه کنید؛ بعضی از خوانندههای قرآن غیر ایرانی را که انسان نگاه میکند، به این [کار] فقط به صورت یک هنر نگاه میکنند؛ نه، این فقط یک هنر نیست؛ این، وسیلهی دعوت الیالله است؛ با این شکل بایستی به آن نگاه کنید. باید جوری باشد که …
ریا مبطل عمل، حرام و نوعی شرک
… را هم متحمّل میشود، لکن مورد قبول قرار نمیگیرد. در روایت داریم که بعضی هستند که شب پا میشوند نماز هم میخوانند، امّا جز بیداری هیچ عایدیای برای آنها در این کار وجود ندارد؛ عایدیِ او فقط همین بیدار شدن و خوابِ انسان ناقص شدن و خراب شدن است؛ یعنی قبول نمیشود. حالا یا این است که قبول نشدن خدای نکرده به خاطر یک عمل حرامی است که آن عبارت است از ریا -چون ریا علاوه بر اینکه مُبطلِ عمل است، خودش هم حرام است؛ ریا نوعی شرک است- یا به خاطر این است که نه، ریا و عمل حرامی وجود ندارد، [فقط] توجّه ندارد؛ بیهوا همین طور پا میشود مثلاً یک نمازی میخواند، بدون توجّه، بدون خشوع، بدون ذکر؛ فایدهای ندارد. بنابراین، تقوا اگر بود، این تأمین شده است؛ اِنَّما یَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ المُتَّقین.
ریاکاری و دروغگویی مدعیان حقوق بشر، خطر بزرگ دنیا
… ببخشید را هم نمیگویند. در غزّه، در یمن، در بحرین، در سوریه، در عراق، در مناطق دیگر فجایعی اتّفاق میافتد که انسان حیرت میکند از بیرحمی و سنگدلی آن کسانی که این فجایع را انجام میدهند؛ چطور میتوانند؟ یک آدمی را داخل قفس کنند، زنده زنده بسوزانند و آتش بزنند! دستگاههای حقوق بشری هم بنشینند و تماشا کنند. آنوقت یک سگی یا یک گربهای وقتی داخل چاه میافتد، همهی ابزارها را به کار میگیرند که این را از داخل چاه سالم بیرون بیاورند، یعنی ما طرفدار موجود زندهایم؛ خطر بزرگ دنیا این ریاکاری است، این دروغگویی است، این نفاق است؛ دشمن، این[طور] است. قصدشان این است که در منطقه اهداف خود را پیاده کنند؛ البتّه جمهوری اسلامی، به توفیق الهی و به حولوقوّهی الهی، نه فقط مانع نفوذ دشمن در درون خود میشود، [بلکه] تا حدود زیادی مانع پیاده کردن نقشههای دشمن در منطقه هم شده است؛ این توفیق …
نقد تابلوزدن برای کار نکرده و ارزش کار پرجوشش بیتابلو
… آنجا. بنده از یک جادّهای نزدیک یک شهری عبور میکردم، یک تابلویی دیدم روی زمینِ افتاده، یک چیزی [هم] رویش نوشته بودند. امسال افتاده بود، سال بعد افتاده بود، بعد هم دیگر نرفتیم ببینیم [چه شد]. شاید تا حالا هم آن تابلو آن بالا باشد، آن زمین هم افتاده باشد؛ این فایدهای ندارد. بعضی جاها هست که هیچ تابلویی هم ندارد، امّا جوشش کار و حرکت در آن فراوان است؛ این باارزش است.
رد حذف شعائر اسلامی به بهانهٔ پرهیز از ریا و تظاهر
… را از بین مردم بردارند؛ نخیر، بنده این را نمیگویم. مطلقاً نباید نشانههای اسلامی را تضعیف کرد. «و من یعظّم شعائر اللَّه فانّها من تقوی القلوب»؛ اصلاً بنای شعائر بر تظاهر و بر نشان دادن و بر مطرح کردن و جلو چشم نگهداشتن است. شعائر را مطلقاً نباید تضعیف کرد. بعضیها به اسم اینکه ما اهل ریا نیستیم و نمیخواهیم تظاهر کنیم، شعائر اسلامی و علامتهای اسلامی و سیمای اسلامی و وجههی اسلامی و رفتار اسلامی و پرچمهای اسلامی را از زندگىِ خودشان و زندگی مردم جمع میکنند؛ نخیر، بنده مطلقاً این را توصیه نمیکنم؛ بلکه بعکس، توصیه میکنم مقید باشید اینها را نگه دارید. منتها اگر بناست جانماز آب بکشیم، واقعاً روی آن جانماز نماز هم بخوانیم؛ والاّ انسان جانماز را آب بکشد و رویش نماز نخواند و کنار بیندازد، فایدهیی ندارد.
انجام ندادن کار نیک از روی ریا
… الاصدقاء»؛ آنچه را که به عنوان سخن راز و امانت به او سپرده شود، حتی برای دوستانش هم آن را افشا نمیکند. «و لایکتم الشهادة للبعدء»؛ اگر یک وقت کسی برای احقاق حقّش به گواهی او احتیاج داشته باشد، گواهی و شهادت خود را کتمان نمیکند؛ ولو آن شخص از او دور باشد. «و لایعمل شیئا من الحقّ رئاء»؛ هیچ کار نیکویی را از روی ریا انجام نمیدهد. «و لا یترکه حیاء»؛ هیچ کار خیری را هم از روی خجالت و حیا ترک نمیکند. به بعضیها میگویند: آقا! چرا فلان جا نماز یا نافله یا نماز اوّل وقتتان را نخواندید؟ میگویند خجالت کشیدیم! نه؛ از روی حیا، هیچ کار نیکی را ترک نکنید. خواهند گفت متظاهر است؟ بگویند. خواهند گفت …
ریا و سمعه و بیمغزی ویژگی انسان ظاهرگرا و ناکارآمدی او در سختیها
… خدا! یک جور دیگر انسانى است که باطن او بر ظاهر او ترجیح دارد؛ ظاهرش هر چه هست، باطن او بهتر و بیشتر از این ظاهر است؛ امام سجّاد به ما درس میدهد که ما از خدا بخواهیم که از این نوع دوّم باشیم. و میدانیم که دعاها، فقط خواستن از خدا نیست؛ درسِ به خود ما هم هست. ریاکارى مال مردم نوع اوّل است، سمعه[4] مال مردم نوع اوّل است، پوکى و بىمغزى مال مردم نوع اوّل است؛ آن جور مردمى، نه در جنگ به درد میخورد، نه در شدّت به کار مىآیند، نه بارهاى سنگین را میتوانند بر دوش بردارند؛ فقط ظاهر! تربیت اسلامى غیر از این است. تربیت اسلامى این است که البتّه ظاهر را باید حفظ کنى، امّا باطنت باید از ظاهرت بهتر باشد. نگویند کسانى که ظاهر هر جور بود بود، اصل باطن است؛ بله، اصل باطن است، امّا ظاهر باید نمودار باطن باشد؛ اَلظّاهِرُ عُنوانُ الباطِن؛[5] ظاهر را …
دشمنی حافظ با نفاق و تزویر در شیخ و صوفی و امیر
بحث سالوسستیزی حافظ هم از همین قبیل بحث عرفانی است. یکی از بیتالغزلهای دیوان حافظ، سالوسستیزی است. دشمن نفاق و دورنگی است و تزویر در هر که که باشد؛ چه در شیخ، چه در صوفی، چه در امیر. برای او فرق نمیکند؛ با تزویر مخالف است. این هم ناشی از همان دید عرفانی است.
ناسازگاری تزویر و ریا با مسلمانی و شرک بودن آن
این حرف یک عارف است. نَفَس، نَفَسِ یک عارف است. راست هم میگوید مسلمانی، اصلاً اسلام، یعنی تسلیم در مقابل پروردگار و محو شدن در اوامر او ولو فروتر از پایهی عرفان و معرفت. این با تزویر و ریا که شرک است، نمی سازد.
باطل شدن انفاق با ریا و بیاشکال بودن انفاق آشکار بدون ریا
… کنید. نه، از بهترین آنچه که دارید، در راه خدا انفاق کنید که این آیهی سورهی بقره است و آیهی سورهی آل عمران هم که معروف است، در ذهن همه هست که: «لن تنالوا البرّ حتّی تنفقوا ممّا تحبّون»؛[7] آن عزیزترهاش را در راه خدا بده، آنچه که بیشتر به آن علاقه داری. یک آیه، یا یک دسته آیات در این باب است که انفاق در راه خدا مثل نماز یک عبادت است و ریا آن را باطل میکند. اگر انفاق را برای این بکنیم که دیگران بگویند به به، فلانی انفاق در راه خدا کرد، تحسین کنند ما را، این عمل را خراب میکند و باطل میکند که: «لا تبطلوا صدقاتکم بالمنّ و الاذی کالّذی ینفق ماله رئاء النّاس»،[8] که معلوم میشود که آن کسی که رئاء النّاسْ مالش را میدهد، برای ریا، او هم کار خودش را باطل میکند. اما در عین حال اگر چنانچه بدون ریا باشد، هم در راه خدا آشکارا انفاق کردن خوب است و هم پنهان انفاق کردن. این موجب نشود که کسانی انفاق آشکار نکنند، بکنند، بدون ریا باشد، اما آشکار بودن، در معرض دیدها بودن، هیچ اشکالی ندارد که میفرماید: «ان تبدوا الصّدقات فنعمّا هی»؛[9] چه بهتر که آنچه را که در راه خدا میدهید، آن را آشکار کنید، دیگران ببینند، تشویق بشوند و کار خیر فضای جامعه را پر کند.
ریاکارترین بودن چهرههای سیاسی در تاریخ
… کرد با استمالت[8] به خیال خودش، عاقلانه، با حلم و بردباری با اینها حرفزدن. دید نهخیر، اینها اینطور نیستند، بنا کردند با او جنگیدن، با سخنهای نیشدار و گزنده او را محکومکردن. هرچه بنا کرد با اینها استدلالکردن، آنها درمقابل، استدلالهای قویتری آوردند. معاویه شروع کرد از شیوۀ معروف ریا ـ همیشه انسان برای پیداکردن مصداق ریا میرود سراغ آنکسانیکه وجهۀ مذهبی دارند، زاهدان و زاهدنمایان، اما عجبا که در تاریخ، چهرههای سیاسی را، انسان، ریاکارترینِ چهرهها میبیند ـ معاویه بنا کرد ریاکاریکردن پیش مالک اشتر و پیش عمروبنحَمِق و پیش صَعصَعَةبنصوحان عَبدی و زیدبنصوحان[9] ـ برادرش ـ و پیش این مردمانِ زبانآورِ مسلمانانِ واقعی، که ما مسلمانیم، شما مسلمانید، عرب به اسلام شرافت پیدا کرده، چنین شده، چنان شده ـ که هرکس دلش میخواهد مراجعه کند به ابنابیالحدید در آنجا شرح این مکالمه مفصّل نقل شده[10] ـ اینها هم بنا کردند دانهدانه بافتههای او را بازکردن و رشتههایش را پنبهکردن. او از اسلام دم زد، گفتند تو خبر از اسلام نداری. هرچه او گفت، جوابش را دادند. تا معاویه مجبور شد اینها را ردشان کند. به عثمان نوشت بابا اینها را یک جای دیگری محوّلشان کن. تا اینکه مجبور شد عثمان به اینها اِعمال فشار کند.
توصیف خروج ریاکارانه و خودآرایانه به میدان جنگ
دو خط است؛ دو جریان است. [یکی] آنکسانیکه قرآن میگوید مثل آنها نباشید، که «بَطَراً» از روی غرور، خودخواهی، نفسپرستی [خارج میشوند]؛ یعنی چیزی که در او نیست، اخلاص است. فقط «خود»، فقط «من» مطرح است در حرکت آن خط فاسد. «وَ رِئآءَ النّاس» خودش را آرایش کرده، بر اسب قیمتی سوار شده، جواهرات را به خودش آویزان کرده، رَجَزهایی خوانده، از مکه دارد خارج میشود، به کجا؟ به میدان جنگ. اتفاقاً میدان جنگ هم میدانی است که همین آدم و دهها مثل او، در آن به خاکِ هلاک خواهند غلتید؛ اما خارجشدن او اینطوری است، فقط نفْس در او وجود دارد.
ظاهر زاهدانه و باطن شهوتران زاهدان همنشین خلفا
… اینها هم چندجور بودند. بعضی کسانی بودند که در خانه نشسته بودند، و فکر میکردند که دلیلی ندارد بیخودی خودمان را به دردسر بیندازیم. حدیث هم میخواندند که پیغمبر گفته که بیخودی دودستگی ایجاد نکنید، بیخودی دردسر برای خودتان درست نکنید! یک عده اینها بودند. یک عده، علما و زهّادی بودند که علیرغم ظاهر زاهدانهشان، باطن شهوترانی داشتند. در کنار خلفا، عیش میکردند، کِیف میکردند، به خوشی میگذراندند. در مجالس عیش خلفا شرکت میکردند؛ و عالم و بزرگوار هم بودند! یک عدۀ دیگرشان هم فتوابهمزد بودند! فتوا میدادند و از دستگاه خلافت پول میگرفتند. هرچه آنها لازم داشتند، اینها برایشان فوری صافوصوف میکردند. و داستانهای فراوانی در این مقولات هست، از این فتوابهمزدها یا شهوترانها، که چگونه در …
دوری شهید بهشتی از تظاهر و یکی بودن ظاهر و باطن او
… کار. نظم خیلی مهم است. باابتکار بود، پُرحوصله بود؛ در مقابل اعتراض حتّی اعتراضهای اهانتآمیز از جا درنمیرفت؛ حرفها را میشنید، حتّی حرف مخالف را مینشست گوش میداد و میشنید؛ بسیار پُرحوصله [بود]. اینها همه برای ما درس است، باید یاد بگیریم اینجوری عمل کنیم. بیتظاهر بود؛ آدم اهل تظاهری نبود؛ نه، ما سالهای طولانی دیده بودیم؛ باطن او همان چیزی بود که در ظاهرش آن را نشان میداد. آدم اهل تظاهر نبود. خب خدای متعال هم اجرِ شایستهی برترین بندگان خودش را به او داد و آن، شهادت به دست اشقیالاشقیاء در آن دوران بود که خدای متعال آن را به این بندهی مؤمن و صالح خودش هدیه کرد.
ریا از آفات نماز
… در آن ضبط بکند، یک چیز عجیبوغریبی از آب درمیآید. از اوّلی که وارد نماز میشویم تا آخر نماز، ذهن کجاها میرود، کجاها را سِیر میکند، چه مسائلی را حل میکند، به چه مسائلی دلبستگی و فریفتگی و دلباختگی نشان میدهد. این یکی از آن آفاتِ به تعبیر بنده چارواداری است. اگر از این آفت توانستیم خودمان را محفوظ بداریم و نیز از یک آفت دیگر که ریا [است] -«وَ ابرَأ قَلبی مِن الرِّیاءِ وَ السُّمعَةِ وَ الشَّکِّ فی دینِک»[6] که در دعا هست- توانستیم خودمان را نجات بدهیم، تازه نماز ما میشود یک نماز عادی و معمولی؛ عمق نماز باز محفوظ نیست.
ریا گناه کبیره و معصیت شدن نماز ریایی
… عبادت. یعنی کار انسان - یک کار واحد - با دو نیت مغایر، دو حالت گوناگون پیدا میکند: گاهی همان کار میشود عبادت، گاهی همان کار میشود معصیت. نمازی که انسان میخواند، اگر به قصد تقرب به خدا بخواند، توجهش به خدا باشد، با اخلاص نماز بخواند، این بالاترین عبادتهاست؛ اگر همین نماز را برای ریا بخواند، این نماز میشود معصیت و خود آن نماز، میشود گناه. ریا، گناه کبیره است؛ مصداقش هم میشود همان نمازی که از روی ریا خوانده شد؛ نیت اینقدر مؤثر است. شما اگر چنانچه این تحصیل را، این تلاش علمی را، این سعی برای به دست آوردن رتبههای نخبگی را، برای خدمت به مردم و برای خدمت به کشور و برای سربلندی نظام اسلامی انجام بدهید، بلاشک یکی از حسنات شما خواهد بود.
نهی قرآن از حرکت از سر غرور و خودنمایی
… نمیکند. ببینید، قرآن کریم وقتى که با مسلمانها در صدر اسلام سخن میگوید، میفرماید «وَلا تَکونوا کَالَّذینَ خَرَجوا مِن دِیارِهِم بَطَرًا وَرِئاءَ النّاس»؛[3] اینجا [هم] امام حسین میگوید «اِنّى ما خَرَجتُ اَشِراً وَ لا بَطَرا». ببینید، دو خط و دو جریان است. آنجا قرآن میگوید مثل آنها نباشید که «بَطَراً»، [کارهایشان] از روى غرور، خودخواهى، نفْسپرستى [است]؛ یعنى چیزى که در او نیست، اخلاص است؛ فقط «خود» و «من» در حرکت آن خطّ فاسد مطرح است. وَرِئاءَ النّاس؛ خودش را آرایش کرده، بر اسب قیمتى سوار شده، جواهرات را به خودش آویزان کرده، رجزهایى خوانده، از مکّه دارد خارج میشود؛ به کجا؟ به میدان جنگ. اتّفاقاً میدان جنگ هم میدانى است که همین آدم و دهها [نفر] مثل او در آن به خاک هلاک خواهند غلتید امّا …
دوری حافظ از علمفروشی و زهدفروشی و دینفروشی رایج زمانه
… یک عالم زمانه است، یعنی درس خوانده و تحصیل کرده و مدرسه رفته است. فقه و حدیث و کلام و تفسیر و ادب فارسی و ادب عربی را آموخته. حتّی آن چنان که حدس زده میشود از اصطلاحاتی که در نجوم و غیرو به کار رفته، در این علوم هم دستی داشته و تحصیلی کرده، یک عالم است. این عالم، بساط علمفروشی و زهدفروشی و دینفروشی را هرگز نگسترده، که آن روز چنین ساطهایی رواج داشته. این عالم، در بخش عمدهای از عمرش، راه سلوک و عرفان را هم پیموده. در اینکه وابستهی به فرقهای از متصوّفه هم نیست، شاید شکّی نباشد. یعنی هیچ یک از فرق متصوّفه، نمیتوانند ادعا کنند که حافظ جزو سلسلهی آنهاست؛ زیرا که برای او هیچ مرشدی، شیخی، قطبی بیان نشده و …