بینیازی تصویر هنرمندانهٔ حادثه از افزودنیهای مضر
… و خنجر بیاورم - از این چیزهائی که متعارف است که گفته بشود، هیچ نمیگفت؛ اصلاً و ابداً. حادثه را تصویر میکرد؛ تصویر هنرمندانه. یک هنرمند غریزی و بالذات بود. واقعاً یک هنرمند بود. اگر اینجور هنرمندها شناخته بشوند و تربیت بشوند، خیلی باارزشند. اینجوری است قضیه؛ ما اگر بتوانیم ابعاض و ابعاد حادثه را با نگاه هنرمندانه و با زبان هنرمندانه، ببینیم و تبیین و تصویر بکنیم، به افزودنی هیچ احتیاج ندارد؛ این افزودنیهای مضر و رنگآمیزیهای غیرلازم هیچ لزومی ندارد.
لزوم روضهخوانی سنتی بر منبر به شیوهٔ واقعهخوانی
بنده میخواهم به طور خلاصه، دو مطلب را عرض کنم: یکی اینکه، عاشورا و ماجرای حسینبنعلی باید در منبر، به شکل سنّتی روضهخوانی شود؛ امّا نه برای سنّتگرایی، بلکه از طریق واقعهخوانی. یعنی اینکه، شب عاشورا اینطور شد، روز عاشورا اینطور شد، صبح عاشورا اینطور شد. شما ببینید یک حادثه بزرگ، به مرور از بین میرود؛ امّا حادثه عاشورا، به برکت همین خواندنها، با جزئّیاتش باقی مانده است. فلان کس اینطوری آمد با امام حسین وداع کرد؛ اینطوری رفت به میدان، اینطوری جنگید؛ اینطوری شهید شد و این کلمات را بر زبان جاری کرد.
لزوم اتقان واقعهخوانی بر پایهٔ منابع معتبر و پرهیز از جعل
واقعه خوانی، تا حدّ ممکن، باید متقن باشد. مثلاً در حدود «لهوفِ» ابنطاووس و «ارشادِ» مفید و امثال اینها - نه چیزهای مندرآوردی - واقعهخوانی و روضهخوانی شود. در خلال روضهخوانی، سخنرانی، مدّاحی، شعرهای مصیبت، خواندن نوحه سینهزنی و در خلال سخنرانیهای آموزنده، ماجرا و هدف امام حسین علیهالصّلاةوالسّلام. یعنی همان هدفیکه در کلمات خود آن بزرگوار هست که: «وانی لم اخرجِ اشراً و لابطرا و لا ظالماً و لا مفسداً، و انّما …
اختصاص روضهخوانی و سینهزنی به امام حسین (ع) و حداکثر برخی ائمه
… و سینهزنی باید باشد؛ اما نه در هر عزایی. این را بدانید که روضه خواندن و گریه کردن - آن سنت سنیه - مربوط به همهی ائمه نیست؛ متعلق به بعضی از ائمه است. حالا یک وقت در جمع و مجلسی کسی روضهیی میخواند، عدهیی دلشان نرم میشود و گریه میکنند؛ این عیبی ندارد. اصلاً عزاداری کردن یک حرف است، روضهخوانی و سینهزنی راه انداختن یک حرف دیگر است. روضهخوانی و سینهزنی راه انداختن، مخصوص امام حسین است؛ حداکثر مربوط به بعضی از ائمه است؛ آن هم نه به این وسعت. مثلاً در شب و روز تاسوعا و عاشورا بخصوص، در شب و روز بیستویکم ماه رمضان، سینهزنی و عزاداری و برپایی جلسات خوب است؛ ولی مثلاً در مورد حضرت موسیبن جعفر (علیهالسّلام) - با اینکه وفات آن بزرگوار از وفاتهای دارای روضهخوانی است - من لزومی نمیبینم که سینهزنی …
لزوم جداکردن پیرایههای روا از نقلهای دروغ و ناشایست شأن نهضت حسینی
… که در کتب معتبره خواندیم و یافتیم ـ بیان کنیم، قهراً خصوصیات و ملابَساتی[10] دارد. فرض کنید سخنی را که امام علیهالسلام با یارانش در شب عاشورا گفته است، میتوانید با این خصوصیات بیان کنید: در تاریکی شب یا در تاریکی غمانگیز و حزنآور آن شب و ازاینقبیل. این پیرایهها، نه مضر و نه دروغ است؛ اما بعضی از پیرایهها دروغند و بعضی از نقلها خلاف هستند و حتی آنچه که در بعضی از کتابها نوشته شده است، مناسب شأن و لایق مفهوم و معنای نهضت حسینی نیست. اینها را بایستی شناخت و جدا کرد.
آمیختن حادثهٔ پیراسته و متقن عاشورا با شعر و نثر و سبک روضه
آن حادثۀ خالصشده و دقیق و متقن را، [باید] به انواع بیانهای هنری ـ از شعر و نثر و سبک روضهخوانی که خودش یک سبک هنری مخصوصی است ـ بیامیزیم. این کار اشکالی ندارد و مهم است. ما باید این کار را بکنیم. کسانی که در این رشته متصلّب[11] و واردند، باید این کار را انجام بدهند. (68/5/11)
پرهیز از افزودنیهای غیرلازم در روضهٔ شهدا و تبیین عاشورا
… بلکه گاهی از آن کاست. اتقان را در نظر بگیرید و روایت را روایت صحیح قرار بدهید؛ نگذارید روضهخوانی برای شهدا، به سرنوشت روضهخوانی برای سیدالشهداء (علیه الصّلاة و السّلام) - در دورههائی - دچار بشود. همان چیزی که هست را بیان کنید؛ منتها بیان هنرمندانه. ما میخواهیم کمبودهای هنرمندی خودمان را در تبیین حوادث عاشورا، با اضافه کردن افزودنیهای غیرلازم پر کنیم؛ در حالی که نه، اگر ما بلد باشیم و ما هنرمند باشیم، هیچ افزودنیای لازم نیست.
شرایط داشتن منبر و روضهخوانی حتی در پایینترین مرتبه
… هر کسى حدّ خودش را رعایت بکند. بعضىها پلّهى اوّل یا پلّهى دوّم منبر مىنشستند، در همین زمانهاى ما هم معمول بود؛ مثلاً یک نفر فقط مسئله میگفت، از روى کتاب میخواست مسئلهاى بگوید؛ یا یک نفر روضه میخواست بخواند، نمیرفت آن بالا، پلّهى اوّل یا دوّم مىنشست. خب، همین هم شرایطى دارد. پس ببینید احساس مسئولیّت [باید باشد].
روا بودن پیرایههای هنری غیرمضر و غیردروغ در ترسیم حادثه
… ذکر مصیبت، کتاب «نَفَسُ المَهمومِ»[9] مرحوم «محدّث قمی» را باز کنید و از رو بخوانید، برای مستمع گریهآور است و همان عواطفِ جوشان را بهوجود میآورد. چه لزومی دارد که ما به خیال خودمان، برای مجلسآرایی کاری کنیم که اصل مجلس عزا از فلسفۀ واقعیاش دور بماند! (73/3/17) [البته] چیزهایی وجود دارد که اگرچه پیرایه است، اما نه مضر و نه حتی دروغ است. همۀ کسانی که بخواهند با بیان هنری، حادثهای را ترسیم کنند، فقط متن حادثه را نمیگویند. وقتی شما میشنوید که در شرایط خاصی، سخنی از زبان کسی خارج شده، میتوانید احساسات آن گویندۀ سخن را هم حدس بزنید. این یک چیز قهری است. اگر در بیابانی و درمقابل لشکریانی، انسانی حرفی بر زبان جاری میکند، بسته به اینکه آن حرف چه باشد ـ دعوت و التماس و تهدید ـ …