استبداد و فساد با وجود ادعای دموکراسی و مجلس و سنا
… عَلَى سَنابِکِها؛[2] در نهایت فتنه و فشار و مشکلات و برادرکُشى، یک زندگى تلخى را بشر میگذرانید. در همین خطبه امیرالمؤمنین میفرماید: نَومُهُم سُهود؛ خواب راحت به چشم مردم نمىآمد. حالا اشتباه است اگر کسى خیال کند که این مشکلات مخصوص همان جزیرةالعرب بوده است؛ نه، در مهد تمدّن آن روز دنیا، یعنى در کشور روم آن روز هم که شما نگاه کنید، همین حرفها بود؛ آنجا هم که بهاصطلاح، آن روز ادّعا میکردند که دموکراسى دارند و مجلس دارند و سنا دارند و از این حرفها، یک استبدادهایى، یک فسادهایى بر مردم حاکم بود که شما وقتى کتاب آن را بخوانید، همینقدر بخوانید، پیش خودتان خجالت میکشید، و انسان شرم میکند که بشر در روزگارى دچار یک چنین انحطاطى بوده! ایران باستانى ما هم بهتر از روم نبود از این جهت؛ اینها هم قدرت و شمشیر و نیزه و جنگاورى و سلحشورى و از این چیزها داشتند امّا اختلاف طبقاتى و ظلم و تبعیض و فساد و زورگویى و جهل و خرافه هم بى حد و اندازه داشتند. در یک چنین شرایطى، این مولود مبارک، این …