مایهٔ اختلاف نبودن تفاوت در اثبات اول شوال و مأجور بودن هر دو گروه
… نجومی در کشور ما و مراکز علمی دنیا همین بود که امسال ماه رمضان سی روزه خواهد بود؛ ولی اگر برای کسی بعد از بیستونهم ماه رمضان - شب سیام یا روز سیام - ثابت شد که ماه شوّال طلوع کرده است، وظیفه او این است که طبق تکلیف شرعی، آن روز را ابتدای ماه شوّال بداند. این چیزها در شریعت اسلامی مایه اختلاف نیست. کسانی که دیروز را روز اوّل شوّال دانستهاند، بر اساس تکلیف و طبق جزم خود عمل کردهاند و پیش خدای متعال مُثابند. بقیه مردم هم که به تبع جمعی از مراجع عظام در قم و نجف، برای آنها احراز نشد که دیروز اوّل شوّال باشد - که برای ما هم این معنا احراز و ثابت نشد - پیش خدای متعال مأجورند. وظیفه ما این بود، وظیفه آنها هم آن بود. آنچه مهم است، عمل به تکلیف و از دست ندادن ذخیره ماه رمضان است.
لزوم جستجوی هلال به سبب ابتنای محاسبات شرعی بر ماههای قمری
مسئلهی دیگر در مورد هلال ماه شوّال است که حسّاسترین هلالهای دوازده ماه همین هلال ماه شوّال است. البتّه برادران و خواهران این را بدانند که در جستجوی هلال برآمدن و اوّل ماه را معلوم کردن، در همهی ماهها و در همهی شرایط، یک کار مثبت بلکه لازمی است؛ چون همهی محاسبات شرعی و اسلامی ما بر اساس همین محاسبهی ماههای قمری است. یعنی ایّام متبرّک، فرض بفرمایید نیمهی رجب، اوّل رجب، ۲۷ رجب، نیمهی شعبان، این ایّام مختلفی که هر کدامی فضیلتی دارد و اعمال مستحبّهای دارد، اگر شما بخواهید این فضیلت را درک کنید، باید آن روز را بشناسید؛ و آن هم نمیشود مگر با دانستن هلال آن ماه.
وجوب استهلال در شب عید فطر جز در صورت اطمینان به رؤیت دیگران
… خب، اینها متوقّف بر این است که شما ماه را بشناسید. امّا مسئلهی ماه شوّال، از این جهت بیش از ماههای دیگر اهمّیّت دارد که اینجا امر، دایر بین وجوب و حرمت است؛ یعنی اگر شما دیشب هلال را دیده بودید، روزهی امروز حرام بود؛ حالا که ندیدید، روزهی امروز واجب است. پس دَوَران امر بین وجوب و حرمت است در روز عید فطر؛ پس استهلال ــ یعنی در جستجوی هلال برآمدن و تلاش کردن برای دیدن ماه شب اوّل ــ واجب است؛ مگر اینکه شما بدانید دیگرانی هستند که میبینند.
توصیه به احیای عادت مراقبت از اول ماههای قمری بهویژه ماههای حساس
متأسّفانه حالاها خیلی کم معمول است؛ سابق بیشتر بود. بخصوص بنده در مشهد میدیدم و خیلی رایج بود؛ معمول بود که شبِ مظنون به اوّل شوال را، مردم جمع میشدند دستهدسته در گذرها، در خیابان، سر بازار، [روی] پشتِبامها، مخصوصاً پشتِبام مساجد، که ماه را ببینند. پس این یادتان باشد که باید این عادت را در خودمان به وجود بیاوریم که همهی ماهها ــ بخصوص این ماههای حسّاس مثل ماه شوّال، مثل ماه رمضان، مثل ماه ذیحجّه ــ را مواظب باشیم، اوّل ماه را به دست بیاوریم.
لزوم دستگاهی تخصصی و مجهز برای جستجوی هلال در همهٔ ماهها
البتّه بنده پارسال این را گفتم[4] ــ امسال هم تا حدود زیادی بحمدالله عمل شد، لکن این کافی نیست ــ ما دستگاهی لازم داریم برای اینکه همهی ماهها هلال را به وسیلهی آدمهای متخصّص، با دستگاههای فنّی، با چشمهای مسلّح، در مظانّ[5] پیدا کردن هلال بروند جستجو کنند و پیدا کنند، به ما بگویند، ما بگوییم تا مردم بدانند که اوّل ماه است.
رؤیت شخصی بهعنوان راه اثبات اول ماه به شرط آشنایی با جای ماه
خب، حالا اوّل ماه چه جوری ثابت میشود برای انسان؟ چند راه دارد، پنج شش راه ذکر کردهاند: یکی رؤیت است؛ خود شما بروید و استهلال کنید؛ البتّه به شرط اینکه جای ماه را بدانید و وارد باشید؛ این یک مقدار آشنایی را لازم دارد. من پارسال عرض کردم از قول یکی از علمای تهران که مرحوم شده ــ خداوند رحمتش کند ــ ایشان میگفت روز آخر ماه رمضان، در مدرسهی بزرگ آخوند در نجف، روی پشتِبام طلبهها داشتند استهلال میکردند؛ یک مرد مسنّی هم نشسته بود، بساط افطارش را پهن کرده بود، [امّا] استهلال …
لزوم عمل به رؤیت یقینآور شخصی حتی در صورت مخالفت حکم حاکم
غرض، یکی رؤیت خود انسان است که ماه را ببیند و یقین کند که این، ماه است؛ حتّی اگر حکم حاکم هم بر خلاف این بود، انسان بایستی به علم خودش عمل کند؛ یعنی همان چیزی که خودش دیده، ملاک است.
تواتر و شیاع یقینآور بهعنوان راه دوم اثبات اول ماه
دوّم این است که تواتر یا شیاعی[6] باشد که برای انسان یقین بیاورد؛ معروف شده که مثلاً امشب، اوّل ماه است. همه میگویند، افراد زیادی دیدهاند، همه نقل میکنند، انسان از هر کسی این را میشنود، تا اینکه اطمینان پیدا میکند، یقین پیدا میکند. این هم یکی از طرق به دست آوردن اوّل ماه است که انسان از راه شایع شدن بین مردم و تواتر یقین پیدا کند.
لزوم شهادت دو شاهد عادل و آگاه و ناکافی بودن شخص مورد وثوق
سوّم اینکه دو نفر شاهد عادل [شهادت دهند]؛ مورد وثوق کافی نیست؛ باید عادل باشد. دیشب که ما از نقاط مختلف کشور تفحّص میکردیم، بعضی جاها گفتند که یک نفری آمده پیش یک آقایی گفته من [ماه را] دیدم؛ دو سه جایی چنین چیزی گفته شد؛ لکن نه، هیچ کدام از لحاظ شرعی معتبر نبود؛ زیرا که خبردهندگان متّصف به عدالت نبودند، کسی نمیدانست اینها عادلند. این، …
پذیرفته نبودن شهادت شاهد عادلی که در رؤیت اشتباه کرده است
… پایین [بود]. خب، این ماه را ندیده؛ ماه شب اوّل که اینجوری نیست. میپرسید ماه چه جوری بود؟ اینجوری بود؟ از این طرف بود؟ او میگفت: بله ماه اینجوری است. خب، او ندیده ماه را. ماه شب اوّل، اینجوری است؛ یعنی دو طرف ماه، به طرف بالا است؛ این ماه شب اوّل است. اگر چنانچه کسی عادل هم هست، امّا گفت من ماه را دیدم که اینجوری بود و هلال را اینجوری [برعکس] نشان داد، خب بله، دروغ نمیگوید امّا اشتباه کرده است. این هم مورد قبول نیست. دو شاهد عادلی که اشتباه نمیکنند.
ثبوت اول ماه رمضان و نگرانی از درک نکردن شب قدر
بنده امسال، از اوّلِ ماه رمضان، برای شبهای قدر، نگرانیای داشتم؛ چون اوّلِ ماه برای ما ثابت نشده بود. روز چهارشنبه،اوّلِ ماه رسمی و تقویمی بود؛ اما شب چهارشنبه، به ما خبر نداده بودند که ماه دیده شده است؛ و ثابت نبود. بنده این دغدغه را داشتم که نکند ما ملت ایران، امسال شبِ قدر را درک نکنیم! از اوّلِ ماه، برادران ما در دفتر پیگیر بودند که ببینند آیا میشود کسانی را یافت که شب چهارشنبه یا شب پنجشنبه، هلال را رؤیت کرده باشند؟ دیشب، خداوند متعال این عیدی را به ما داد و به فضل او ثابت شد که چهارشنبه، اوّلِ ماه بوده است. بنابراین، امروز هفدهم و امشب شبِ هجدهم است و فردا شب شبِ نوزدهم، اوّلِ لیالی قدر است. امیدواریم که ملت ایران این شبها و روزها و آن ساعات ذیقیمت را قدر بدانند و تا آنجا که ممکن است، خود را از فضیلت آن ساعات بهرهمند کنند.
توصیه به مردم برای عادت به جستجوی هلال ماه
امروز ظاهراً روز آخر ماه رمضان است بر حسب تقویم. امشب همهی مردم خوب است که استهلال کنند، جستجو کنند شاید هلال را ببینند. ما البتّه به کسانی در سرتاسر کشور سفارش کردیم که استهلال کنند و میکنند، لکن عادت به استهلال چیز خوبی است. مردم یاد بگیرند خودشان دنبال هلال بگردند؛ مخصوصاً در ماههایی که دانستن روزهای ماه در آن، دارای اهمّیّتی است، مثل ماه رجب، مثل ماه شعبان، مثل ماه حج، مثل محرّم و مثل ماه رمضان و ماه شوّال. خب، اگر امشب انشاءالله هلال دیده شد و ثابت شد که فردا عید است، آن وقت بر هر فردی که حائز شرایط تکلیف باشد، یعنی بالغ باشد و عاقل باشد، واجب است که زکات فطره بدهد؛ هم برای خودش و هم برای کسانی که تحت عِیالت او هستند، عیال او هستند و مخارج آنها بر عهدهی او …
حکم حاکم اسلامی بهعنوان یکی از راههای اثبات اول ماه
یا حکم حاکم؛ وقتی حاکم اسلامی حکم کرد که امروز اوّل ماه است، همهی کسانی که برایشان قضیّه روشن نشده، ملزمند به حکم او عمل کنند. عرض کردیم، مگر کسی خودش دیده باشد؛ یا کسی بداند که این حاکم در این حکم استناد میکند به شهادت فلان کس که او عادل نیست یا خبره نیست و اشتباه کرده است. اگر این را هم کسی بداند، واجب نیست به حکم حاکم عمل بکند، امّا همهی مردمی که دارند در کوچه و بازار راه میروند، …